TUKI ENGLISH-SWAHILI DICTIONARY
KAMUSI YA  KIINGEREZA-KISWAHILI

A | B | C | D | E | F | G | H | I | J | K | L | M | N | O | P | Q | R | S | T | U | V | W | X | Y | Z

 

B,b be: herufi ya pili katika alfabeti ya Kiingereza.

baa n mlio wa kondoo. vi lia kama kondoo.

baas n (S. Africa) bwana, bosi.

babble vi 1 bwabwaja, tamka sauti zisizo na maana au zisizozoeleka; ropokwa. 2 (of water) bubujika: toa sauti kama maji ya kijito. ~r n mropokaji.

babe 1 n (liter) mtoto mchanga. 2 (colloq) -sio na ujuzi/uzoefu, -liye rahisi kudanganyika. 3 (US. sl) msichana au mwanamke mdogo.

babel n 1 (rel) the Tower of ~ mnara wa Babeli. 2 ghasia, fujo, makelele (hasa ya sauti nyingi pamoja) what a ~! makelele gani haya!

babir(o'ussa) n (bio) aina ya nguruwe mwitu wapatikanao SriLanka.

baboon n aina ya nyani.

baby n 1 mtoto mchanga, mdogo katika familia au kikundi. ~ carriage n gari la mtoto ~ talk lugha ya kitoto. 2 (prov) throw out the ~ with the bath water tupa jongoo na mti wake. 3 (sl) kidosho,kisura, mrembo. ~hood n, adj -a kitoto ~ish behaviour tabia ya kitoto. 4 ~-sitter n mlezi wa muda. ~farmer n mlezi wa watoto wa nje ya ndoa. ~sit vt angalia mtoto wakati wazazi hawapo.

baccalaureate n 1 (Fr) mtihani wa mwisho wa Elimu ya Sekondari. 2 shahada ya kwanza.

baccarat n (Fr) kamari ya karata.

baccate adj -a mforsadi.

bacchanal n 1 mfuasi wa Bacchus. 2 sherehe ya walevi adj -a kufanana na Bacchus, -a kulewalewa. ~ian adj -enye kelele na levi.

bacciferous adj -enye kuzaa matunda.

baccivorous adj -a mla matunda.

bachelor n 1 kapera: mtu ambaye hajaoa. 2 aliyehitimu shahada ya kwanza adj -a kumstahili mtu asiyeoa. ~hood; ~ship n ukapera.

back1 n 1 (of human body) nyuma;-####-mgongo: sehemu ya mwili kuanzia shingoni hadi mwisho wa uti wa mgongo. ~bone n uti wa mgongo. ~ ache n maumivu ya mgongo. ~ to front mbele nyuma. talk behind someone's ~ sengenya. lie on one's ~ lala chali. break one's ~ vunja uti wa mgongo, (fig) menyeka (na kazi). break the ~ of maliza sehemu kubwa/ngumu ya kazi. get off someone's ~ acha kumsumbua. put one's ~ into zamia/fanya kwa nguvu zote. turn one's ~ on kana, kwepa. with one's ~ to the wall kabiliwa na hali ngumu, zongwa na maadui. 2 egemea. have/get one's own ~ (on somebody) (colloq) jibu mapigo, lipiza kisasi. 3 sehemu ya kitu isiyotumika sana au kuonekana kwa urahisi. 4 (sport) beki.

back2 adv 1 nyuma. go ~ (up) on/ from one's word vunja ahadi ~ and forth nenda rudi, huku na huko, mbele na nyuma. 2 (place/condition) -pa awali put ~the book rudisha kitabu mahali pa awali. 3 jibu, rudishia If I hit you, would you hit me ~? kama nikikupiga utanirudishia. 4 zamani, zama za zama, -liopita.

back3 vt,vi 1 rudi(sha) nyuma. ~ the oars; ~ the water rudisha chombo nyuma kwa kasia. 2 ~ (up) unga mkono. 3 wekea dau. 4 ~ down (from) ghairi. ~ out of jitoa. 5 bambia, funika. ~er n mweka dau; mfadhili. ~ing n msaada; wafadhili; ala; waitikiaji. ~ache n see back1. ~bencher n mbunge (asiye na cheo kingine bungeni). ~bite vt, vi sengenya, teta. ~biter n. ~board n 1 mwegamo. 2 kiegemeo. ~bone n 1 see back1. 2 (fig) nguzo, tegemeo. 3 (reliability) utumainifu; uhodari he has no ~ yu dhaifu, yu legelege (wa tabia). ~breaking adj (of work) -a sulubu. ~chat n ufyosi, majibu ya karaha/kijeuri. ~ date vt weka tarehe ya nyuma. ~door n mlango wa nyuma. ~ drop n pazia la nyuma (la jukwaa lililorembwa kuonyesha mandhari). ~fire 1 vi-####- lipuka (mapema) ndani ya injini. 2 (fig) enda kinyume cha matarajio, enda upogo n mlipuko katika eksozi. ~ground n 1 usuli. 2 mahali pa nyuma (sehemu ya sanamu, picha n.k.). 3 mahali pa kufichia. 4 muziki wa chinichini. ~hand n kitengelenyuma. ~handed adj a (kutumia) kitengelenyuma. ~ hander n 1 kofi la kitengelenyuma. 2 rushwa. ~lash n 1 uduto wa gurudumu. 2 upinzani (hasa dhidi ya siasa au sera iliyoonekana kuungwa mkono awali). ~log n kiporo, limbikizo: kazi ambayo haikumalizika. ~ number n toleo la nyuma (la gazeti); kitu (chochote) cha zamani; mtu mwenye mawazo ya kizamani. ~pay n karisaji: malipo ya (fedha ya) nyuma. ~ seat n kiti cha nyuma cha gari. take a~ jiweka nyuma nyuma. ~side n (colloq) makalio, matako. ~slide vi 1 rudia mazoea mabaya. 2 kengeua. ~space n (of typewriter) kurudisha nyuma. ~stage n nyuma ya jukwaa (la sanaa za maonyesho). (pl) ngazi ya nyuma. ~stays n (naut) (pl) kamba za kikono cha mlingoti (zinazoelekea tezi). ~ street n uchochoro; (pl) mitaani. ~ stroke n 1 pigo la nyuma. 2 mtindo wa kuogelea kimangalimangali/kichali. ~ sword n upanga. ~ track vi 1 rudi ulikotoka. 2 badilisha/legeza msimamo. ~wash n mkondo wa maji.

backward 1 adj -a (kuelekea) nyuma. 2 (dull) -enye maendeleo kidogo mno. a ~ child n mtoto mzito. 3 -a kurudi ~ journey safari ya kurudi. 4 -lio nyuma kimaendeleo ~ country nchi iliyo nyuma kimaendeleo. 5 -siojiamini, -enye aibu. ~s adv 1 kinyumenyume he walked ~s alitembea kinyumenyume. 2 kabisa, fika He knows it ~s anaifahamu fika. ~ness n hali ya kuwa nyuma. ~ly adv.

bad adj 1 -baya he has a ~ character -####-ana tabia mbaya ~ news habari mbaya from ~ to worse zidi kuwa baya a ~ leader kiongozi mbaya it's ~ luck; too ~ bahati mbaya. 2 -bovu ~ teeth meno mabovu he speaks ~ English anaongea Kiingereza kibovu. 3 -ovu. a ~man (also fig ~ hat/egg/lot) mtu mwovu. 4 -chafu ~ language lugha chafu. 5 -tundu ~ child mtoto mtundu. 6 hafifu ~ light mwanga hafifu. 7 go ~ oza, vunda. 8 with ~grace shingo upande. 9 It wouldn't be a ~ thing isingekuwa vibaya, ingefaa. 10 have a ~ conscience juta, sutwa na dhamira. 11 ~ blood n uadui, chuki. 12 ~ debt n deni lisilotegemewa kulipwa. 13 be taken ~ ugua; ugua zaidi. 14 feel ~ jisikia vibaya/mgonjwa; sikitika I feel ~ I can't come nasikitika kwamba siwezi kuja. 15 call somebody ~ names tukana, tusi. 16 be on ~ terms with toelewana na. 17 ~ tempered adj -enye hasira. ~ n ubaya, uovu; ubovu. go to the ~ potoka, haribika. ~temperedness n. ~ly adv 1 vibaya he's ~ly wounded amejeruhiwa vibaya. 2 sana I ~ly want that dress nataka lile gauni sana. 3 ovyo. 4 ~ly off maskini.

bade v see bid.

badge n 1 tepe, beji. 2 (fig) ishara.

badger1 n 1 melesi. 2 ngozi ya melesi.

badger2 vt sumbua, udhi.

badinage n mzaha, masihara.

badminton n mpira wa vinyoya.

baffle1 vt kanganya, changanya it ~s description haielezeki. baffling adj -a kukanganya/kukanganyikiwa. ~ment n kuchanganyikiwa.

baffle2 n kizibo: chombo cha kudhibiti mwendo wa gesi, uoevu, au sauti. bag n 1 mfuko. hand~ n mkoba, kibogoshi. kit ~ n shanta mail ~ n mfuko wa barua. sleeping ~ n fumba. travelling ~ n mkoba wa safari. 2 (of fishing) mvuo. 3 (of hunting) mawindo. 4 (pl) (of) tele. 5 -####-(sl derog) mwanamke mbaya. a ~ of bones (of people, animals) -kondefu sana. ~ and baggage vikorokoro. let the cat out of the ~ toa siri nje (bila kukusudia). ~ under the eyes uvimbe he has ~under the eyes macho yake yamevimba. vt,vi 1 tia katika mfuko, gunia n.k. 2 (of hunting) ua, kamata. 3 (colloq) chukua she ~ged the best chair alichukua kiti kizuri zaidi. ~gy adj -a kupwaya, -liolegea.

baggage n mizigo; vikorokoro. 2 (colloq) (arch) msichana/mwanamke fidhuli. 3 hema na zana za jeshi. ~ room n chumba cha mizigo (of dhow) feuli. ~ check n hati ya mizigo/ msafara.

bah int puu! neno la kuonyesha dharau/ chukizo.

bail1 n (leg) dhamana. forfeit one's ~ poteza dhamana. ~bond n hati ya kudhaminiwa. vt ~ up/out dhamini.

bail2 n see bale.

bailiff n 1 (leg) (Eng) afisa wa mahakama (hasa anayetwaa mali ya mdeni). 2 (estate) msimamizi wa mali. 3 (leg) (Am) mfanyakazi wa mahakama hasa tarishi au mlinda mlango. 4 msimamizi/meneja wa shamba.

bairn n (Scot) mtoto.

bait n 1 chambo. 2 ubembe (kitu kimvutacho mtu afanye jambo). vt,vi 1 tia chambo (katika ndoana), ambika. 2 chokoza.

baize n kitambaa cha sufi (agh. cha kijani na hutumika kwa kufunika meza).

bake vt,vi 1 oka (mkate, nyama n.k.). 2 kausha (kauka); choma (kwa joto la jua au la moto) ~d bricks matofali ya kuchoma, fukutwa. ~r n mwoka mikate. ~ry n tanuri mikate. baking powder n hamira. ~r's dozen kumi na tatu. baking hot adj -a joto mno. half ~d adj -sio na busara, -a kipumbavu.

baksheesh n bahashishi.

balance n 1 mizani, kapani. 2 usawa, -####- (wa uzito, nguvu n.k.). 3 baki, sazo. ~ due baki inayotakiwa ~ brought down baki ya kuanzia. ~ in hand masalio, faida tupu. 4 urari trial ~ urari, mlinganisho wa hesabu. ~ of trade n urari wa biashara. 4 strike a ~ fikia mapatano ya haki. ~ sheet n mizania. vt,vi (weigh) pima katika mizani. 2 (consider) angalia pande zote za. 3 (make equal) sawazisha ~ the accounts sawazisha hesabu. 4 lingana. ~d adj sawasawa ~d diet mlo kamili. 5 in the ~ mashakani. 6 keep one's ~ simama bila kuanguka; -toyumba. 7 on ~ baada ya kufikiria yote. 8 off ~ -a kutetereka.

balcony n 1 roshani: ubaraza wa ghorofani. 2 (in theatre) viti vya juu.

bald adj 1 -enye upaa/upara. 2 ~

headed; ~ pate adj mtu mwenye upara. 2 -sio na nywele wala nyoya. 3 -sio na majani. 4 (fig) -kavu a ~ statement tamko bayana. ~ness n. ~ly adv (always fig) waziwazi, bila kuficha, kinaganaga.

balderdash n upuuzi, upumbavu (wa maneno).

bale1 n mtumba, robota. vt fungasha (katika mitumba/robota).

bale2 vt 1 (also bail) ~ out fua maji (katika chombo). 2 ~out (of) chupa kwa mwavuli (kutoka kwenye ndege inayotaka kulipuka au kuanguka).

baleful adj -ovu, -a chuki -a kutaka kuumiza a ~ look jicho la chuki. ~ly adv.

balk; baulk n 1 boriti kubwa. 2 (hindrance) kizuizi. vt,vi 1 zuia (kufikia lengo fulani). 2 sita. 3 simama.

ball1 n 1 mpira throw the ~ tupa mpira. the ~ is in your court mpira uko kwako. 2 bonge, donge ~ of mud bonge la matope. meat ~ n kababu. 3 pl sl (a) mapumbu, makende (b) (int) mavi, upuuzi mtupu. 4 (arch) risasi. 5 eye ~ mboni ya jicho. 6 ~ of the foot sehemu ya wayo chini ya kidole -####-gumba. 7 ~ bearing n gololi. 8 on the ~ (infront) hodari. 9 play ~shirikiana. 10 set the ~ rolling anzisha (jambo, mazungumzo n.k.). 11 ~ cok n mtungi (wa tangi ya maji). 12 ~ pen; ~ point pen n bolpeni. vt,vi 1 tengeneza donge, fanya donge. 2 (vulg) lalana. 3 (up) boronga. ~s up vurugu tupu.

ball2 n dansi rasmi. ~ dress n gauni rasmi la dansi. ~ room n bwalo la dansi have a ~ starehe sana.

ballad n wimbo-pendwa, utumbuizo: wimbo upendwao sana (hasa wa asili) wa mapenzi au masimulizi.

ballast n 1 (of ship) farumi. 2 (of railway, road) kokoto. 3 (fig) uthabiti wa akili. vt weka farumi; weka kokoto.

ballet n 1 bale: dansi yenye maigizo (bila maongezi wala nyimbo). 2 kundi la wacheza bale. ~ dancer n mcheza bale. ballerina n mcheza bale wa kike. ~ mane n shabiki wa bale.

ballistic adj -a kuhusu mwendo wa risasi/makombora n.k. ~s elimu ya mwendo huu.

ballocks n (vulg) see bollocks.

balloon n 1 puto. ~ barrage n kizuio cha maputo. hot air ~ puto la hewa ya joto. 2 (of cartoon) sehemu inayobeba maneno ya wahusika. vi (swell) vimba kama puto. ~ist n mwanaputo, mrukaji katika puto.

ballot n kura secret ~ kura ya siri.~-box n sanduku la kura. vi ~(for) pigia kura.

ballyhoo n (colloq) 1 utangazaji (wa vitu au watu) wa fujo na makelele. 2 fujo, makelele.

balm n 1 malhamu. 2 (fig) kitulizo, faraja. ~y adj 1 (of air) mwanana, -enye kutuliza. 2 -nayoleta nafuu. 3 -a kunukia. 4 see barmy.

baluster n see banister

balustrade n uzio: safu ya viguzo vyenye ubao (juu ukingoni mwa roshani au ukingoni mwa ngazi ya kupandia).

bambino n 1 (It) mtoto mchanga. 2 -####-picha/sanamu ya mtoto Yesu.

bamboo n mwanzi.

bamboozle vt (colloq) laghai, danganya, ghilibu.

ban n amri ya kupiga marufuku There is a ~ on smoking ni marufuku kuvuta sigara. vt 1 kataza, piga marufuku. ~ned adj marufuku. ~ning order n amri ya kupiga marufuku.

banal adj -a kawaida mno, -siovutia. ~ity n 1 hali isiyovutia. 2 (pl) maneno yasiyo na maana; jambo duni (hafifu).

banana n 1 ndizi. 2 ~ tree n mgomba a bunch of ~s chane a stalk of ~s mkungu ~ republic nchi inayoendelea (hasa za Marekani ya Kati na Kusini) yenye siasa isiyo imara.

band1 n 1 ukanda, ugwe. ~ saw n msumeno wa ukanda. 2 utepe. 3 (stripe) mstari, mlia. 4 (of radio) bendi. 5 rubber/elastic ~ n pete ya elastiki vt tilia ukanda/mstari.

band2 n 1 jamii, kundi, kikosi. 2 bendi, beni: kikundi cha wapigaji ngoma au wanamuziki. ~master n kiongozi wa bendi. ~ man n mwanabendi. ~ stand n jukwaa. (phr) jump on the ~ wagon fuata upepo. vi ~ (together/with) ungana, jiunga pamoja.

bandage n bendeji, kitambaa. vt funga bendeji.

bandana;bandanna n leso ya rangi ivaliwayo shingoni au kichwani yenye madoadoa mekundu au ya njano.

bandit n gaidi, jahili, mnyang'anyi, haramia. ~ry n

bandoleer; bandolier n ukanda wa risasi uvaliwao mabegani.

bandy1 vt 1 rushiana, tupiana, peana. 2 (about) (often pas) sambaza; tajataja.

bandy2 adj (of legs) -a matege. ~-legged adj -enye matege.

bane n 1 chanzo cha madhara alcohol was the ~ of life pombe ilikuwa -####-chanzo cha madhara katika maisha. 2 (in compound) sumu rat's ~ sumu ya panya. ~ful adj -ovu, baya -a kuleta madhara. ~fully adv.

bang1 1 n mshindo, mgoto. 2 kishindo. 3 (sl US) shauku kubwa. go off/over with a ~ fanikiwa sana. vt 1 piga sana, gonga/gogota. 2 piga kelele. 3 (sl vulg) kaza. 4 ~ away fanya kazi kwa juhudi. 5 ~ into kutana na adv, interj go ~ lipuka kwa mshindo.

bang2 n kuchega nywele usoni. Vt chega nywele usoni.

bang3 adv sawa kabisa, hapohapo Your answer's ~ on jibu lako ni sawa kabisa.

banger n (sl) 1 soseji. 2 fataki. 3 mkweche.

bangle n bangili, kikuku; kekee.

banian/banyan n 1 ~ -tree n mbaniani. 2 baniani; mfanyabiashara wa Kihindu.

banish vt 1 fukuza nchini au sehemu ya nchi. 2 (of emotions) ondoa, fukuza, toa maanani. ~ment n.

banister n mhimili wa mkono wa ngazi; (pl) uzio wa ngazi.

banjo n gambusi.

bank1 n 1 tuta. 2 (of river) ukingo, ufuko (wa mto n.k.). 3 mkusanyiko, lundo la mawingu, matope n.k. 4 fungu. sand ~ n fungu la mchanga. vt,vi 1 (of aircraft) ruka kiubavuubavu. 2 (up) fanya fungu, lundo, tuta.

bank2 n benki The ~ of Tanzania Benki Kuu. 2 hifadhi. blood ~ n hifadhi ya damu. 3 (gambling) fedha alizonazo mchezeshaji kulipia washindi break the ~ filisi vt weka (fedha n.k.) benki. vi 1 (colloq) ~ (on) tegemea sana. ~er n mwenye benki; mkurugenzi wa benki; mbia wa benki. ~er's card n kadi ya mteja wa benki (inayotaja kuwa benki itawajibika kulipia cheki zote hadi kiasi fulani).

bank3 n 1 (of boats) ubao (wa mpiga makasia). 2 mstari wa mashine aghalabu tapureta. ~ draft n hati ya-####- benki ya kuidhinisha malipo. ~ rate n kiwango cha riba ya benki.

bankrupt n muflisi/ suta become ~filisika. vt filisi adj -a kufilisika, muflisi ~ of ideas muflisi wa mawazo. ~ cy n taflisi.

banner n 1 bendera, beramu. 2 bango join/follow the ~ of unga mkono adj (US) bora. ~ headline n kichwa cha habari kikubwa; -a uzito/ muhimu wa kwanza.

bannister n see banister.

banns n (pl) tangazo la ndoa (hasa

kanisani).

banquet n dhifa. vt,vi andaa dhifa; shiriki katika dhifa.

banshee n kizimwi (ambacho kilio

chake chafikiriwa kuashiria kifo).

bantam n aina ya kuku mdogo.

~ weight n mwanamasumbwi wa uzito wa kati ya kilo 51 na 54.

banter vt fanyia mzaha, masihara. n

mzaha, utani/masihara. ~ing adj. ~ingly adv.

Bantu n Wabantu adj -a Wabantu,

-a Kibantu.

banyan n see banian.

baobab n mbuyu.

bap n mkate mdogo.

baptism n 1 ubatizo, tendo la kubatiza, ubatizaji. 2 kitu cha mara ya kwanza. ~ of fire (of soldiers) mapigano ya mwanzo adj -a ubatizo. baptist n baptisti. ~ry n mahali pa kubatizia. baptise/ze vt batiza.

bar n 1 pao, ufito, mche ~of soap

mche/mnara/kinoo cha sabuni. 2 mti, nguzo. 3 (of door) nondo, kipinga, pingo. 4 (of gold) mkuo. 5 (-dogo) komeo, kiwi. 6 ukanda mwembamba. 7 (obstruction) kikomo, kizuizi. 8 fungu la mchanga, matope (mlangoni mwa mto au mwa bandari). 9 mhimili. 10 (of music) mstari ulalo wa nota ya muziki. 11 (leg) kizimba. 12 uwakili. be/called to the ~ kubaliwa uwakili. case at ~ kesi inayosikilizwa. the ~ jamii ya mawakili. read for the ~ soma

-####-

barb

sheria. 13 baa: mahali pa kuuzia na kunywa pombe, mvinyo, n.k. ~ maid/man/tender n mhudumu wa baa coffee ~ mkahawa. 14 (of sunlight) mwonzi. 15 (military) tepe la nishani. vt 1 (obstruct) zuia be time -~red -kinzwa na wakati.

barb n 1 (bio) kizari: kishore kidogo kwenye kikonyo cha unyoya. 2 chembe (cha mshale au ndoana). ~ed adj 1 -a chembe. ~ed wire n seng'enge. 2 -a bezo a ~ed remark n msemo wa bezo.

barbarity n 1 ukatili; ushenzi. 2 (pl)

vitendo vya ukatili. barbarian n mshenzi. barbaric adj -shenzi; katili. barbarism n 1 ushenzi. 2 matumizi mabaya ya lugha. barbarous adj 1 -shenzi,-a kishenzi. 2 (cruel) -katili. ~ly adv.

barbecue n ikari (nguruwe, ng'ombe n.k.). aliyebanikwa bila kuchanguliwa. 2 (frame) uchaga. 3 sherehe ya kula ikari.

barbel n samaki wa maji baridi.

barber n kinyozi. ~'s itch (rash) mwasho wa vipele (kutokana na kunyoa).

barbiturate n (chem) aina ya dawa ya

usingizi.

bard n mshairi, mtunga mashairi,

malenga.

bare vt funua, vua, bambua, weka wazi; bainisha ~ one's head vua kofia. ~the teeth kenua meno. ~ one's heart weka wazi hisia za ndani adj 1 wazi, pasipo kitu. ~ headed adj kichwa wazi. ~ footed adj pekupeku. in one's ~ skin uchi. ~ backed adj mgongo wazi ~faced lie uwongo wa wazi ~ chested kifuawazi. 2 tupu, karibu tupu ~ shelves marafu matupu. 3 -sio zaidi ya, akali ~ living maisha ya kijungumeko. ~bones n king'onda. ~ly adv kwa shida he can ~ read anasoma kwa shida.

bargain vt,vi 1 jadiliana juu ya bei/malipo they ~ed with the fisherman for a supply of fish -####-

barium

walijadiliana na mvuvi kuwapatia samaki. 2 kubaliana, afikiana, patana they ~ed on the price of sugar walipatana (juu ya) bei ya sukari. 3 ~ for tazamia, tegemea we didn't ~ for Ali getting married so soon! hatukutegemea Ali angeoa mapema kiasi hicho. 4 wekea masharti the workers ~ed they should not have to work on Sundays wafanyakazi waliweka masharti kwamba wasifanye kazi siku za Jumapili. 5 uza he ~ed away his freedom aliuza uhuru wake drive a hard ~ lazimisha mapatano kwa kuvutia upande wako into the ~vilevile it's/that's a ~ nakubali, sawa. n 1 maafikiano, (ya kununua/kuuza au kubadilisha kitu), mapatano. make a~/get the best of the ~ usipunjwe. strike a ~ fikia mapatano. 2 kitu kilichonunuliwa/ kilichopatikana kwa bei nafuu ~ sale seli ya bei nafuu ~ price bei ya uhafifu. ~ing n

barge1 n 1 tishali: mashua kubwa ya bapa itumiwayo kupakulia na kupakilia mizigo (na watu) bandarini, mitoni na kwenye mifereji. ~ man n mwendesha tishali. 2 mashua ya meli ya vita itumiwayo na maofisa. 3 mashua kubwa ya makasia itumiwayo kwa shughuli za sherehe.~ pole n upondo. (colloq) I wouldn't touch him with a ~ pole namchukia sana au simwamini kabisa.

barge2 vi,vt 1 (colloq) gonga,

gongana, ingia ghafla na kwa vishindo he ~ed into a wall aligonga ukuta they ~ed into each other waligongana he ~ed in on them while they were in a meeting aliwaingilia ghafla mkutanoni. 2 (about) enda kwa haraka na ovyo ovyo. 3 ingilia he ~ed into our discussion aliingilia mazungumzo yetu.

barium n 1 bari: metali laini yenye

weupe unaofanana na fedha. 2

-####-

bark

~ meal n kemikali inayoingizwa katika utumbo kabla haujapigwa eksirei.

bark1 n 1 gome, ganda. 2 ngozi. vt 1 bambua, gomoa. 2 chubua.

bark2 vi,vt 1 bweka, toa sauti kama ya mbwa. 2 foka, sema kwa sauti fupi, kali na yenye hasira. ~ up the tree 1 laumu/lalamika kwa makosa. 2 kosea, fanya kwa makosa. 3 banja, kohoa. 4 n adj (fig). ~up the wrong tree shambulia/laumu kwa makosa (yasiyo na sababu). his ~ is worse than his bite maneno yake ni makali kuliko matendo yake. n mbweko, mlio kama wa mbwa (au mnyama wa aina yake). ~er n 1 mtangazaji (wa burdani); mnadi. 2 (sl) bastola

bark/bargue n (naut) 1 jahazi lenye milingoti mitatu, merikebu ya matanga matatu. 2 (poet) jahazi au chombo chochote cha kusafiria majini.

barley n shayiri. pearl ~ n shayiri iliyosagwa. ~-sugar n gubiti. ~ water n maji ya shayiri.

barm n hamira, chachu.

barmy adj (GB colloq) punguani;

-pumbavu.

barn n kihenge: ghala ya nafaka, nyasi za kulishia wanyama. ~ door n mlango mkubwa wa nyumba ya kuwekea nafaka au nyasi; (colloq fig) dango la wazi. 2 (derog) jengo lolote kubwa lisilo na kurubakuruba au madoido. 3 banda, shedi. ~ yard n eneo la shamba lililozungukwa na nyumba.

barn-owl n see owl.

barnacle n chaza mdogo anayeganda kwenye chombo chini ya maji.

barnstorm vt,vi 1 zunguka

ukionyesha michezo ya kuigiza. 2 pita haraka ukitoa hotuba fupi katika sehemu nyingi, hasa wakati wa uchaguzi.

barometer n kipimahewa.

barometric adj.

barouche n gari la farasi.

-####-

base

barrack1 vt zomea.

barrack2 n 1 (usu pl) kambi ya muundo maalumu ya jeshi. 2 jengo lolote lisilo na muundo maalumu wa kuvutia; banda.

barracuda n samaki mkali wa jamii ya kolekole apatikanaye katika sehemu za Carribbean.

barrage n 1 boma la kuzuia maji

mtoni. 2 (mil) (fig) ukuta wa mizinga ipigwayo mfululizo katika sehemu fulani. 3 vitu mfululizo a ~ of questions mfululizo wa maswali.

barred v see bar.

barrel n 1 pipa. ~roofed adj -enye

paa la mviringo. 2 mtutu, kasiba, mwanzi single ~led -enye mtutu mmoja double ~led -enye mitutu miwili. 3 kiasi kikubwa a ~/~s of money pesa tele 4 (for fountain pen) kineli cha wino. vt,vi 1 tia/miminia katika pipa. 2 (sl) (along) enda kasi. ~ vault n kuba yenye paa la mviringo.

barren adj 1 (of land) kame, jangwa.

2 (of plants, female animals) gumba, tasa. 3 (fig) -sokuwa na faida, bure. ~ness n.

barricade vt weka kizuizi. n kizuizi.

barrier n kizuizi. ~ reef n tuta,

tumbawe.

barrister n wakili.

barrow1 n 1 mkokoteni (wa gurudumu moja). 2 mkokoteni mdogo wa magurudumu mawili.

barrow2 n kiduta, kilima (kilicho- jengeka kwenye eneo la makaburi).

barter vt,vi badilisha/badilishana (mali, bidhaa n.k.). ~ away badilisha kitu kwa kitu kingine bila kujali thamani halisi ya kitu. ~ down teremsha thamani ya kitu. (fig) ~ away ones freedom uza uhuru kwa kuubadilisha na kitu kingine. n mali kwa mali.

bascule n bembea. ~ bridge n daraja la bembea.

base1 n 1 msingi, kitako, sehemu ya

chini. 2 (math) kizio (cha kuhesabia). 3 (chem) besi, aina ya

-####-

base

alkali. 4 (mil) kituo military ~ kituo cha jeshi. 5 (in) ~ball kituo kimojawapo katika vituo vinne vya mchezo wa besiboli. ~less adj -sokuwa na msingi, -sothibitishwa. ~ness n. ~ment n sehemu ya nyumba iliyo chini ya ardhi. vt weka msingi, tegemeza ~ taxation on income kadiria kodi kutokana na mapato. basal adj -a msingi, -a muhimu.

base2 adj 1 (of persons, their behaviour thoughts etc) -a chini; -ovu, -baya. 2 (arch) (of minerals) -a thamani ndogo. 3 (of money) -a bandia. 4 (arch) ~ born adj duni kwa asili; aliyezaliwa nje ya ndoa.

basic adj 1 -a msingi. 2 (chem)

-enye besi.

baseball n (US) besiboli: aina ya mchezo wa mpira wa gongo unaochezwa na timu mbili za watu tisa kila upande.

bash vt (colloq) piga sana, gonga, ponda n 1 kipigo cha nguvu. 2 (sl) have a ~ at jaribu jambo. ~ful adj -enye haya/aibu/soni. ~fulness n. ~fully adv.

basil n mrihani/mrehani.

basilica n basilika: kanisa la mtindo wa Kirumi.

basin n 1 beseni. 2 kibia, bunguu.

3 kilindi. 4 bonde lililotokana na mto. 5 kidimbwi.

basis n 1 dutu itumiwayo kuchanganyia vitu, sehemu muhimu ya mchanga-nyiko asili. 2 msingi on a sound ~ kwenye msingi thabiti.

bask vi 1 ota jua. 2 (fig) furahia (sifa na maneno mazuri).

basket n 1 kikapu; pakacha; tenga,

dahani, jamanda. ~ry n 1 usukaji wa vikapu. 2 sanaa ya utengenezaji vikapu. ~ful n. ~like adj. ~-ball n ~ mpira wa kikapu. ~-chair n kiti cha henzirani. ~-work (also ~ry) see basket 1.

bas-relief n sanamu za kuchonga (zinazojitokeza kutoka msingi wake).

bass n 1 besi; sauti ya nne. 2 sauti

batch

nene, sauti nzito, sauti ya chini. 3 mwenye besi adj -enye besi. basso n baso, mwanabesi adj -enye sauti nene.

bassinet n (arch) tenga la mtoto.

bast n nyuzinyuzi, utembo, ufumwele.

bastard n 1 mtoto wa nje ya ndoa. 2 mkatili, mshenzi. 3 asiye na bahati. 4 kitu bandia. ~ize vt 1 tamka au thibitisha mtu fulani ni wa nje ya ndoa. 2 potosha ~ized story hadithi iliyopotoshwa. ~y n (leg) hali ya kuzaliwa nje ya ndoa.

baste1 vt shikiza, shulu, piga bandi. n shikizo, mshono wa shulu.

baste2 vt rudishia (mafuta, mchuzi)

kwenye nyama.

baste3 vt piga sana, tandika, ponda

twanga.

bastinado n pigo la nyayoni. vt chapa/piga nyayoni.

bastion n 1 (often five-sides) mojawapo ya pande za ngome ambayo hujitokeza zaidi kuliko nyingine. 2 (fig) ngome ya jeshi (karibu na nchi ya maadui). 3 (fig) jambo lililohifadhiwa.

bat1 n popo. (sl) have ~s in the

belfry -wa punguani. as blind as a ~ kutoona kabisa; (fig) kutotilia manani yanayotokea. ~s/ ~ty kichaa.

bat2 n 1 mwendo (sl) go off at a rare ~ piga mbio. 2 (fig) he went on a ~ alichapa maji sana.

bat3 vt 1 (phr) ~ the eyes pepesa macho. he never ~ted an eyelid hakushangaa hata kidogo; hakulala hata kidodo. 2 (of cricket) piga mpira kwa kutumia gongo. n 1 (cricket) gongo la kriketi (fig) off the ~ tenda bila fikra. (fig) do something off one's own ~ kufanya kitu bila msaada. 2 ~s man n mchezaji wa kriketi mwenye zamu ya kupiga mpira.

batch n 1 bechi: idadi ya mikate,

keki, na vyakula vingine vya kuokwa/vilivyookwa kwa mkupuo mmoja. 2 jumla ya watu au vitu

bate

vinavyoshughulikiwa kama kundi.

bate vt punguza, fanya dogo. with

~d breath kwa kushika pumzi. n (fig) kisirani, ghadhabu he was in an awful ~ alikuwa ameghadhabika sana.

bath n 1 kuoga. 2 maji ya kuoga. 3

birika, bafu chombo cha kuogea/ kusafishia. hypo~ n chombo cha kusafishia filamu. 4 (pl) swimming ~ n bwawa la kuogelea vapour ~s mafusho, mafukizo public ~s hamamu. ~ chair n gari la kuchukua mgonjwa. ~robe n nguo ya kushindia nyumbani. ~room n chumba cha kuogea, bafu, hamamu. ~ tub n hodhi, bafu. vi,vt oga; ogesha.

bathe vt 1 ogesha. 2 chovya, tia maji (au chochote kama maji); osha be ~d in tota be ~d in tears lowana machozi. vi oga katika bahari, mto, kidimbwi; ogelea. bathing n kuogelea. bathingcap n kofia ya kuogelea. bathing/costume/suit n nguo ya kuogelea.

bathos n (rhet) mpomoko wa uandishi au hotuba.

bathysphere n batisfia: chombo cha

utafiti baharini; kizamia lindi.

batik n batiki: uchapaji urembo kwenye nguo kwa kutumia rangi na nta.

batiste n. melimeli.

batman n (GB mil) mtumishi/askari anayemhudumia ofisa wa jeshi.

baton n 1 (police) kirungu, kifimbo. 2 (mus) kifimbo (cha mwimbishaji).

battalion n batalioni: kikosi cha

askari ambacho kina kombania kadhaa na ambacho ni sehemu ya brigedi au rejimenti.

batten n taruma: kipande cha mti

kitumiwacho kuvifanya vipande vingine vikae mahali pake. vt,vi 1 kaza kwa taruma ~ down the hatches funga milango ya kushukia ndani ya meli. 2 ~ on/upon nenepa kwa kuwanyonya wengine.

batter1 vt,vi 1 gongagonga sana. 2

ponda ponda. 3 (mil) piga

bay

makombora. (phr) ~ about umiza sana, bomoa. ~ down bomoa, vunja, tokomeza. ~ in vunjavunja, haribu kabisa. ~ing-ram n gogo la kuvunjia kuta, milango n.k.; fatuma.

batter2 n 1 rojo ya ngano.

battery n (mil) 1 kikosi cha askari wa mizinga. assault and ~ shambulio. 2 kundi la mizinga mikubwa katika meli ya vita. 3 betri: seliumeme zaidi ya moja zilizoungwa pamoja. 4 seti ya vyombo au ala zitumikazo pamoja. 5 msururu wa viota vya kutagia/kunenepeshea kuku.

batting n pamba ya kutengenezea

tandiko la kitanda.

battle vi pigana, shindana, pambana. n 1 mapigano baina ya majeshi, vita 2 mashindano, mapambano. 3 ushindi youth is half the ~ ujana ni nusu ushindi. ~-axe n shoka la vita (sl) mwanamke jabari. ~-cruiser n manowari. ~-dress n vazi la kivita. ~ field/ground n medani, uwanja wa vita. ~ship n manowari kubwa. ~-array n mpango wa vita.

battlement(s) n buruji.

bauble n kitu kizuri chenye thamani

ndogo k.m. pambo la jaribosi.

bauxite n boksiti: madini ya asili

inayotoa alumini.

bawd n (arch) mwanamke mwenye

danguro. ~y adj -pujufu. ~y house n danguro. ~ly adv.

bawl vt piga kelele, lia (kwa sauti kubwa); guta ~ abuse at somebody tukana kwa makelele. vi ~ somebody out karipia. n ukelele; guto.

bay1 n ghuba, hori; ~ of Mexico

Ghuba ya Mexico.

bay2 n 1 kidaka, kishubaka. 2

~window n dirisha la kutokeza nje.

bay3 vi gumia, bweka, lia (kama mbwa). (idiom) ~ at the moon lilia kitu usichoweza kupata. n mlio wa mbwa, mbweko. keep/hold at ~ simamisha (adui), zuia, kinga.

bay4 adj, n -enye damu ya mzee;

farasi wa rangi ya damu ya mzee.

bayonet

bayonet n singe. vt choma kwa singe. bayou n (US) kinamasi, mbuga yenye kinamasi/-enye tope la kunata.

bazaar n 1 (of Iran, India & other

Eastern countries) mtaa wenye maduka na karakana; mahali penye maduka na soko. 2 duka lenye bidhaa rahisi, duka lenye vikorokoro. 3 (mahali pa) seli/mnada uliokusudiwa kupata fedha za kuwafadhili wasiojiweza.

bazooka n bazoka: aina ya silaha inayotumika kufyatulia guruneti.

be vi 1 (irreg) kuwa. (indicating wish/hope/intention) I want to ~ a doctor nataka kuwa daktari he will ~ my savior atakuwa mkombozi wangu I intend to ~ with you on Sunday nakusudia kuwa nanyi siku ya Jumapili. 2 (with n/pron) (present: is, am, are) ni Saidi is a farmer Saidi ni mkulima I am his teacher mimi ni mwalimu wake they are sick wao ni wagonjwa; (past: was/were) -likuwa I was a mechanic nilikuwa makanika they were good friends walikuwa marafiki wazuri; (perfect ~en) -mekuwa she has ~en sick amekuwa mgonjwa, she has ~en in Zambia amewahi kuwa Zambia. 3 (with adj is, was, am, are, were) the sea is red bahari ni nyekundu the food was good chakula kilikuwa kizuri the boys are poor wavulana ni masikini they were foolish walikuwa wajinga. 4 (with adv) the eggs were on the table mayai yalikuwa juu ya meza. 5 (with n or prep indicating possession) the book is mine kitabu ni changu. 6 (indicating change from one quality to another) she is a teacher but she wants to ~ a doctor yeye ni mwalimu lakini anataka kuwa daktari. 7 (indicating existence) there is life on the moon kuna uhai mwezini there are ten children kuna watoto kumi. 8 (go, come) I have been to see my uncle nimekwenda/kuja kumwona mjomba. 9 (indicating unreal condition). If I were a king I would

beak

let you live ningekuwa mfalme ningekuacha ukaishi if I were to come ningekuja. 10 (purpose) the seminar was to enlighten the villagers semina ilikusudiwa kuwaelimisha wanakijiji. 11 (phr) ~ tired choka ~ angry kasirika ~ quiet nyamaza ~ available patikana ~ lost potea ~ off ondoka ~ about to karibia ~ over kwisha ~ for unga mkono. 12 (indicating obligation) you are to finish this work lazima umalize kazi hii. 13 pref 1 kila mahali ~smear pakaza kila mahali ~dew enea umande kote. 2 elekeza (kisarufi) ~mean fanya omboleo, ombolezea. 3 vaa ~jewelled pambwa vito. 4 shadidisha ~ labour sisitiza jambo.

beach n pwani, ufukoni lower part of the ~ pwani dry/upper part of the ~ ufuko, ufuo sandy ~ mchanga. vt pweleza, pandisha pwani. ~comber n 1 mtarazaki pwani, mgaagaa na upwa. 2 wimbi kubwa linalomalizikia pwani. ~ head n kituo cha jeshi la uvamizi ufukoni.

beacon vt ongoza, tangaza kwa mnara wa taa. n 1 kioleza: kilichowekwa kuonya hatari n.k., chungu ya mawe, mlingoti, nguzo, mnara. 2 mwanga mkubwa wa kujulisha habari (ya hatari, furaha n.k.).

bead vt,vi pamba kwa vilulu, shanga, n.k.; (to pearl) kutoa povu, matone n.k. n 1 ushanga. 2 tone (la jasho/ maji). 3 povu. 4 (idiom) draw a ~ on lenga. 5 (pl) ~s n shanga; (rosary) tasomebodyihi. tell one's ~s sali kwa kutumia tasbihi/rozari belt of ~s kundavi; (circlet) kogo. ~ ing n nakshi; shanga. ~ed adj. ~y adj kama ushanga kwa udogo; -enye kung'aa sana ~y eyes macho madogo tena ya umbo la mviringo.

beadle n bawabu wa kanisa.

beagle n 1 aina ya mbwa wa

kuwindia. 2 (GB) (arch) mpelelezi; jasusi.

beak1 n 1 mdomo wa ndege (hasa

beak

uliochongoka na mgumu). 2 (informal) pua kama mdomo wa ndege. 3 silaha (kama panga) inayojitokeza kama mdomo wa ndege mbele ya jahazi.

beak2 n (sl) 1 hakimu. 2 (arch) mwalimu.

beaker n 1 (science) bika. 2 kikombe kikubwa.

beam n 1 mhimili, boriti. 2 mwali

wa mwanga. 3 (naut) mkalio. 4 (sl of person) be on one's ~ ends ishiwa fedha. 4 ishara ya kuelekezea ndege. be on/off the ~ 1 (aircraft) fuata/potoka njia. 2 (of a ship) on her ~ ends lalia upande mmoja, karibia kuzama. vt,vi 1 (of the sun, moon, stars) toa mwanga na joto. 2 (fig) tabasamu, furahia, changamka, kenua meno. 3 ~ something (to) tangaza (kuelekea); elekeza.

bean n 1 haragwe: mbegu ya jamii ya kunde. (sl) be full of ~s -enye kuchangamka sana. give somebody ~s adhibu, kemea. (sl) be without/not have a ~ kutokuwa na fedha. spill the ~s fichua, toa siri. ~pod n ganda la maharagwe; mmea jamii ya kunde. ~-stalk n shina la mharagwe. (arch) old ~ n rafiki, mzee.~ feast n (old use, colloq) sherehe, dhifa. (phr) I havent a ~ sina hata senti.

bear1 n 1 dubu. 2 mtu mkali, asiye naadabu, mtu wa ovyo, mjeuri. ~ish adj -a kijeuri; -a -ovyo, -zembe, dubu. ~ skin n 1 ngozi ya dubu. 2 kofia za manyoya (za jeshi la kifalme).

bear2 vt 1 chukua/beba ~ a heavy load chukua/beba mzigo mzito ~ away the palm shinda sana na kupata zawadi ~ away the prize nyakua zawadi. 2 (endure) vumilia, stahimili she can't ~ cats hawezi kuvumilia paka I cannot ~ him simpendi kabisa he can't ~ the pain hawezi kustahimili maumivu. 3 (produce) zaa ~ fruits zaa matunda. 4 onyesha kuwa na ~ signs of onyesha alama

beast

za the letter ~s your address barua ina anwani yako. 5 ~ oneself kuwa kama ~ oneself like a Professor kuwa kama Profesa; jiheshimu, kuwa na adabu. 6 toa. ~ witness toa ushahidi. ~ a hand toa msaada. vi 1 ~ on husiana na. 2 elekea, enda; geuka ~ to the right elekea upande wa kulia. 3 ~ with somebody vumilia mtu ~ with me niwie radhi, nivumilie. 4 ~ down shinda. ~ up stahilimi, vumilia. ~ out unga mkono, thibitisha. ~ on/upon husiana; athiri. ~ in mind kumbuka, zingatia. ~ a hug kumbatia sana. ~able adj -a kuvumilika, -a kustahimilika. ~er n 1 mchukuaji, mjumbe, mwenye kuleta payable to ~ -a kulipwa kwa mwenye kuchukua. 2 mtu asaidiaye kubeba jeneza; mbeba machela, bendera n.k. 3 mpagazi, hamali. 4 office ~er n mwenye cheo. 5 (of trees) good/bad ~ er mti unaozaa vizuri/vibaya. ~ing n 1 (behaviour) mwenendo; namna ya kusimama au kutembea. 2 (patience) saburi, uvumilivu it's beyond ~ing haistahimiliki. 3 (production) uzazi; zalisho. 4 (meaning) uhusiano, pande zote consider the matter in all its ~ ings angalia jambo kwa marefu na mapana. 5 (position/condition) mahali, hali, kikao; uelekeo, nyuzi take one's ~ings tafuta uelekeo I have lost my ~ings nimepotea, nimepoteza uelekeo; sijui niko wapi. 6 (tech) gololi. armorial ~ings. ngao ya heshima.

beard1 n 1 ndevu. 2 kidevu (suke la

nywele za kidevuni). 3 (of maize) kireri.

beard2 vi ~ed/~less adj (fig) ~ the

lion in his den mchokoze simba katika pango lake, chokoa pweza mwambani.

beast n 1 mnyama. 2 (farming)

ng'ombe, fahali, mnyama anayebeba mizigo. 3 mtu katili, mtu mwenye mwenendo/tabia mbaya. ~ly adj -a

beat

kinyama, -siofaa kutumiwa na watu; kama mnyama, (colloq) baya; (colloq) mno. It is ~ly hot kuna joto mno. ~ness n 4 mshenzi. ~ly adv mno, sana.

beat1 vt 1 (strike) piga, gonga, chapa,bubuta. ~ing n adhabu (hasa kwa kupiga; (colloq) kushindwa. ~ the record vunja rekodi (fig) ~ the air shindana bure. ~ one's brains fikiria sana. 2 (surpass) shinda, pita, tia fora. 3 it ~s me ninashangaa, sielewi hilo, gumu. 4 (metal) fua. 5 koroga barabara kwa nguvu (ili hewa iingie) ~ eggs piga/vuruga/ koroga mayai. 6 (various uses) ~ one's breast sikitika, sononeka sana; (a retreat) jirudi. ~ down price fanya bei ipunguzwe; punguza bei ~ in vunja, ponda. ~ hollow shinda kabisa. ~ off (back) shinda, fukuza. ~ it! toka hapa! nipishe vi ~ about the bush tangatanga, hangaika, zungukazunguka.

beat2 n 1 pigo heart ~s mapigo ya moyo. dead ~ adv taabani, hoi. 2 kipimo cha muziki/shairi. 3 njia au mapito ya mara kwa mara. (slang) the ~ of kitu kilichozidi zaidi. (fig) be off/out of one's ~ fanya jambo ambalo huna mazoea nalo.

beat3 attrib. adj -a au kama wapinzani wa maadili ya jamii. ~en adj (esp) 1 -liotiwa umbo au sura kwa kugongwagongwa. 2 (of path) -liochakazwa kwa matumizi. go off/keep to the ~en track fanya/tofanya kitu kisicho/cha kawaida. be off the ~ choka.

beater n 1 kifaa cha kupigia k.m.

zulia (carpet ~), yai (egg ~). 2 mswagaji, msakaji/mwingaji ndege (wanaowindwa kwa bunduki).

beatify vt 1 tangaza utakatifu,

tangaza kuwa marehemu ni mbarikiwa; tangaza mtu kuwa mwenye heri. 2 furahisha. beatification n. beatific adj -enye kuonyesha furaha kubwa, -a kufurahisha mno, -enye kubarikiwa.

become

beatitude n 1 hali ya heri. 2 the Beatitudes Ibada ya kubarikiwa kwa Kristo.

beatnik n 1 mpinzani wa maadili ya jamii. 2 mwigaji wa tabia au mavazi (yasiyo ya kawaida) yanayopingana na maadili ya jamii.

beau n (arch) 1 mzee ambaye

anapenda sana mtindo wa nguo zake. 2 shabiki wa wanawake. 3 mhusudu/ mpenzi wa msichana. 4 ~ ideal n wazo la mtu kuhusu uzuri na ubora. the ~ monde n jamii/tabaka la juu lenye kupenda ulimbwende.

beauty n 1 uzuri, urembo. a ~ mrembo, mwanamke mzuri sana, kisura; (sl) toto shoo. ~ salon/parlour n duka la kurembea. ~queen n msichana mshindi katika mashindano ya uzuri. ~ sleep n usingizi kabla ya saa sita usiku. ~-spot n 1 mandhari mazuri. 2 kidoti kwenye uso (inasemekana kinaongeza uzuri). beauteous adj (poet) = beautiful. beautician n mrembeshaji. beautiful adj -zuri, -a urembo. adv. ~ly beautify vt fanya zuri, pamba, rembesha.

beaver n 1 buku. 2 manyoya yake. 3 nguo ya sufu (kama ya manyoya ya buku). 4 mtu mwenye nguvu afanyaye kazi sana (colloq) ~ away (at something) fanya kazi kwa bidii. becalm vt tuliza, nyamazisha. ~ed -wa shwari, simamishwa. vi (of sailing ship) ~ed shindwa kwenda mbele (kwa sababu ya kukosa upepo). ~ed pred adj.

became v see become.

because conj kwa sababu; minajili

ya, kwa kuwa. ~ of kwa sababu ya.

beck n ishara (ya kichwa/mkono) at

one's ~ and call chini ya amri ya (wakati wote).

beckon vi pungia mkono, ashiria, ita/karibisha kwa kupunga mkono. vt ~ in karibisha kwa kupungia mkono.

become vi 1 geuka, -wa; anza kuwa

~ old zeeka, konga, -wa mzee

bed

~ thin konda, sinyaa, -wa mwembamba. 2 ~ of tokea, kuwa what has ~of him kimemtokea nini? ~ ill -wa mgonjwa ~ interested vutiwa, pata hamu ~ known julikana. 3 vt faa, pendeza, shamiri, falia. 4 chukua, pendeza, kaa that hat ~s you kofia ile inakukaa; inakupendeza sana. becoming adj -a kufaa, -a kupendeza. becomingly adv.

bed1 n 1 kitanda go to ~ enda kulala make a ~ tandika. (fig) a ~ of roses maisha ya starehe/anasa. a ~ of thorns maisha ya taabu. as you make your ~ so you must lie in it (prov) utavuna ulichopanda (arch) be brought to ~ zaa; ugua. take to ~/ keep to one's ~ -wa mgonjwa put a child to ~ -laza mtoto. get out of ~on the wrong side amka vibaya. ~ post n besera. between you and me and the ~ siri kati yangu mimi na wewe tu; ~ridden adj -gonjwa kitandani. ~-rock n msingi wa mwamba; (fig) kiini cha jambo. ~ price n bei ya mwisho/ya kwisha; rahisi mno adj -a chini kabisa. ~ roll n 1 vikorokoro vya kitanda vinavyoweza kubebeka (safarini). 2 (foundation) msingi. 3 godoro, matandiko. vt 1 patia kitanda/mahali pa kulala. (fig) go to ~ with jamiiana, lalana. ~room n chumba cha kulala. ~-side n kando ya kitanda cha mgonjwa at somebody's ~ pamoja na mgonjwa ~ side manners tabia ya mganga katika kufariji wagonjwa Dr Shija has good ~ side manners Dkt Shija anajua kuwafariji wagonjwa. ~-sore n kidondamalazi (kutokana na kulala sana kitandani kwa mgonjwa). ~-spread n shuka ya kitanda. ~-stead n matendegu. ~-time n saa ya kulala. ~ stories hadithi za kusimulia kitandani. ~ding n matandiko. ~ded adj.

bed2 n 1 (of plants) tuta. 2 udongo ulio chini ya bahari (mto au ziwa) -a ~ of sand mahali penye mchanga, fungu

beep

la mchanga. vt ~ (in/out) pandikiza miche. ~ (in) weka au ingiza (kutoka/kwenye msingi n.k.) the bullet ~ded itself in the wall risasi iliingia ukutani.

bedaubed vt ~ with paka; rashia (kwa uchafu). ~ed adj.

bedeck vt pamba, tia urembo, rembesha. ~ed with pred,adj.

bedevil vt tatiza, sumbua. ~ment n.

bedew vt (arch) tia umande,

nyunyizia/rashia maji. ~ed with pred adj lowanishwa na, loa a face ~ed with tears uso ulioloa machozi.

bedim vt (arch) tia giza (macho).

~med pred adj -liotiwa giza, -liofifizwa.

bedlam n 1 (arch) hospitali ya vichaa. 2 (fig) ghasia, zahama, machafuko makelele.

Bedouin n bedui.

bee n 1 nyuki (fig) have a ~ in his

bonnet shikilia sana jambo fulani. make a ~-line for nenda moja kwa moja kwa njia iliyo fupi kabisa. ~hive n 1 mzinga. 2 (US) mkusanyiko wa majirani (kwa ajili ya kazi ya burudani). 3 mashindano ya kirafiki. ~-eater n keremkeremu. ~ bread n mchanganyiko wa asali na chavua (chakula cha watoto). ~'s wax n nta; polishi ya sakafu.

beech n mti kama mfune.

beef n 1 nyama ya ng'ombe roast ~

nyama ya kubanika. 2 (of people) misuli nguvu. 3 (US) (pl) beeves ng'ombe walionona (agh. huchinjwa kwa chakula). vi (sl) kuwa na dukuduku, lalamika stop ~ing acha kulalamika. ~ up imarisha. ~ eater n mlinzi wa (Tower of London). ~ steak n steki ya nyama ya ng'ombe. ~ cattle n ng'ombe wa nyama. ~ -tea n supu ya nyama ya ng'o mbe (hasa kwa wagonjwa). ~fy adj (of a person) -enye nguvu, -nene.

beefwood n mvinje.

beep n mwito, mlio wa moja kwa moja

beer

(k.m. kwenye simu).

beer n bia, pombe local ~ pombe ya

kienyeji k.m. ulanzi, buza, kangara n.k. small ~ n (sl) kitu kisicho muhimu/mambo hafifu; vikorokoro. ~y adj (of air) -enye harufu ya bia (pombe); (of person) -levi. ~ money n fedha za kichele.

beet n kiazisukari. red ~ n kiazisukari chekundu. white ~ n kiazi sukari cheupe. ~ sugar n sukari inayotokana na kiazisukari.

beetle1 n kombamwiko, mende.

beetle2 (arch) n nyundo ya mti,

mtambo wa kubomolea. vt ponda kwa mchi.

beetle3 vt 1 ondoka haraka. ~ off

ambaa. 2 adj -a kutokeza; -a kuning'inia. ~-browed adj -enye nyusi zinazotokeza/ nzito.

befall vi (arch) (used only in 3rd

person) tokea, tukia kuwa what has ~en him? amefikwa na maafa gani?

befit vi stahiki; stahili, faa, pasa. ~ting adj. ~tingly adv.

befog vt 1 funika kwa ukungu. 2

fumba, tia wasiwasi. be ~ged fadhaika, kanganyika, -funikwa na ukungu; (fig) -wa na wasiwasi, babaishwa, tatanishwa, kanganywa.

before adv 1 kabla (ya), awali ya ~

everything else awali ya yote ~ me mbele yangu two days ~ he died siku mbili kabla hajafariki ~ my time kabla ya wakati wangu he arrived ~ time alifika mapema. 2 mbele ya she stood ~ him alisimama mbele yake he was brought ~ the judge aliletwa mbele ya hakimu. 3 kuliko death ~ defeat aheri kufa kuliko kushindwa. 4 come/go ~ tangulia the day ~ yesterday juzi. carry all ~ one fanikiwa katika yote unayofanya. ~ hand adv mbele, kwanza, kabla, awali pay ~ lipa kwanza, lipa kabla. befriend vt 1 fanya urafiki na. 2 fadhili, saidia, tendea wema.

beg vi 1 omba, sihi he ~ged me to go alinisihi niende. 2 ombaomba he lives by ~ging anaishi kwa kuombaomba.

behave

3 toa udhuru. 4 go ~ging -totakiwa these things are going ~ging vitu hivi havitakiwi. 5 (polite phr) I ~ your pardon naomba msamaha I ~ to differ nina wazo tofauti we ~ to inform you tunakuarifu. ~gar n 1 mwombaji, ombaomba ~gars cannot be choosers maiti hachagui sanda. 2 (colloq playful or friendly use) mtu. ~ garly adj maskini, nyonge, duni. ~ gary n umasikini mkubwa, ufukara vt1 fukarisha, filisi. be ~gared fukarika, filisika. 2 ~gar description fanya maelezo kuwa duni na kutotosheleza.

beget vt 1 (arch) zaa (kama baba). 2

(cause) sababisha, wa sababu ya tukio fulani. ~ter n.

begin vi 1 anza. ~ with anza na. ~ on something anza kufanya kitu. 2 (start) anzisha. ~ner n mwanzishi, mwanzilishi; mwanafunzi. ~ning see begin n mwanzo; awali; asili, chanzo a good ~ning is half the battle mwanzo mzuri ni nusu ya ushindi.

begone vt(arch) ondoka!nenda! ~ with you! potelea mbali!

begrime vt chafua sana. ~d pred adj -liochafuka sana.

begrudge vt (envy) onea chuki au kijicho (kwa mtu kuwa na mali, kitu n.k.); onea wivu/husuda; -wa na inda.

beguile vt 1 ~ somebody (into) danganya, laghai, ghilibu, ghuri. 2 ~ (with) changamsha, furahisha, ondoa uchovu burudisha. 3 ~ (with) pitisha wakati n.k. kwa furaha. ~ment n. ~r n mdanganyifu, mlaghai.

behalf n kwa niaba ya; kwa sababu ya he came here on my ~ alikuja hapa kwa niaba yangu we were uneasy on your ~ tulikuwa na mashaka/ wasiwasi juu yako.

behave vi, vt 1 tenda, -wa na tabia ~ yourself jiheshimu, shika adabu. ~d adj. well ~d adj -enye mwenendo mzuri. 2 (of machine) fanya kazi.

behead

behaviour n mwenendo, tabia, mazoea,silika good behaviour adili, mwenendo mzuri, mazoea mazuri, matendo mema kwa wengine. be on one's best behaviour shika adabu sana insubordinate behaviour tabia ya kutotii, kutojali, kudharau. behaviourist n. behaviourism n (psych) nadharia ya mwenendo inayohusu kiamshi na mwitikio.

behead vt kata kichwa.

beheld vi see behold.

behest n (old use; only in) at somebody's ~ kwa amri ya.

behind (prep) nyuma (ya) he hid himself ~ the tree alijificha nyuma ya mti ~ the scenes kisirisiri ~ one's back bila mtu kufahamu, sengenya. 2 nyuma kimaendeleo he was ~ the other children in the class alikuwa nyuma ya watoto wengine kimaendeleo darasani. 3 leave ~ acha nyuma, bakiza. 4 be ~ one (of time) wa nyuma. n (colloq) matako kick somebody's ~ piga teke adv nyuma be ~ 1 baki nyuma. ~ the times -a zamani, chelewa, kawia. 2 (support) unga mkono. ~ hand pred adj 1 nyuma (ya). 2 -wa nyuma, chelewa be ~ hand with something kawia, -wa na karisaji/(deni) not to be ~ hand in something kutojichelewesha.

behold vt (arch) ona (hasa kitu cha

kuvuta macho au kisicho cha kawaida), tazama, angalia and ~! tazama, kumbe! ~er n aonaye, aangaliaye; shahidi.

beholden adj wiwa na (shukurani).

behove vt pasa, wajibika, -tokuwa na

budi it ~s us yatupasa, hatuna budi it ~s you to say that inakupasa kusema hivyo.

beige n rangi ya mchanga.

being v see be. n 1 kiumbe, kitu chenye uhai a human ~ mtu, binadamu, mwanadamu. a restless ~ n asiyetulia. 2 asili, hali. 3 kuwa, -enye kuwa bring something into ~ umba, tukia, wa adj for the time ~

bell

kwa wakati uliopo that ~ the case kama ni hivyo.

bejewell vt pamba kwa vito. ~ed adj

belabour vt 1 sisitiza sana. 2

shambulia. 3 piga sana.

belated adj 1 -liolimatika, -liochelewa. ~ly adv.

belay vt 1 (naut and mountainering) funga ~ there! basi. 2 weka salama; kaza.

belch vi (eructate) teuka, piga mbweuvt (eject violently) fokea, toa kwa nguvu. n 1 (eructation) mbweu. 2 (spurt) mbubujiko.

beldam(e) n (arch) 1 (old use) ajuza. 2 bibi kizee mkorofi.

beleaguer vt zingira, shambulia kutoka pande zote.

belfry n mnara/chumba mnarani cha

kengele.

Belial n shetani, jini baya, afriti.

belie vt 1 singizia, ingiza yasiyo kweli. 2 onyesha kwa jinsi isiyostahili (isiyo kweli) that action ~s him tendo hilo halionyeshi tabia yake ilivyo, si stahili yake, si laiki yake.

belief n 1 imani. 2 dhana, wazo. believe vt amini, sadiki. vi 1 tumaini, tegemea. 2 jisingizia, jifanya. make believe jidai I believe that I am right ninaamini kwamba sikukosea I believe so/not naamini/siamini hivyo; nadhani/sidhani hivyo believe in total abstinence amini katika kufunga adj -a kuaminika, -a kutumainika. believer n muumini. believeing adj -enye imani, -tumainifu.

belittle vt dunisha; dhalilisha.

bell n 1 njuga, (of cattle) kivumanzi,

mbugi, kengele ring the ~ piga kengele. as sound as a ~ (fig) imara kabisa. ring a ~ (colloq) kumbusha. 2 (naut) (migongo ya) saa. 3 ~ boy/ ~ hop n (US) (in hotels) mwandazi, mhudumu. ~ bottomed adj (of trousers) iliyo pana sana chini. ~ bottoms n bugaluu: suruali pana sana chini. ~ bouy n

belladonna

boya lenye kengele. ~ tent n hema lenye umbo la kengele. ~-founder n mfua kengele. ~ wether n kondoo dume kiongozi (anayevishwa kengele shingoni); (fig) kiongozi wa mzozo. vt (fig) ~ the cat jihatarisha, fanya jambo la hatari.

belladonna n (drug prepared from) dawa inayotokana na mbeladona.

belle n mrembo the ~ of the ball mrembo kuliko wote katika kikundi.

belles-lettres n (Fr) (pl) taaluma za fasihi.

bellicose adj (liter) -gomvi, -shari, belligerent n (nation, person) mpigana

vita; mchokozi adj -enye kupigana vita, chokozi. belligerency n

bellman n (pl: bellmen) mpiga mbiu.

bellow vi 1 lia (kama fahali),

nguruma.2 tamka kwa makelele au kwa hasira. n ngurumo, mvumo, mlio (wang'ombe).

bellows n (pl) kiriba/viriba a pair of ~ jozi ya viriba.

belly n 1 (colloq) tumbo, kitambi. ~

flop n (colloq) upigaji mbizi (wa kutanguliza tumbo). ~-laugh n kicheko kikubwa. vi cheka kwa sauti kubwa. ~-button n (colloq) kitovu. ~ landing n (of aircraft) kutua kwa tumbo (bila kutumia magurudumu). ~ land vi tua kwa tumbo. (colloq) lalamika bila sababu. ~-ache n (colloq) msokoto wa tumbo. 2 mbinuko, kivimbe. ~ful n (colloq) kinaa; kifu I have had a ~ful of fighting nimepigana kifu yangu. vi,vt ~ (out) tuna, vimba (kama tanga lililojaa upepo), tokeza.

belong vi (to) 1 -wa mali ya, -wa kitucha the house ~s to May nyumba ni (mali) ya May. 2 -wa -a, stahili kuwa; -wa/ishi (mahala), husu put the book where it ~s weka kitabu mahali pake he does not ~ here si wa hapa, haishi hapa. ~ing n (pl) mali inayohamishika personal ~ings mali ya mtu binafsi.

beloved adj muhibu, -penzi, -pendwa adj (be) ~ by all pendwa sana na

bench

wote. n mpenzi, kipenzi, mpendwa, muhibu.

below adv 1 chini (ya) she called from ~ aliita kutoka chini ~ the average chini ya wastani be/go ~ (in a ship) teremka chini, n.k. be ~ my dignity -wa chini ya hadhi yangu. 2 mwishoni affix the stamp ~ bandika stempu mwishoni/chini. 3 down ~ in the valley/down ~ bondeni. here ~ hapa duniani. (speak) ~ one's breath nong'ona.

belt n 1 mkanda, mshipi, ukanda fasten the ~ funga mkanda. hit below the ~ fanya faulo/ kosa. tighten one's kaza mkanda, vumilia shida, jinyima. 2 (Geog) ukanda, safu, mstari, eneo ~ of trees safu au mstari wa miti. green-~ n ukanda/eneo la mashamba. maize ~ n eneo/ukanda wa mahindi. 3 mkanda duara. fan-~ n mkanda wa feni. conveyor ~ mkanda wa mizigo. ~ -line n barabara au reli inayozunguka mji vt 1 funga mkanda. 2 chapa kwa mkanda; (colloq) zibua kwa masumbwi. ~ing n mcharazo give a good ~ing charaza barabara. 3 ~ along (colloq) chapuka. 4 ~ out amba kwa makelele. 5 ~ up (sl) nyamaza.

bemoan vt (poet) lilia, sikitikia, huzunikia, ombolezea.

bemuse vt fadhaisha, shangaza. ~d adj -liofadhaishwa, -lioshangazwa, -enye fadhaa, -enye kuchanganyikiwa.

bench n 1 benchi, fomu, ubao wa kukalia, kiti kirefu, (of stone) ufunga. ~ mark n alama teule. back ~es n viti vya wabunge wasio na wadhifa. cross ~es n viti vya wabunge huru. front ~es n viti vya wabunge wenye wadhifa. ~ seat n (in a car) kiti cha watu wawili au zaidi. 2 the B~ n majaji, mahakimu; kiti au ofisi ya jaji; mahakama. King's ~ n Mahakama (ya Kiingereza). raise to the ~ fanya hakimu/askofu. ~ warrant n

bend

hati ya hakimu. 3 meza ya kazi (ya seremala n.k.), meza ndefu ya kufanyia kazi. vt to ~ a player kumtoa mchezaji nje, kumpumzisha mchezaji.

bend n 1 mzingo, kuruba, kona. round the ~ kichaa. 2 (in a rope) fundo. 3 the ~s n maumivu (ya maungo yatokanayo na kuibuka haraka baada ya kupiga mbizi). vt,vi 1 pinda, kunja, zinga. ~ the knee (to) (rhet) inama, sali. on ~ed knees (liter) (kwa) kupiga magoti; katika ibada. ~ a rule colloq) legeza kanuni/sheria pinda sheria. 2 inama; nepa, nesa branches bent under the weight of leaves matawi yalinesa kwa uzito wa majani. 3 (direct) elekeza, ongoza (akili, macho n.k.) ~ one's mind to one's work elekeza akili zote kazini. 4 be bent on dhamiria, nuia, jibidiisha. 5 ~ somebody to fanya asalimu amri; tiisha. 6 inika, funga. ~ sail funga tanga. bent adj danganyifu; ovu; kichaa.

beneath adv 1 chini ya. 2 -siostahili he is ~ contempt ni mtu duni, wa kudharauliwa it is ~ him haimfai kufanya.

benedick n mwanamume aliyeoa karibuni.

Benedictine n 1 Benediktini (mtawa), mbenediktini. 2 kileo cha kibenediktini.

benediction n baraka, dua (hasa baada ya ibada).

benefaction n ufadhili, fadhila, jamala, sadaka.benefactor n mfadhili, mtenda mema. benefice n wakfu. beneficence n ukarimu, upaji, wema. beneficent adj -karimu, -paji -ema, -fadhili.

beneficial adj -a kufaa, -a msaada,

-enye manufaa. benefit n 1 faida, msaada, fadhila. the benefit of the doubt -totia hatiani kwa kukosa. benefit performance/concert/match onyesho la hisani public benefit manufaa ya umma. 2 wema, upendeleo, manufaa. 3 ruzuku,

berth

posho. vi,vt fadhili, nufaisha, faa, faidi. beneficiary n mnufaishwa, mfadhiliwa.

benevolence n ukarimu, wema.

benevolent adj 1 -karimu, -saidizi. 2 -a kukirimu. benevolent to/towards karimu, saidizi kwa. benevotently adv.

benighted adj (liter or old use)- 1 -a kuchwelewa, ingiwa giza we were ~ tulichelewa hadi usiku. 2 (unenlightened) -jinga, -shenzi, -siojua mambo.

benign adj 1 (of persons) -ema, -pole.

2 (of disease) hafifu, -epesi, -sio hatari. 3 (of soil, climate) -a kufaa, -anana. ~ity n wema. ~ly adv ~ant adj (formal) -ema, fadhili. ~antly adv.

bent n kipaji, uwezo wa mtu she has

a ~ for sewing ana uwezo mkubwa wa kushona.

benumb vt (arch) tia ganzi, fifisha, poozesha. ~ed adj -fa ganzi, pooza.

benzine n benzini.

bequeath vt 1 ~ to rithisha. 2 (fig) achia traditions ~ed to us mila tulizoachiwa. ~al n urithisho. bequest n wasia, urithi, mapokeo.

berate vt karipia, kemea.

bereave vt (of) 1 ondolea, twalia, tolea. ~ of hope ondolea matumaini. 2 (of death) fiwa, acha katika hali ya ukiwa, nyang'anya. ~d n. the ~d mfiwa, wafiwa. ~ment n 1 (tendo au hali ya) kufiwa. 2 msiba.

bereft v see bereave.

beret n bereti: aina ya kofia.

berg n see iceberg.

beri-beri n beriberi (ugonjwa uletwao na ukosefu wa vitamini B1 mwilini).

berry n 1 tunda dogo lolote (kama forosadi, fuu, kunazi). 2 mbegu au kokwa ya tunda k.m buni.

berserk adj go ~ pagawa.

berth n 1 kitanda (ndani ya meli, treni, ndege au gari). 2 (in a port) bandari: mahali pa meli kutia nanga na kukaa gatini. (fig) give a wide ~ to epa,

beryl

ambaa kwa usalama, jiepusha na. 3 (colloq) mgodi, kazi find a snug ~ pata mgodi/kazi/rahisi. vt 1 funga gati. 2 tafuta malazi (melini n.k.)

beryl n kito (aghalabu cha ahdhari).

beseech vt sihi, omba sana. ~ing adj -enye kuomba. ~ingly adv.

beset vt 1 zunguka na kushambulia. 2 zonga, sumbua. ~ting sin n tatizo la kudumu.

beside prep (by side of) kando ya, karibu ya/na ~ the lake kando/ karibu ya/na ziwa he is fat ~ me yeye ni mnene akilinganishwa nami. be ~ oneself with joy zuzuliwa na furaha.

besides adv, prep aidha, vilevile,

tena, zaidi ya hayo, licha ya hayo. ~nothing siyo zaidi ya.

besiege vt 1 zingira (mji) vitani; zunguka, husuru. 2 ~ with songa sana, songa pande zote (fig) ~d with requests ombwa na watu wengi mara nyingi. ~r n.

besmear vt ~ with pakaza kote. besmirch vt chafua; (fig) chafua jina.

besom n ufagio uliotengenezwa kwa

fito na kufungwa katika kishikio kirefu.

besotted adj ~ by/with pumbazwa (na ulevi, mapenzi, furaha nyingi n.k.).

besought v see beseech.

bespangled adj -liopambwa kwa zari.

bespattered pred adj. ~ with

-liochafuliwa kwa kurushiwa matope, maji, mafuta; -liojaa madoa.

bespeak vt 1 agiza mapema, omba kabla. 2 ashiria, -wa ishara ya. 3 hutubia. 4 agiza (vifaa) adj -liofanywa kwa maagizo. bespoke tailor/shoe maker fundi wa kupima.

bespectacled adj -enye miwani, -enye kuvaa miwani.

best1 adj (independent superl) see good, 1 bora kabisa, aali, -ema sana, -ote the ~ student in the class mwanafunzi bora kabisa darasani. the ~ part of takriban, sehemu kubwa kabisa ya the ~ thing to do jambo litakaloweza kuleta mapato

best

maridhawa make the ~use of tumia jambo fulani kwa ufanisi (mkubwa). put one's ~ foot foward kazana, fanya chapuchapu. with the ~ will kwa nia njema kabisa. ~ man msimamizi wa bwana harusi.

best2 adv (independent superl see well, better) 1 vizuri kabisa she was the ~ dressed woman in town alikuwa mwanamke mvaa vizuri kabisa mjini. as ~one may/can kadiri inavyowezekana, kwa namna inavyowezekana. think ~ amua njia bora kabisa do as you think ~ fanya kwa namna unavyoona ni bora. 2 kabisa, sana, kuliko he is the ~ hated man in the village yeye ni mtu anayechukiwa sana kijijini. ~seller n kitabu kinachouzwa sana his new novel is one of the season's ~ sellers riwaya yake ni kitabu kinachouzwa sana msimu huu. 3 had ~ -yapasa, afadhali you had ~ come home early afadhali urudi nyumbani mapema.

best3 n (pron.) (independent superl see better) 1 watu wenye uwezo, hadhi au sifa; -wabora he is the ~ in his profession ana uwezo mkubwa kuliko wote katika kazi yake we are the ~ of friends sisi ni marafiki sana. 2 kitu, hali, mazingira, tendo bora. be at one's ~ kuwa katika hali, afya njema. be all for the ~ kuwa na matokeo mema mwisho (ingawaje mwanzoni hapakuwa na matazamio mema). do something all for the ~ tenda jambo kwa nia njema (ingawa huenda isionekane hivyo). be/dress in one's (Sunday) ~ valia nguo nzuri kabisa. (even) at the ~ of times (hata) pale mambo yanapoitika. have/get the ~of it/of the quarrel deal/bargain shinda, nufaika, faidi. have/get the ~ of everything faidi kila kitu. with the ~ na mtu yeyote yule. with the ~ of intentions kwa nia njema kabisa. do one's ~/the ~ one can fanya liwezekanalo. make the ~of a bad

best

job/business jitahidi dhidi ya vikwazo. make the ~ of one's way home rudi haraka nyumbani licha ya matatizo. make the ~ of things ridhika (hata kama mambo hayaridhishi). to the ~ of my knowledge kadiri nijuavyo.

best vt (colloq) shinda.

bestial adj -a kihayawani, -a kinyama, -a kuchukiza. -a kikatili. ~ly adv kikatili. ~ity n 1 unyama, tendo la kikatili, uhayawani. commit ~ity tenda ukatili. 2 ingilia mnyama.

bestiary n makusanyiko ya hadithi za wanyama za maadili.

bestir vt ~ oneself jishughulisha, changamka.

bestow vt 1 tawaza, weka katika wadhifa. 2 ~ on/upon toa, pa zawadi/msaada ~ a favour on somebody fadhili, kirimu ~ ones's hand on somebody olewa. ~ al n.

bestrew vt ~ (with) (poet) tawanya, tapanya. ~ed adj -liotawanyika.

bestride vt kaa/simama magamaga.

bet n 1 dau; mapatano ya kupinga au kuwekeana. 2 fedha au kitu kilichowekwa kwa mapatano hayo. vt pinga, wekeana dau, pingana. ~ter n mweka dau.

beta n beta (herufi ya pili ya alfabeti ya Kigiriki). ~ rays n miali ya beta.

betake vt ~ oneself endea.

betel n 1 tambuu. 2 mtambuu. 3 majani ya tambuu.

bethink vt ~ oneself of jikumbusha ~ oneself to do jishauri kufanya jambo.

betide vt pata. woe ~ you msiba

ukupate, ole wako.

betoken vt (arch) wa dalili ya, ashiria. betook v see betake.

betray vt 1 saliti, haini, danganya, ghilibu. 2 ~ (to) fichua siri. 3 onyesha dhahiri, fichua. 4 toa ishara, onyesha. ~al n usaliti. ~er n msaliti, haini.

betroth vt (old formal use) funga

uchumba. ~al n uchumba; ndoa. ~ed adj.

bevy

better1 (see good) adj 1 bora, zuri

(zaidi); aula, -a kufaa zaidi. ~ than one's word bora kuliko matarajio. do (something) against one's ~ judgement fanya jambo shingo upande. no ~than ni hayo hayo. the ~ part of sehemu bora/kubwa zaidi. see ~ days -wana maisha bora zaidi. one's ~ feelings utu bora, idili. his ~ half (colloq) mkewe. 2 ahueni, afadhali, nafuu. be ~ off without -wa na furaha zaidi bila ya know ~ -wa mweledi zaidi; kataa jambo (kwa kujua kwamba halina ukweli). but I know ~ lakini najua sana (kuwa si kweli). think (all) the ~ of somebody enzi sana, heshimu sana. think ~ of something ghairi, fikiri tena (dhidi). had ~ (ni) bora/vyema.

better2 n one's ~s wakubwa wetu, watu wenye busara. get the ~ of somebody or something shinda, fanikiwa. for ~ (or) for worse kwa mema na mabaya, kwa vyovyote vile.

better3 vt 1 fanya vyema zaidi strivingto be ~ of kujitahidi kupata kilicho bora. 2 shinda. ~ oneself jiendeleza (kiuchumi, kielimu, kicheo) zaidi. ~ ment n maendeleo, hali bora.

better4 n see bet.

between prep baina (ya), kati (ya). ~ ourselves kati yetu wenyewe I rushed ~ them nilijitoma kati yao adv (in) ~ katikati (ya). few and far ~ moja moja, chache na zilizotawanyika. ~n a go ~ mshenga. come/stand ~ tenganisha. little to choose ~ them hakuna tafauti. ~ and between katikati, si hiki wala kile.

bevel n matemo, ukingo wa ubao

(for carpentry) piga ukingo wa ubao. ~-gear n gia ya matemo, gia ya terebesha.

beverage n (formal) kinywaji chochote

isipokuwa maji.

bevy n 1 (of people) umati. 2 (of animals) kundi.

bewail

bewail vt (poet) lilia, omboleza, sikitikia.

beware vt,vi ~ (of) angalia, -wa

macho, tahadhari,-wa na hadhari ~ lest you fall angalia usije ukaanguka.

bewilder vt kanganya, tatiza. ~ment n mkanganyiko, utatanishi.~ed adj -lio kanganyik(iw)a. ~ing adj tatanishi.

bewitch vt 1 roga, fanyia uchawi,

sihiri. 2 (fascinate) pagaza, duwaza. ~ing adj. ~ingly adv.

beyond adv ng'ambo ya pili (ya), upande wa pili (wa), mbele ya the forest and fields ~ msitu na mashamba upande wa pili prep 1 mbele (ya). 2 kupita kiasi. ~ measure kupita (kadiri). 3 -wa nje.; kushinda, kupita it is ~ his powers iko nje ya uwezo wake ~belief isiyosadikika ~ recall -siokumbukika ~ recovery -sioponyeka, isiyopatikana tena ~ compare -siolinganishika. ~ all reasonable doubt bila shaka yoyote. 4 ila, isipokuwa she has nothing ~ her beauty hana zaidi ya/ila uzuri wake n pasipojulikana, ahera the back of ~ mahali pa mbali sana.

bhang n bangi.

bi- pref -enye vitu viwili, -a kugawika kwa mbili, -a mbili, -a njia mbili.

bias n (dress-making) mshazari. cut on the ~ kata mshazari. 2 upendeleo, upendelevu have a ~ towards pendelea. ~(s)ed adj, adv -a chuki, baguzi vi athiri.

bib n bibu: kitambaa cha mtoto afungwacho shingoni alapo. (fig) put on one's best ~ and tucker vaa nguo nzuri, toka.

Bible n Biblia. biblical adj.

bibliography n bibliografia. bibliographer n mwandishi wa bibliografia. bibliographic (al) adj.

bibulous adj -levi, -a kupenda ulevi.

bicameral adj -enye mabunge mawili (k.m. Uingereza, House of Commons na House of Lords).

bicarbonate n (chem) bikabonati.

~ of soda n magadi.

big

bicentenary n 1 miaka mia mbili. 2 sikukuu ya kuadhimisha miaka mia mbili. bicentennial adj, n.

bicephalous adj -enye vichwa viwili. biceps n musuli za mkono.

bicker vt bishanabishana, gombanagombana.

bicuspid n sagego.

bicyclist n see bicycle.

bid1 vt, vi (arch or lit) 1 ambia do as you are ~den fanya unavyoambiwa. 2 takia ~ farewell takia heri, aga. 3 alika the ~den guests wageni walioalikwa. ~ding n amri. ~dable adj -tiifu.

bid2 vt, vi 1 (for) (on) zabuni. 2 (against) shindana na (katika kuzabuni). 3 tafuta, jaribu kupata politicians ~ for support wanasiasa wanatafuta kuungwa mkono. 4 ~ (fair to) elekea. today ~s fair to be fine leo yaelekea kuwa nzuri. 5 (of cards) otea, arifia. n 1 zabuni. 2 jaribio the army made a ~ for power jeshi lilijaribu kutwaa madaraka. ~der n mzabuni.

bide vt (lit arch) ngoja, subiri. ~ one's time subiri wakati mzuri.

bidet n (Fr) chambio. biennial adj -a miaka miwili; -a kila

mwaka wa pili. ~ly adv.

bier n tusi; kilili cha jeneza.

biff n (sl) konde, mdukuo. vt piga

makonde.

bifocal adj -enye lenzi mbili. ~s n

miwani yenye lenzi mbili (ya kuwezesha kuona mbali na karibu).

bifurcate vi, vt (of roads, rivers etc) fanya panda. ~d adj -a panda, -a ncha mbili. bifurcation n panda.

big adj 1 kubwa a~ house nyumba

kubwa. ~ shot/wig n kizito, bwana mkubwa. ~ words n majivuno. talk ~ jidai, jisifu. ~ hearted adj -karimu sana. get/grow too ~ for one's boots vimba kichwa. think ~ -wa na mipango mikubwa. ~ game n wanyama (wakubwa) wa porini (k.v. tembo, simba n.k.). ~ head n mtu anayejivuna sana. have ~ ideas taka makuu. 2 maarufu he's a ~ name yeye ni maarufu. 3 -enye mimba pevu. ~ness n.

bigamy n (leg) kosa (katika nchi kadhaa) la kuwa na wake/waume wawili. bigamist n. bigamous adj.

bight n 1 kitanzi. 2 (bay) ghuba

bigot n mtu mwenye kushikilia itikadi yake, mlokole: mtu anayeng'ang'ania mawazo au imani yake kupita kiasi ~ed adj. ~ ry n.

bijou n (Fr) kito, jiwe la thamani adj -dogo na -a fahari.

bike n vi see bicycle.

bikini n bikini: aina ya vazi la kike la kuogelea lenye vipande viwili.

bilabial adj (phon) -a midomo.

bilateral adj -a pande mbili ~symmetry uenzipacha ~ agreement mapatano kati ya pande mbili (k.m. nchi mbili). ~ly adv. ism n sera ya kusisitiza mapatano kati ya nchi mbili (si zaidi).

bile n 1 nyongo. 2 (ill humour) chuki, hasira. ~ duct n kineli cha nyongo. bilious adj -a nyongo; -epesi wa kukasirika, -enye hasira. biliousness n.

bilge n 1 (naut) banduru rest on its ~s inika dau. 2 (sl) (nonsense) upuuzi; takataka talk ~ ongea upuuzi.

bilharzia n kichocho.

bilingual adj -enye kusema lugha mbili (hasa kutoka utotoni), -a lugha mbili.

bilk vt danganya/kwepa kulipa.

bill1 n 1 hati ya madai ya fedha, bili. foot the ~ lipa gharama zote. 2 (US) noti ya benki. ~ fold n pochi ya fedha. 3 (leg) mswada. 4 tangazo, ilani. fit/fill the ~ faa sana. ~ of fare menu: orodha ya vyakula hotelini. ~ board n bango la kuwekea matangazo. 5 cheti cha idhini. ~ of lading n hati ya mizigo (melini). clean ~ of health cheti cha kuthibitisha afya. ~of rights n sheria ya haki za binadamu. vt 1 andikia bili. 2 tangaza.

bill2 n 1 mdomo wa ndege (mgumu na

bind

uliochongoka). 2 (geog) fungu, rasi vi (of birds) busu. ~ and coo (of lovers) busiana na nong'onezana.

bill3 n (also ~ hook) mundu.

billet n 1 nyumba ya kupanga (kwa

wanajeshi tu). 2 (colloq) kazi, cheo. vt (on) pangisha nyumba za kukaa (za watu binafsi).

billet-doux n (pl) (Fr) barua ya

mapenzi.

billhook n see bill3.

billiards n biliadi: aina ya mchezo wakugonganisha mipira midogo kwenye meza maalumu. ~ table n meza ya biliadi. ~ room n chumba cha biliadi. ~ player n mcheza biliadi. ~ ball n mpira wa biliadi. ~ cloth n kitambaa cha biliadi.

billion n bilioni (katika mfumo wa

Amerika na Ufaransa mamilioni elfu, katika Uingereza mamilioni milioni).

billow n wimbi kubwa. (pl) (poet)

~s n bahari. vi jongea kama wimbi. ~y adj -enye mawimbi, -a kama mawimbi.

billy n 1 (esp in Australia) kopo la

kupikia (linalotumiwa kama birika).

billy-goat n beberu.

billy-(h)o n (old sl) like ~ sana he ran like ~ alikimbia sana.

biltong n (of meat) mtanda.

bimonthly adj, adv 1 (-a) kila miezi

miwili. 2 (-a) mara mbili kwa mwezi.

bin n pipa, kilindo: chombo cha kuhifadhia nafaka, vyakula, takataka n.k. dust/litter ~ pipa la takataka.

binary adj -a jozi ~ operation tendo

jozi ~ expansion ufafanuzi jozi.

bind vi,vt 1 (up) funga. 2 (of books)

jalidi. 3 gandisha,unganisha. 4 (constipate) funga choo. 5 (over) tia sharti, shurutisha, pasisha. ~ oneself to do something ahidi kufanya. 6 (on) (old sl) lalamalalama. 7 (gram) ambatisha, funga. ~er n 1 mjalidi; mashine ya kujalidi. 2 jalada jepesi la kuwekea

binge

magazeti. 3 dutu ya kugandishia (k.m.lami). ~ery n kitengo cha ujalidi. ~ing adj -a lazima kutiiwa/kufuatwa a ~ing agreement makubaliano ya kubana n jalada.

binge n (sl) ulevi.

bingo n aina ya mchezo wa kamari.

binnacle n (naut) sanduku la dira

melini.

binocular(s) n (pl) darubini.

binomial n (maths) vipeo: iliyoundwa

na namba mbili zilizounganishwa na alama za (+) (-) (k.m x2 - 4)

bio pref bio, -a kuhusu uhai.

biochemistry n biokemia.

biodegradable adj -a kuweza kuvundishwa na bakteria.

biography n wasifu: kitabu kinachoelezea maisha ya mtu. biographer n mwandika wasifu. biographic(al) adj -a kuhusu wasifu.

biology n biolojia, elimu viumbe. biologist n mwana biolojia. biological adj -a biolojia. biological warfare n vita vya kutumia bakteria haribifu.

biomass n jumla yote au uzito wa viumbe hai katika eneo au ujazo.

bionic adj -enye viungo bandia; -a kizimwi/kishetani

biosphere n sehemu ya dunia ambapo uhai wawezekana kuwepo.

bipartisan adj -a vyama viwili (vya

siasa).

bipartite adj -a sehemu mbili, -a

pande mbili ~ agreement makubaliano ya pande mbili.

biped1 n mnyama mwenye miguu miwili adj -enye miguu miwili (kama mtu, ndege n.k.).

biped2 adj (zool) kiumbe mwenye

miguu miwili.

biplane n ndege yenye mabawa mawili kila upande.

birch n 1 bot mbetula. 2 (twigs) (also - rod) fimbo za kutolea adhabu. vt adhibu kwa kuchapa fimbo.

bird n 1 ndege, nyuni ~s of a feather watu wa tabia moja. ~s of a feather flock together (prov) Waswahili wa

bistro

Pemba hujuana kwa vilemba. a ~'s eye view mtazamo kutoka juu (angani), mtazamo wa jumla. a ~ in the hand is worth two in the bush heri kenda shika, kuliko kumi nenda uje. early ~ n mtu aamkaye au afikaye mapema. ~ cage n tundu la ndege. ~ watcher n mpenda kuangalia ndege. ~ lime n ulimbo. ~ fancier n mpenda ndege (hasa anayewafuga). ~call n sauti ya ndege (colloq). ~ brained adj -jinga. 2 mtu. 3 (sl) msichana, bibie. 4 kuzomea get ~ zomewa.

biretta n bireta (aina ya kofia ya mapadre).

birth n 1 uzazi; kuzaliwa. give ~ to

zaa, jifungua. ~ place n mahali pa kuzaliwa. ~ mark n alama ya kuzaliwa. ~ rate n kima cha uzazi. ~ control n uzazi wa majira; udhibiti wa uzazi. 2 (origin) asili; ukoo, nasaba Tanzanian by ~ Mtanzania wa asili. ~ right n haki kutokana na asili; haki ya mtu kutokana na uzawa wake; urithi a man of high ~ mtu wa nasaba bora, mtoto wa watu. 3 (beginning) mwanzo, chanzo, chimbuko. ~ day n siku ya kuzaliwa.

biscuit n 1 biskuti. 2 (US) mkate mdogo mkavu. 3 (of colour) hudhurungi. take the ~ (sl) vunja rekodi.

bisect vt kata sawa, gawa kati. ~ ion n kukata sawa, kugawa kati. ~or n mstari wa katikati, mstari wa kugawa kati.

bisexual adj 1 -a jinsi mbili; -enye uke na ume, huntha. 2 -enye kutamani kufanya mapenzi na jinsi zote mbili n huntha; mpenda jinsi zote mbili. ~ity n.

bishop n askofu. auxiliary ~ n askofu msaidizi (chess) sataranja. ~ric n jimbo la askofu, dayosisi.

bison n baisani: aina ya nyati (wa Marekani na Ulaya).

bistro n baa ndogo; mkahawa; klabu ya usiku.

bit

bit1 n 1 lijamu. (phr) champ at the ~ -wa na hamasa ya kuanza shughuli. (take the ~ between one's teeth a) (of horse) toroka b) makinika (katika kazi ngumu). 2 (of tool) msumari wa kekee.

bit2 n 1 sehemu, kipande kidogo sana.chembe kidogo a ~ of bread kipande cha mkate. tear to ~s chana vipande vipande. 2 muda mfupi, kidogo. waita ~ ngoja kidogo I don't care a ~ sijali hata kidogo. a ~ at a time/ ~ by ~ kidogo kidogo, polepole. ~s and pieces vikorokoro. 3 do one's ~ timiza wajibu. 4 every ~ as sawasawa na. 5 not a ~ (of it) si kitu, usijali. 6 (US) two ~s n senti ishirini na tano. 7 a nice ~ of goods/fluff/stuff (sl) msichana mzuri.

bitch n 1 mbwa jike. 2 (vulgar, derog) mwanamke. vi lalama. ~y adj -korofi. ~iness n.

bite vt 1 uma, ng'ata, mega kwa meno. ~ one's lips uma meno, uma kidole (kwa kuficha hasira), uma chanda. ~ the dust anguka; uawa (hasa katika pigano). ~ off more than one can chew jaribu kufanya mambo yanayozidi uwezo wako. ~somebody's head off karipia/ kemea sana. ~ the hand that feeds one nyea ago, nyea kambi; epukana na. be bitten with -wa na shauku ya. (pro) once bitten twice shy aliyeumwa na nyoka akiona ung'ongo hushtuka. 2 kamata, shika (k.m magurudumu). 3 umiza; penya. 4 (of fish) shika chambo. n 1 kuuma kwa meno; umo. 2 kipande. 3 chakula; kitafunio. 4 kushika chambo. 5 ukali, uchungu. the ~r bitten mwinda mwindwa. biting adj -kali, -a kuumiza, -a kuchoma. ~r n mwenye kuuma, mdanganyifu.

bitten v see bite

bitter adj 1 -chungu; -kali. 2 -a kuleta huzuni; gumu kuvumiliwa. to the ~end hadi mwishoni, hadi kifo. ~sweet n chungutamu. n 1 uchungu we must take the ~ with the sweet

black

tukipenda damu na usaha papo. 2 aina ya (bia) chungu; (pl) (med) dawa ya kusaidia umeng'enyaji; chuki, uhasama. ~ness n uchungu; ukali.

bitumen n lami. ~ize vt geuza kuwa lami; funika kwa lami. bituminous adj -a lami.

bivalve n adj 1 valimbili; -a valimbili.

2 (zool) koambili.

bivouac n kambi ya muda (bila kupiga

hema n.k.). vt piga kambi ya muda.

bizarre adj -a kioja, -siokuwa -a kawaida, -a ajabu (kwa kuwa geni au kupita kiasi). ~ly adv.

blab vi,vt payapaya, payuka, bwabwaja. ~ out secret toa siri. ~ber vt,vi = blab. ~ mouth n domokaya, mmbea.

black adj 1 -eusi ~ shoes viatu vyeusi. 2 -chafu your hands are ~ mikono yako michafu. 3 -baya, ovu he's not as ~ as you say si mbaya kama unavyosema today is a ~ day leo ni siku mbaya. be in someone's ~ books chukiwa na fulani. 4 -a giza, -a utusitusi. n 1 (colour) weusi, kiwi. 2 (person) mweusi. 3 in the ~ -wana pesa, -tokuwa na deni. 4 in ~ and white -lioandikwa; (of films and photographs) iso rangi. vt 1 fanya weusi (viatu n.k). 2 (of strikes) susa, kataa kushughulikia. ~en vt 1 fanya weusi. 2 (someone's name) chafua jina, kashifu. ~ing n dawa nyeusi ya kupiga viatu. ~ish adj -eusi kidogo, -eusi -eusi. ~ness n weusi; giza, ubaya. ~ art/magic n uchawi, uramali, ulozi. ~ ball vt piga kura kumkataa mtu asiingie kwenye kikundi/chama. ~ board n ubao (darasani). ~ box n kisanduku cheusi: chombo maalum (agh ndani ya ndege kinachorekodi mambo yote yanayotokea, kinatumika hasa kujua chanzo cha ajali au maafa). B~ Death n tauni (iliyoua maelfu ya watu katika karne ya 14) .~ eye n kuvia, kuvilia. give someone a ~ eye kumviliza mtu. ~eyed adj -enye

bladder

macho meusi. ~ guard n mwovu, baa, ayari, fasiki. vt tukana, tusi. ~ly adj ovu, laghai. ~ head n chunusi. ~-lead n risasi (katika kalamu ya risasi). ~ leg n (of strikes) msaliti: anayeendelea kufanya kazi wakati wenzie wamegoma. vi saliti wafanyakazi. ~ list n orodha ya watu/mashirika/nchi n.k wanaofikiriwa kuwa wabaya au wataadhibiwa he can't get a job because he's on the employers' ~hawezi kupata kazi maana yuko kwenye orodha ya watu wabaya vt weka mtu kwenye orodha hii. ~ mail vt saliti; tisha mtu kwamba utafichua siri/maovu yake ili akupe fedha/upendeleo. n kupata pesa/ upendeleo kwa njia hii. ~mailer n msaliti. ~mark n alama mbaya (shuleni au kazini). ~ market n magendo. ~marketeer n mfanya magendo. ~ Muslims n Waislamu Weusi: kikundi cha watu weusi hasa Marekani ambacho, pamoja na kufuata Uislamu kinataka kujitenga na Wazungu na kuanzisha dola lao peke yao. ~out n 1 giza tupu (kutokana na kuzimika kwa umeme ama kwa sababu ya hitilafu ya umeme ama kwa makusudi wakati wa vita). 2 (plays) kuzimika taa zote jukwaani. 3 kuzirai/kuzimia kwa muda mfupi. 4 (of journalism) kuzima kutangazwa kwa habari fulani. vt,vi fanya giza; ficha kabisa; zimia. ~ power n siasa kali ya kudai haki za watu weusi (hasa Marekani). ~ pepper n pilipili manga. ~ sheep n mtu anayetia aibu (katika familia, kikundi n.k.). ~smith n mhunzi. ~spot n mahali pa hatari (barabarani panapotokea ajali mara kwa mara).

bladder n 1 kibofu (cha mkojo). 2

mfuko (wa ngozi, mpira n.k. unaoweza kujazwa hewa au kioevu).

blade n 1 (of plants) jani, kijani. 2 (of sword) ubapa, kengee. 3 bapa la kasia. 4 (fig) (arch) mtanashati.

blah(blah-blah) n (colloq) blaablaa;

blank

maneno matupu.

blame vt 1 (accuse) laumu, shtaki, kengemeka, shutumu I don't ~ you sikulaumu he is to ~ yeye ni wa kulaumiwa they are to ~ wao ndio wa kulaumiwa. 2 be to ~ -wa na hatia, stahili lawama. n shutuma, lawama. lay/put/cast the ~ on somebody/at somebody's door laumu mtu. ~less adj -sio na lawama, -sio na hatia. ~ worthy (also ~able) adj -a kulaumiwa, -a kustahili lawama.

blanch vt, vi (also bleach) 1 ondoa

rangi, fanya kupauka. 2 pauka, geuka -eupe fear has ~ed his face hofu imempausha uso. 3 (of cooking) chemsha kidogo tu.

blancmange n jeli nyeupe ya maziwa iliyotiwa katika chombo ili kuipa umbo maalum ~ powder mchanganyiko wa maziwa ya unga, gelatini ya unga, n.k.

bland adj 1 (of person) mwanana, mpole, shwari, mtulivu. 2 (of food, drink) -chapwa -sio na ladha. 3 (of climate) nzuri. 4 (of story, character, etc.) -siokuwa na mvuto. ~ly adj

blandish vt bembeleza, shawishi,

sifusifu, rairai. ~ment n ubembelezaji, ushawishi.

blank adj 1 tupu; -sioandikwa kitu

chochote. ~ cheque n cheki/hundi ilowazi, cheki isiyoandikwa kiasi cha fedha. ~ space n nafasi tupu. ~ cartridge n baruti tupu. 2 (fig) give someone a ~ cheque -pa mtu madaraka kamili (of face, look) -sioonyesha hisia, -liofadhaika, -a kushangaa, bila jambo lolote la kuvutia. 3 (fig) ~ wall n patupu. come up against a ~ wall shindwa kupata habari/maelezo maoni n.k. 4 ~ verse n ushairi usio na vina. 5 kabisa. ~ despair kukata tamaa kabisa. n 1 pengo, nafasi tupu, nafasi wazi, uwazi. 2 (in lottery) tikiti isiyoshinda. (fig) draw a~ topata yaliyotumainiwa. 3 ~ ness n.

blanket

~ly adv 1 (in refusing) kabisa. point ~ adv kabisa, katakata. 2 bila kuonyesha mawazo, hisia, uelewa n.k.

blanket n 1 blangeti (fig) born on the wrong side of the ~ mtoto wa nje ya ndoa get between the ~s lala kitandani. (fig) a wet ~ n mtu anayefanya wenzake wasifurahie mambo kwa kuonekana mwenye huzuni au mnyonge. 2 maki nene inayofunika kitu; pazia la ukungu au wingu la moshi adj -enye kuhusu watu wote/makundi yote/tabaka zote/ hali zote/namna zote. vt 1 funika kama lifanyavyo blangeti. 2 zuia; fanya kitu kisionekane, zima.

blare vi,vt (also ~ out forth (of trumpets, horns etc.) lia sana; (of person) toa sauti, piga kelele n mlio (kama ule wa tarumbeta n.k.).

blarnely n (colloq) maneno ya

kulaghai; udanganyifu.

blase adj ~ (about) -sioonyesha kufurahishwa na jambo fulani (agh. kwa sababu ya kutosheka nalo sana), kinaifu; -siochangamkia jambo.

blaspheme vt kufuru. n mjadhambi.

blasphemous adj -a kukashifu Mungu, (dini n.k.). blasphemy n maneno ya kumtukana Mungu, dini; kufuru. blasphemously adv.

blast vt 1 pasua kwa baruti, lipua. 2

haribu, angamiza. 3 karipia, chachafya. 4 (curse) laani. 5 ~off (of space craft etc.) fyatuka kuelekea juu kutokana na kusukumwa na gesi. n 1 upepo mkali wa ghafla, upepo wa kishindo. 2 mkondo hewa mkali unaovukuta moto katika tanuri. (of a furnace) in/out of ~ inafanya/ haifanyi kazi. 3 sauti ya ala za upepo, k.m tarumbeta. 4 mlipuko, mpasuko (wa baruti n.k.). at full ~ (colloq) kwa nguvu/uwezo wote; mlio (wa baruti) adj -lioangamizwa, -lioharibiwa, -liolaaniwa. ~-furnace n kalibu, tanuri. ~ing n mpasuko (wa baruti n.k.). ~ing-powder n baruti.

bleachers

blatant adj 1 dhahiri, wazi. 2 (of action) -enye makelele, -enye vishindo, -enye fujo, -a kujitokeza, kwa majivuno. ~ly adv.

blather n,v see blether.

blaze1 n 1 mwako, mmeko, ndimi za moto, mbimbiriko wa moto in a ~ katika ndimi za moto burst (out) into a ~ lipuka moto ghafla in the ~ of day wakati wa jua kali. 2 moto; jengo au nyumba inayowaka. 3 mng'aro wa rangi. 4 hasira ya ghafla. 5 (pl) (sl) motoni. Go to~s! potelea mbali! vi 1 waka. 2 ng'aa, meka. 3 onyesha hasira ya ghafla ~ with anger waka kwa hasira. ~ away piga mizinga, bunduki upesi na kwa mfululizo. 4 (of news) tangaza, eneza habari zikafika mbali adj 1 -a kung'aa. 2 -angavu. 3 dhahiri. 4 -a mnga'ro. 5 he was working like ~s alikuwa anafanya kazi kama punda.

blaze2 1 kata, weka alama (kwenye mti) ya utambulisho wa njia au mpaka. 2 (fig) ~ a trail onyesha njia kwa kuweka alama; -wa wa kwanza kufanya kitu na kuonyesha wengine jinsi ya kukifanya. n alama kwenye mti (iliyofanywa kwa kukata gome lake); alama nyeupe kwenye uso wa mnyama (k.m.) farasi au ng'ombe.

blazer n bleza: koti lenye kupwaya

kidogo na mara nyingine huwa lina alama ya skuli au klabu ya watu.

blazon n nembo (hasa kwenye ngao). ~ry n 1 sanaa ya kuchonga nembo. 2 maonyesho ya kuvutia. vt remba (ngao, bango na nembo).

bleach vt,vi (of colour) pausha; fanya kuwa nyeupe (kwa nguvu za madawa au za jua). ~ing-powder n 1 dawa ya kung'arisha au kuondoa madoa kwenye nguo (namna ya chokaa yenye harufu kali). 2 dawa ya klorini.

bleachers n (pl) (US) mabenchi (viti

na mbao za kukalia kwenye majukwaa ya viwanja vya michezo

bleary

visivyoezekwa). adj 1 (of weather or country) baridi, -a kufanya watu wajikunyate. a ~ wind n upepo wa baridi. 2 (of place) wazi, -a kuvumiwa na upepo mwingi. 3 (fig) pasipo matumaini; -a kutokuwa na wema. ~ly adv. ~ness n.

bleary adj 1 (of eyes) -enye utando, isiyoona vizuri. 2 (of photograph) si dhahiri. ~-eyed adj -enye macho mekundu (kwa sababu ya usingizi, moshi, kulia sana n.k.).

bleat vi 1 lia kama kondoo, mbuzi au ndama. 2 sema kwa kudeka. n mlio kama wa kondoo, mbuzi au ndama.

bleed vt, vi 1 (draw blood) toa damu,

tokwa na damu. ~ freely tokwa na damu chapa. 2 (extort) toza fedha mno. ~ someone white chukua fedha zote za mtu. 3 ~ for onea imani/huruma my heart ~s for him namwonea huruma sana. 4 (of plant) toa utomvu. 5 (of dye) chururika, churuzika. 6 (of air, water, gas etc.) toa upepo, maji, gesi n.k. kutoka katika chombo. ~ing n (of plants) machozi ya mti, utomvu. ~er n 1 mtu mwenye mhina (ugonjwa wa kutokwa damu). 2 (sl) mshenzi. 3 (sl) jamaa. ~ing-heart n 1 mtu mwenye huruma nyingi mno. 2 aina ya mimea (hasa bustanini) yenye maua yaliyo na umbo la moyo.

bleep n sauti kali itolewayo na redio au rada (kuashiria jambo au kutahadharisha).

blemish n ila, baka, dosari, waa.

without ~ bila dosari. vt tia dosari.

blench vi nywea, (sita) kwa woga.

without ~ing bila kushtuka.

blend vi,vt patana, changanya these

things do not ~ vitu hivi haviwezi kuchanganywa, havipatani. n mchanganyiko; aina ~ of coffee aina ya kahawa. ~er n mashine itumiwayo jikoni kusaga mboga, matunda, n.k.

bless vt 1 bariki. God ~ you! Mungu akubariki. 2 takia heri. 3 tukuza. 4 ~ oneself with sign of the cross

blind

fanya ishara ya msalaba. 5 be ~ed with wa na baraka. 6 (colloq) kuonyesha mshangao eg. ~ me! ~ my soul Mungu wangu!, Mtume! ~ed adj takatifu, -enye heri, -enye baraka, -liobarikiwa. the B ~ed Virgin Bikira Maria. ~ness n hali ya kubarikiwa, uanaheri. ~ing n 1 baraka, mbaraka. 2 radhi, chochote kiletacho furaha, usitawi n.k. a ~ing in disguise bahati njema isiyotazamiwa. what a ~ing bahati gani hii! 3 dua la kumwomba Mungu alete heri, abariki mtu/ kitu. 4 (pl) ~ings n idhini, ruhusa.

blether vi toa porojo, ropoka n

porojo. ~ing adj.

blew v see blow.

blight n 1 baka: maradhi ya mimea yanayosababishwa na kuvu. 2 pepo mbaya aharibuye matumaini, raha n.k. 3 a ~ upon my hopes/plans etc. kisirani katika matumaini yangu. vt haribu, umbua, fisha, angamiza. ~er n 1 mtu mwenye kuleta maudhi. 2 jamaa (sl) you lucky ~! una bahati sana.

blimey int (sl, vulg) -a kushangaza.

blind adj 1 (of sight) -pofu, -sioona a ~ person asiyeona ~ of one eye -enye chongo. ~ spot n sehemu ya mboni isiyoona; sehemu isiyoonekana vizuri; kushindwa kuelewa jambo. 2 (fig) be ~ to something kutoweza kutambua kitu turn a/one's ~ eye to something puuzia jambo, jifanya kwamba huoni. 3 -jinga, -zembe; -a harara, -sofikiri in ~ haste kwa haraka, pasipo kufikiria ~ rage ghadhabu ya kijinga. 4 a ~ corner n kona bubu, kali. 5 a ~ alley n uchochoro usotoka. ~ flying n urushaji ndege kwa kutumia vyombo (k.m. katika mawingu mazito, ukungu n.k.). ~turning n kona katika barabara isiyoweza kuonekana kwa urahisi. 6 a ~ side of somebody/something penye ubovu. 7 ~ date n kukutanishwa na msichana/mvulana

blink

(bila kuwa mmepanga) kwa mara ya kwanza. ~ drunk adj -liolewa sana. ~er (colloq) n kitiafora. vt 1 pofusha. 2 danganya, ondolea uwezo wa kuamua kwa urazini, tia kiwi cha macho. ~ fold adv. vt 1 funga kidoto. 2 pumbaza. n 1 pazia (ya kukingia jua dirishani); ukingo wa kutiwa katika madirisha. Venetian ~ n luva (agh. za plastiki) za kuzuia mwanga. 2 udanganyifu, hila, hadaa, ghiliba. ~ness n upofu; hali ya kutoweza kuona kitu/ jambo. ~ers (GB = blinkers) n (pl) vinga vya macho (kuzuia farasi asione pembeni). ~-stitch n mshono usioonekana.

blink vi,vt 1 pepesa, kopesa. 2 ~ (at) the fact that -tojali he ~ed (at) the fact that hakujali ukweli kwamba. 3 mwekamweka. 4 ~ at shangaa. ~ers n see = blinders.

blip n mweko (k.m. wa rada).

bliss n upeo wa furaha, furaha kamili. ~ fully adv.

blister n 1 lengelenge. 2 (eruptive

disease) uwati. 3 (plaster) maturuturu kwenye mpako. vt 1 sababisha/tokeza lengelenge. 2 (fig) pinga vikali.

blithe; ~some adj (chiefly poet.)

-enye furaha, -kunjufu, -epesi wa moyo. ~r n porojo. vi porojoa, piga domo. ~ly adv.

blitz n 1 shambulio kali la ghafula

(hasa kwa ndege za vita). vt shambulia kwa ndege za vita; tupia makombora/mabomu kutoka hewani.

blizzard n dhoruba kali ya theluji. bloat vt vimba sana, fura. ~ed adj

-liovimba sana, nene mno ~ed corpse maiti aliyevimba sana ~ed with pride -liovimba kichwa.

bloater n aina ya samaki aliyekaushwa kwa moshi na kutiwa chumvi.

blob n tone au kibonge cha kitu chororo au cha majimaji; waa la rangi. vt tia waa (la wino, rangi n.k.).

bloc n jumuiya, shirika.

block n 1 pande kubwa (la mti, jiwe,

blood

n.k.). 2 bloku: jengo kubwa lenye fleti, ofisi, maduka n.k. 3 kizuizi traffic ~ /jam n msongamano wa magari barabarani. road ~ n kizuizi cha barabarani. 4 eneo lililo kati ya barabara nne zinazokutana. 5 vipande vya matofali ya saruji au mawe vya kujengea. 6 (pulley) kapi, gofia, roda. 7 kibao (kipande cha mti au chuma chenye herufi/sanamu zilizochorwa juu ya kipande hicho zikiwa alama ya chapa. 8 sehemu kuu ya injini ya petroli yenye silinda na vali. have a ~ against something pata kizuizi katika kufanya jambo. 9 mgawanyo wa viti katika jengo la maonyesho ya tamthilia, sinema n.k. 10 kichwa (k.m. kichwa cha mtu) I'll knock your ~ off nitakukata kichwa chako. 11 kiolezo cha kofia zinapotengenezwa. vt ~ (up) zuia, ziba. ~ in chora umbo, mpango wa sanamu au ramani bila kuchora kila kitu; funga. ~-chain n mnyororo (wa baiskeli). ~ade n 1 uzio wa kuzunguka jeshi; zingio run a ~ade epuka/penya. 2 (US) zuio, kizuizi. vt 1 husuru, zunguka kwa vita 2. zingia, zingira na zuia (mji au ngome). ~age n 1 hali ya kuzuia. 2 kikwazo. ~ head n (colloq) mjinga, kichwangumu, baradhuli. ~ house n ngome yenye matundu ya kupenyeza bunduki. ~-letters n herufi kubwa zilizotengwa.

bloke n (sl) (GB) mtu, mvuli, jamaa.

blond(e) n 1 (mzungu) mwenye nywele zenye rangi ya shaba au rangi ya kimanjano adj 1 -enye rangi ya shaba au kimanjano. 2 (of person) -enye nywele nyeupe/za rangi ya shaba au ya kimanjano.

blood n 1 damu. ~ bank n benki ya damu soldiers shed their ~ for their country wapiganaji walikufa kwa ajili ya nchi yao. 2 (temperament) in cold ~ kwa makusudi. hot ~ed adj -enye hamaki, mori. make bad ~ between persons chonganisha,

bloom

gombanisha. 3 undugu, ukoo. ~ is thicker than water damu ni nzito kuliko maji. one's own flesh and ~ watu wa ukoo mmoja. blue ~ n ukoo bora. 4 ukoo wa kifalme prince of the royal ~ mwana wa mfalme. 5 (arch) kijana. vt 1 onjesha mbwa damu ya mawindo kwa mara ya kwanza 2 -pa mtu zoezi kwa mara ya kwanza. ~ curdling adj -enye kutia hofu. ~ed adj 1 -enye damu. 2 -a ukoo bora. 3 uaji, -a mauaji, -mwagaji damu. ~-donor n mtoaji damu. ~-group n aina ya damu. ~ heat n joto la kawaida la damu. ~ hound n 1 aina ya jibwa liwezalo kumtafuta mtu kwa kunusa harufu yake. 2 (fig) mpelelezi. ~ily adv 1 kwa damu. 2 kiibilisi. ~less adj 1 -siokuwa na damu. 2 -liopauka. 3 bila nguvu, bila kuchangamka. ~-letting n kuumika: kutoa damu kwa ajili ya kutibu. ~-money n (informal) malipo ya kuua ama kumsaliti mtu. 2 fidia (kwa ndugu waliopoteza ndugu zao). ~ poisoning n kusumu damu. ~-red adj -ekundu kama damu ~-relation n ndugu. ~ relationship n udugu wa damu. half-~ relation n ndugu wa mzazi mmoja. ~ed adj ~ shot adj (of eyes) -ekundu kwa damu. ~stain n doa la damu. ~ stock n ukoo bora. ~-sucker n mnyonyadamu, kupe. ~-thirstiness n hamu ya kuua, ukatili, kupenda kuua. ~ sports n kuwinda wanyama na ndege. ~ thirsty adj -enye hamu ya kumwaga damu, katili. ~-vessel n mshipa wa damu. ~y adj 1 -amu,enye damu. 2 (cruel) -kali, katili -a kiuaji. 3 (sl) adj,adv mno, kabisa it's ~y hot kuna joto kali.

bloom1 n 1 ua lolote. 2 hali ya mmea kutoa maua, kuchanua. 3 upeo wa afya au ukamilifu wa mtu au wa kitu; kipindi cha kukamilika. in ~ chanuka in full ~ katika kupevuka, katika upeo wake in the ~ of youth katika upeo wa ujana it has lost its ~ imepoteza uzuri wake. vi 1 toa maua,

blow

chanua. 2 kuwa na hali kamili (yaani sura nzuri ya afya kamili); sitawi. ~y; ~ing adj.

bloom2 n kipande kinene cha chuma.

bloomer n (sl) kosa make a ~ boronga, vuruga, koroga kosea. n (pl arch) suruali fupi (ya wasichana kwa kupandia baiskeli).

blossom n maua mengi (hasa ya miti ya matunda). in ~ liochanua. vi toa maua, chanua. ~ out sitawi he ~ed into a statesman ameinukia kuwa mwanasiasa mashuhuri.

blot n 1 waa, doa. 2 ila, kasoro, aibu. vt 1 tia waa. 2 (spoil) hasiri, umbua, aibisha. 3 kausha kioevu (k.m wino, maji n.k.). ~ter; ~ting paper n. 1 kikausho. 2 (police) kitabu cha matukio. police ~ter n kitabu cha polisi cha matukio. ~ one's copy book haribu sifa yako.

blotch n doa.

blotto adj (sl) -liokuwa chakari;

-liolewa kabisa, -sio na fahamu sababu ya ulevi.

blouse n 1 blauzi. 2 gwanda la kazi

(aghalabu lenye mkanda kiunoni). 3 koti (kama avaalo askari kuzuia mvua au baridi).

blow1 vi, vt 1 (of air/wind) vuma it was ~ing hard upepo ulikuwa unavuma sana. 2 tweta, hema. 3 (of a bulb, fuse) lipuka. 4 toa pumzi, pulizia, vivia, vuvuia ~ a trumpet piga tarumbeta, piga panda. ~ one'sown trumpet jigamba. ~ one's nose penga (kamasi). ~ hot and cold sitasita, kutaka shauri, ghairighairi. 5 (of flies) taga mayai. 6 (sl) (of money) haribu, fuja. 7 ~ about peperusha; peperuka. ~ away peperusha; ondolewa, chukuliwa kwa nguvu za upepo. ~ in ingia kwa ghasia, macheche au furaha kubwa. 8 (fig) oza. ~ out zima kwa kupuliza; yeyuka (kwa sababu ya nguvu za umeme kupita kiasi). ~ out one's brains jipiga risasi. ~ up lipua; lipuka; (fig) kasirika; kuza ~ up a picture kuza picha. ~-hole n 1

blow

pua la nyangumi. 2 shimo la kutolea hewa. ~-out n 1 mpasuko. 2 kupasuka (k.m. mpira). ~-pipe n kipulizo. ~-torch n kitambulio, stovu pulizi. ~ one's stock/stuck lipuka kwa hasira. ~ someone's mind staajabisha; fadhaisha. ~ down angusha kwa upepo. ~ off steam payuka.

blow2 n 1 pigo; kipigo, kishindo; dharuba. at a single ~ kwa dharuba/ pigo moja. come to ~s; exchange ~s pigana. without striking a ~ bila kupigana. ~s fell thick and fast ngumi zilimiminika. 2 (disaster) msiba, maafa, masaibu. 3 kupunga upepo; kubarizi.

blow3 vi chanua, toa maua. n kuchanua. in full ~ kwa usitawi kamili.

blower n 1 blowa: chombo cha

kusukumizia hewa ndani ya chombo kingine. 2 mtengeneza vifaa vya glasi. 3 (colloq) simu. ~ing n kupuliza. ~ing engine n mashine ya kupulizia.

blowzy adj (usu of a woman) 1 -enye sura nyekundu. 2 chafu, -a ovyoovyo.

blubber1 n shahamu (ya nyangumi na

wanyama/samaki wengine wakubwa wa baharini).

blubber2 adj (of lips) nene, -liovimba.

blubber3 vt,vi lia kwa sauti kubwa.

bludgeon vt 1 piga kwa rungu. 2 (fig) ~ somebody into doing something lazimisha mtu kutekeleza jambo. n rungu.

blue adj, n 1 bluu, buluu, -a rangi ya samawati; kama maji ya bahari dark~; navy ~ -a rangi ya nili; -a matusi. ~films n filamu za matusi. ~ jokes n utani wa matusi. ~ laws n sheria ngumu (ya kikanisa n.k.). ~ ribbon n nishani ya ushindi wa kwanza. once in a ~ moon kwa nadra. 2 be ~ wa na moyo mzito; huzunika, udhika. out of the ~ ghafla; bila kutegemea. 3 mfuasi mwaminifu. a true ~ mfuasi

blunt

mwaminifu. 4 (pl) the ~s n 1 hali ya kuwa na huzuni/moyo mzito. 2 (arch) aina ya muziki wa jazi wa wawindaji. vt 1 fanya kuwa buluu. 2 ~ one's money fuja fedha, tumia ovyoovyo fedha. ~ bell n ua la buluu lenye umbo la kengele. ~-book n 1 taarifa rasmi ya serikali au hati zilizojalidiwa kwa jalada la buluu. 2 (US) orodha ya majina ya watu maarufu kijamii. 3 kitabu cha mitihani. ~-bottle n nzi wa chooni, nzi choo. ~-collar adj -a kuhusu kazi za viwandani. ~-jacket n baharia. ~-pencil vt 1 hariri. 2 kagua (censor). ~-Peter n sero: kibendera (cha meli) cha buluu, alama ya kuondoka meli. ~-print n 1 karatasi ya kuchorea picha/ramani ya jengo. 2 mpango makini. ~stocking n (derog) mwanamke msomi. bluish adj -a kibuluubuluu.

bluff1 adj 1 (of person) raufu lakini

-sio na simile, -nyoofu. 2 (steep) -enye kuinuka ghafula. ~ly adv. ~ness n gengetao.

bluff2 vt,vi danganya (kwa kujifanya). ~ somebody into doing something hadaa/danganya mtu afanye kitu. ~it out shinda majaribio/hali ngumu kwa kudanganya. ~ one's way out of something epuka jambo kwa kujifanya n hila. udanganyifu, matumizi ya vitisho kupata mradi (bila kuvitekeleza). call somebody's ~ chokoza mtu atekeleze vitisho vyake. ~er n.

blunder vt,vi 1 enda kwa taharaki. 2

kosa (kijinga), boronga; yumba. ~along sitasita. n kosa la kijinga. ~er n mborongaji.

blunt adj 1 butu, -dugi, gutu this knife is ~ kisu hiki kibutu/kimesenea be ~ senea. 2 (plain spoken) -a kusema waziwazi, bila kuficha. vt 1 fanya butu, seneza. 2 punguza nguvu (ukali n.k.) ~ the appetite toa hamu. ~ness n 1 ubutu. 2 unyoofu. ~ly adv waziwazi, bila kuficha. ~-witted adj -jinga, -zito wa akili.

blur

blur n 1 waa, doa. 2 kiwi, uluwiluwi, ukungu. vt,vi 1 fanya kiwi, tia ukungu. 2 tia waa.

blurb n blabu: maelezo ya mkato ya mchapishaji kuhusu kitabu (nyuma ya kitabu).

blurt vt ~ something out ropoka.

blush n 1 wekundu wa uso (dalili ya fadhaa, haya, hasira 2 rangi nyekundu, k.m ya ua, jua the ~ of dawn nuru nyekundu ya mapambazuko. 3 (fig) ua (la ujana n.k.). vi ona haya, tahayari I ~ed for him nilitahayari, alinitahayarisha. ~ing adj 1 (of person) mwenye kuona haya/aibu. 2 -a rangi ya waridi. ~ingly adv.

bluster vt,vi 1 (of person) foka, tenda kwa kiburi. 2 (of wind and waves) chafuka. 3 ~ out tishia kwa kujigamba. ~ out threats toa vitisho, tishia, tia hofu. ~ing adj -a kujivuna, -a makeke, -a vitisho. n 1 mirindimo ya gharika, mivumo ya upepo mkali. 2 vitisho, makeke. ~y adj.

boa n 1 chatu. 2 (arch) skafu ya manyoya.

boar n 1 nguruwe dume (asiyehasiwa). 2 nguruwe mwitu.

board1 n 1 ubao. 2 (pl) ~s n jukwaa.3 (for advertisement) ubao. notice ~ n ubao wa matangazo chess ~ ubao wa sataranji. 4 (stiff paper) jalada, bango: karatasi nene ngumu bound in (cloth) ~s -liojalidiwa kwa bango. 5 chakula. ~ and lodging chakula na malazi. 6 (fig) above ~ wazi, bila kuficha kitu, dhahiri. sweep the ~ pata karibu kila kitu, shinda sana; (fig) faulu sana. 7 halmashauri, kamati, bodi the ~ of directors bodi ya wakurugenzi. ~ of inquiry n kamati ya uchunguzi. 8 on ~ merikebuni, melini, ndani ya ndege. go on ~ ingia melini. go by the ~ (of masts) angukia chomboni. 9 (of plans) acha kabisa, telekeza. 10 (compounds). ~ room n chumba cha mikutano. ~ walk n mbao za

bob

kutembelea.

board2 vt,vi 1 funga/funika/ziba kwa mbao. 2 lisha/lishwa kwa mkopo (wa muda maalum) ~ people lisha watu. ~ out la chakula nje ya mahali pa kulala. 3 ingia, panda (merikebuni, melini, garini, n.k.). ~ing card n cheti cha kuingilia chomboni be ~ed pakiwa; -lishwa. ~er n mtu anayelishwa, mwanafunzi wa bweni/dahalia. ~-over/~up funga kwa mbao. ~ing-house n nyumba ya kupanga yenye huduma za malazi na chakula, nyumba ya wageni. ~ing-school n shule ya bweni, dahalia.

boast vt, vi 1 jisifu, jiona, jigamba,

jinata that's something to ~ of hicho ni kitu cha kujivunia without wishing to ~ bila kutaka kujisifu. 2 jisifia, jivunia jambo. n 1 majivuno, majisifu. 2 sababu ya kujisifia, kujinata. ~er n. ~ful adj. ~fulness n hali ya kujinata.

boat n 1 mashua, boti. ship's ~ n hori. (fig) be (all) in the same ~ -wa katika hali ileile. burn one's ~ kata shauri, -torudi nyuma, piga moyo konde. 2 (of gravy) kibakuli cha mchuzi vi safiri kwa mashua. go ~ing safiri mashuani kwa kujifurahisha. take to the ~s (of the crew and passengers) kimbilia mashuani wakati wa ajali. ~-hook n upondo wenye kulabu. ~-house n banda la kuhifadhia, kuundia au kukalafatia mashua. ~ man/ ~-keeper n baharia. ~-race n mashindano ya mashua. ~ swain n (naut) serahangi.

bob1 vt kata, punguza, fupisha

nywele (za mwanamke au msichana), (of horse) tia fugutu, fupisha mkia. ~ tail n mkia kipande, fugutu.

bob2 vi rukaruka, ingia na kutoka.

~ up zuka, ibuka. bob up and down jitokeza, tinga. n 1 mzuko. 2 salamu/kutoa heshima kwa kukunja goti moja.

bob

bob3 n (sl) sarafu ya zamani ya Kiingereza ya shilingi moja.

bobbin n kibiringo.

bobby n (sl) (GB colloq) polisi.

bobby pin n (US) chupio.

bob-cat paka shume.

bod n (infm) jamaa, mtu.

bode vt,vi 1 bashiri. 2 ~ well/ill takia heri/maovu, -wa na ndege mbaya. boding n hisia ya ndege mbaya.

bodkin n shazia (butu ya kushonea

tepe).

body n 1 mwili. keep ~ and soul together ishi. 2 a dead ~ n maiti, mfu, mzoga, kimba. 3 (trunk) kiwiliwili. 4 (person) mtu. some~ pron mtu fulani. any~ pron mtu yeyote. every~ pron kila mtu. 5 heavenly ~ n sayari za juu, nyota, jua, mwezi. ~ odour n gugumu, kutuzi, kikwapa. 6 (company) jamii, shirika; (of troops) kikosi, kundi, jeshi the ~ of a concert hall sehemu inapokaa hadhira governing ~ baraza linalotawala legislative ~ baraza la kutunga sheria the diplomatic ~ kikundi cha mabalozi. 7 jumla, mkusanyo (wa habari, maarifa n.k.) a ~of knowledge jumla ya maarifa. 8 nguvu halisi wine of good ~ divai halisi. 9 (compounds) ~guard n mpambe; mlinzi binafsi. ~ servant n hadimu/dobi. ~ snatcher n mfukuaji maiti kwa uchunguzi wa elimumwili. ~-work n bodi ya gari,matengenezo a bodi ya gari. bodiless adj -sio na umbo/msingi. bodied adj (able) -enye nguvu; (full) -a miraba minne.

bodily adj -a mwili, -a mfano wa mwili. in bodily fear katika hofu ya maisha. bodily harm n madhara ya mwili adv 1 -zima, kwa pamoja. 2 kimwili, binafsi.

Boer n Kaburu.

boffin n (sl) fundi au mwana sayansi

(hasa mchunguzi).

bog n kinamasi. vt,vi ~ down

kwama. (fig) ~gy adj.

bogey adj see bogy.

bold

boggle vi sita, wa na shaka, staajabu.

bogie n see bogy.

bogus adj -a uwongo, -a bandia;

-siomakinika; -siohalisi.

bogy/bogey/bogie n 1 zimwi,

dubwana. 2 kitu kinachotisha. 3 toroli; bogi.

bohemian n, adj 1 mgaagaa na njia. 2 mtu (hasa msanii) asiyefuata desturi za kawaida.

boil1 n jipu; uvimbe, kirasa.

boil2 vt, vi 1 chemka. (fig) keep the

pot ~ing pata riziki. ~ ing point n kiwango mchemko reach ~ing point chemka. ~ing hot (colloq) joto sana. 2 (of the sea, person's feelings) tutuma; (fig) kasirika sana, shikwa na ghadhabu, fura kwa hasira, panda hamaki. 3 tokosa; chemsha ~ eggs tokosa mayai. ~ away endelea kuchemka; chemka mpaka imekauka kabisa. ~ down punguza kadiri ya kitu kwa kukichemsha it ~s down to this matokeo yake ni; kiini chake ni. ~ over furumia, fufurika, furika. n the~ n hali joto ya kuchemsha; (fig) reach a ~ing fikia kikomo cha uvumilivu, -tovumilia tena. be on the ~ chemka. bring something to the ~ pika hadi kuchemka. come to the ~ anza kuchemka.

boiler n 1 bwela. ~-suit n bwelasuti, ovaroli, msurupwete. 2 mchemshaji.

boisterous adj 1 (of person) -a

makeke, -a machachari, -enye kelele na furaha. 2 (of wind) -a nguvu. 3 (of sea) -a kuchafuka, -enye mawimbi makali. ~ly adv. ~ness n.

bold adj 1 jasiri, -shujaa, -kakamavu,

thabiti. make ~ (free) with something tumia kitu bila ruhusa. 2 safi, -a waziwazi. in ~ relief -lioelezwa kinaganaga. 3 fidhuli, shupavu, -jeuri; -sioona haya. as ~ as brass fidhuli. make ~ thubutu. ~-face n (in printing) herufi nzito. ~-faced adj -sio na haya, -enye macho makavu, -shupavu. ~ly adv.

bole

~ness n.

bole n shina la mti.

bolero n 1 bolero: dansi ya

Kihispania. 2 bolero: kizibau kisicho na vifungo.

boll n tumba (ya pamba). ~-weevil n (bio) fukusitumba.

bollard n kizuizi, kizingiti, kigingi.

bollocks n (pl) also ballocks (vulg) 1 mapumbu. 2 upuuzi huo! mavi!

boloney also baloney (US sl) n 1

soseji. 2 upuuzi.

bolshy adj (sl) asi, jeuri.

bolster n 1 mto mrefu (wa kulazia kichwa). 2 kiegemeo, egemeo. vt 1 tegemeza, gadimu. 2 ~ (up) shikilia, unga mkono.

bolt1 n 1 komeo, kia. 2 radi. a ~ from (out of) the blue shani. 3 mshale. shoot one's last ~ fanya jaribio la mwisho. 4 (screw) bolti. vt komea, funga, kaza.

bolt2 vi,vt 1 kurupuka, kimbia upesi. 2 meza (chakula) upesi. 3 (of plants) kua haraka sana. n kukurupuka. make a ~ for it kimbia upesi (kwa nia ya kujificha). ~ hole n mahali pa kujificha.

bolt3 adv ~ upright wima kabisa.

bolt4 vt chekecha, chunga.

bomb n kombora, bomu. ~ bay n chumba cha kuwekea mabomu (katika ndege). ~ disposal n uteguaji mabomu. ~ proof adj -enye kinga ya mabomu, -siolipulika. ~ shell n (fig) mastaajabu, fadhaa, mshangao. ~ sight n kilengea shabaha ya bomu (katika ndege). ~ site n eneo lililolipuliwa na mabomu. go like a ~ (sl) fanikiwa sana, fana mno it costs a ~ ni ghali sana. vt,vi 1 shambulia kwa mabomu. ~ out fukuza kwa mabomu toka katika jengo. 2 ~ up pakia (ma) bomu. ~er n 1 ndege ya mabomu. 2 mtupaji mabomu. ~ard vt shambulia kwa mabomu, piga mizinga, tupia makombora; (fig) shambulia, fululiza ~ard with questions hoji sana, fululizia maswali, shambulia kwa

bone

maswali. ~ardment n. ~ardier n (mil) mtupa/mpiga makombora, mtega makombora.

bombast n maneno ya makeke, maneno matupu. ~ic adj -a maneno matupu. ~ically adv.

bonafide adj (Lat) halisi adv kwa

uaminifu, kwa nia njema. bona fides n (leg) uaminifu, nia njema.

bonanza n 1 bahati kubwa (k.m. kupata madini n.k.). 2 mafanikio; mwaka wenye mafanikio makubwa.

bonbon n (Fr.) peremende, pipi, lawalawa.

bond1 n 1 kifungo, chochote kifungacho (k.m. kamba, mnyororo, pingu n.k.). 2 mapatano, sharti, mkataba his word is as good as his ~ yu mwaminifu sana. 3 hati/ dhamana. debenture ~ n hati ya ukopeshaji. ~holder n mwenye hati/dhamana (ya serikali). 4 kitu kinachounganisha (fig) joined in the ~s of friendship -unganishwa kirafiki. 5 (comm.) in ~ (of goods) bidhaa zilizo forodhani ambazo bado hazijalipiwa ushuru. 6 (pl) minyororo; (fig) utumwa. in ~s -liofungwa, -lio katika hali ya utumwa. break one's ~s jikomboa. vt 1 gundisha. 2 weka bidhaa katika bohari ya ushuru. ~ed adj -liozuiwa ~ed goods bidhaa zilizozuiwa ili zilipiwe ushuru.

bond2 pref -a utumwa. ~age n utumwa; hali ya kufungwa. ~sman/servant n mtumwa, -lio katika utumwa. n (pl) ~smen n mdhamini/wadhamini.

bone n 1 mfupa. (fig) a ~ of contention kisa cha ugomvi (of a person) he is a bag of ~s mifupa mitupu, gofu la mtu. have a ~ to pick with somebody -wa na neno/shauri na mtu. make no ~s of -toogopa, -tosita, -tojizuia, fanya bila wasiwasi. make old ~s ishi muda mrefu feel cold to the ~ ona baridi kabisa feel something in one's ~s -wa na hisia fulani juu ya. 2 (of

boner

fish) mwiba. ~less adj -iso mifupa. vt 1 (to bone meat, fish) kutoa mifupa/miiba kwenye nyama, samaki. 2 (sl) iba. ~ up on jifunza sana. ~ head n (sl) mpumbavu. ~-dry adj -kavu kabisa. (fig) ~-lazy/idle adj mvivu kabisa. ~-meal n mbolea ya mifupa. ~-setter n muunga mifupa. ~ shaker n (sl) (of motor vehicle/ bicycle) mkweche, spana mkononi, -iliochakaa sana. big/strong ~d adj -enye mifupa mikubwa/imara.

boner n (sl) kosa la kijinga.

bonfire n moto mkubwa aghalabu wa

kuchoma takataka au wa sherehe.

bongo n ~ drum n kidogori, bongo.

bonhomie n (Fr.) ukunjufu, uchangamfu, ucheshi.

bonkers adj (sl) punguani.

bon mot n msemo wa kuchekesha.

bonny adj (Scot) 1 -zuri, -enye kuvutia. 2 -enye afya. bonnily adv

bonus n bonasi; malipo ya ziada, kifutajasho. no claim ~ n bonasi ya kuendesha bila ajali.

bony adj 1 -enye mifupa/miiba

(ya samaki) mingi. 2 -embamba, -liokonda sana. 3 -enye mifupa mikubwa.

bon voyage (Fr) n safari njema, kwa

heri, buriani.

bonzer adj (Ausl) -zuri kabisa, -a kupendeza sana.

boo n sauti ya kushtusha au kuonyesha dharau he can't say ~ to a goose yu mwoga na mwenye aibu sana. vt,vi zomea.

boob1 n 1 mjinga. 2 (colloq) kosa la

kijinga. vi (colloq) fanya kosa la kijinga.

boob2 n (vulg. sl) titi.

booby n 1 mjinga. 2 ~ prize n zawadi ya ushinde ~-trap n mtego.

boode n (sl US) mapesa mengi,

michuzi.

boogie-woogie (also boogy-woogy) n bugibugi (aina ya muziki wa densi).

book n 1 kitabu read a ~ soma kitabu. cheque~ n kitabu cha cheki/hundi exercise ~ daftari go by

book

the ~ shikilia mno sheria. 2 the B~ n Biblia swear on the B~ apa, kula kiapo. 3 kitabu, bunda (la tiketi, stempu n.k). bring to ~ toa hesabu; shtaki; patisha adhabu kwa kosa bring somebody to ~ adhibu; -taka ajieleze vitendo vyake. 4 (pl) hesabu, kumbukumbu za biashara. keep the ~s weka hesabu. be in somebody's good/black/bad ~s pendeza/topendeza mtu fulani take somebody's name off the ~s futa jina lake katika orodha ya wanachama read a person like a ~ tambua vema nia ya mtu speak by the ~ -wa na tarifa sahihi speak without ~ eleza habari kutokana na kumbukumbu take a leaf out of a person's ~ iga (matendo ya) mtu fulani that suits my ~ inanifaa. 5 ~ case n kabati ya vitabu, kasha la vitabu. ~-keeping n uwekaji hesabu. ~keeper n. ~-maker n 1 mtengeneza vitabu. 2 mpokeaji fedha za bahati nasibu/dau/mashindano ya farasi. ~ marker n kalamu, kifaa cha kuwekea alama katika kitabu.~ -seller n mwuza vitabu. ~-shop n duka la vitabu. ~-stall n genge au kibanda cha kuuzia vitabu, magazeti (n.k.). ~ stand n see ~ stall. ~-storen (US) duka la vitabu. ~-worm n 1 siridado. 2 (fig) mpenzi wa vitabu, msomaji sana, mbukuzi. vt 1 andika katika kitabu. 2 (of the police, traffic wardens) fungua mashtaka ~ somebody for loitering fungulia mashtaka kwa kuzurura. 3 weka /shika nafasi (kwa ajili ya safari, michezo n.k.), weka nafasi, (of hotel) chumba ~ through to kata tiketi ya moja kwa moja. fully ~ed up imejaa. ~ing office n ofisi ya tiketi. ~able adj -a kushikika, a kununulika. ~ing n mpango wa kushika/kuweka nafasi (ya safari, mchezo n.k.) adj -a kuagiza (au kuagizwa kutoa) tiketi. ~ing-clerk n karani auzaye tiketi (za safari). ~ binding n ujalidi;

boom

kujalidi vitabu. ~ binder n. ~-end n (pl) kishikiza vitabu. ~ish adj 1 -a kuhusu vitabu, (of person) -a kupenda kusoma vitabu, -a kujua maarifa ya vitabuni tu. 2 (of style) mtindo wa lugha ya vitabuni. ~plate n utepe wenye jina la mwenye kitabu. ~-post n upelekaji vitabu kwa posta (kwa gharama ndogo). ~-rest n kitegemezi cha vitabu mezani. ~ie n (sl) see ~-maker.

boom1 n 1 boriti (inayoshikilia tanga kwa chini). 2 kishikizo cha kamera, au (mkono wa) maikrofoni. 3 (at mouth of river, harbour) kizuio.

boom2 vt nguruma, vuma. ~ out nena kwa sauti nzito. (of commerce) sitawi ghafla, tangaa au shamirisha kwa ghafla. n ngurumo, ukuaji (wa ghafla wa biashara), ustawi wa haraka. ~ town n mji uliostawi ghafla.

boomerang n (Australia) bumarengi; (fig) (action which recoils) hoja au pendekezo ambalo humrudia mtoaji na kumdhuru. vi rudia na kudhuru his plan ~ed mpango wake ulimrudia mwenyewe.

boon1 n ombi; fadhila, upendeleo, faida, baraka, jamala.

boon2 adj (only in) ~ companion

n mwandani.

boor n fidhuli; chepe. ~ish adj -a

kifidhuli. ~ishness n. uchepe.

boost vt 1 piga jeki, sukuma juu,

saidia. 2 (electric) ongeza nguvu ya umeme. 3 ongeza hadhi, thamani (ya mtu, kitu au mpango). n tendo la kuongeza nguvu matangazo, hadhi au thamani. ~er n kiongeza nguvu (ya umeme au dawa), jenereta saidizi.

boot n 1 buti my heart was in my ~s

niliogopa mno. put the ~ in piga mateke, chukua hatua kali the ~ is on the other leg mambo yamegeuka, ukweli haupo. (sl) get the ~ fukuzwa kazini. ~licker n barakala. ~leg tengeneza pombe haramu. ~legger n mwuza pombe haramu, aghalabu mfanya magendo too big for one's ~s -enye kiburi sana. 2

bore

sanduku; (of motor car) mahali pa mizigo nyuma au katika mvungu wa gari. vt 1 piga teke. 2 (sl). ~ (out)- fukuza, achisha (mtu) kazi. ~ee n buti ya mtoto (iliyotengenezwa kwa sufu), buti fupi ya kike. ~lace n gidamu, kamba ya kufungia viatu. ~less adj 1 (liter) -a bure, bila faida, -isofaida. 2 bila viatu; (sl) mtu atembeaye bila viatu. ~-maker n mshona buti. ~ straps n juhudi za mtu he pulled himself up by own ~straps aliinuka tena kwa juhudi zake mwenyewe. ~s n mtumishi wa hoteli anayepiga rangi viatu, anayebeba mizigo n.k.

booth n 1 kibanda. 2 (US) kibanda cha simu. 3 polling ~ kituo cha kupigia kura.

booty n mateka, nyara; mali ya wizi.

booze vi (sl) -nywa sana pombe. n (sl)

pombe. ~r n mpenda pombe. ~ up n sherehe na pombe nyingi,nafasi ya kulewa. boozy adj (sl) -levi. boozily adv. booziness n.

bop v 1 gonga, piga, dunda. 2 cheza

dansi huria.

bordello n danguro.

border n 1 mpaka national ~ mpaka wa (nchi) taifa ~ town mji wa mpakani. 2 ukingo. 3 pindo, utarazo vi 1 pakana na, karibia. 2 ~ on/upon fanana na, landa, -wa kama, karibiana na. vt 1 pinda upindo. 2 tia ukingo ~-land n 1 eneo la mpakani (linalozunguka mpaka wa nchi zote). 2 hali kati ya vitu viwili (k.m. kati ya usingizi na kuamka). ~-line n mpaka; kuweka mpaka. ~line case n jambo lenye wasiwasi. ~ on/upon (fig) pakana na.

bore1 1 toboa, pekecha, chimba.

2 bungua. n 1 (calibre) kipimo cha mtutu (wa bunduki, mzinga n.k.). 2 kitobo. ~r n 1 mdudu anayepekecha. grain ~r n dumuzi. 2 kekee. boring adj. ~ hole n kisima, shimo lililochimbwa. borings n (pl) chembechembe

bore

(zitokazo katika tundu linalotobolewa).

bore2 vt chosha, sumbua, (kwa

mazungumzo yasiyovutia). ~ to death/stiff chosha kabisa. ~dom n uchoshi. boring adj -a uchoshi n mchoshi. ~r n.

bore3 n (tidal wave) wimbi kubwa sana la kuchanua.

boric adj -a boriki. ~ acid n asidi boriki.

born see bear adj (sl) zaliwa, -liozaliwa first ~child kifungua mimba last ~child kitinda mimba ~ again Mkristo aliyeokoka in all my ~ days enzi zangu Arusha ~ mzaliwa wa Arusha a gentleman ~mwungwana halisi a ~ poet mwenye kipaji cha ushairi.

borne v see bear.

borough n mji au sehemu ya mji iliyo na mwakilishi bungeni.

borrow vt 1 azima, kopa. 2 (receive) pokea, chukua. 3 (imitate) igiza, fuatisha. (fig) ~ed time n kipindi cha maisha baada ya almanusra. ~ed adj 1 -lioazimwa. 2 (assumed) -a kuiga, -a kujipa. ~er n mkopaji.

borstal n (GB) chuo cha mafunzo kwa vijana wahalifu.

bort n vipande vya almasi.

bosh n upuuzi, porojo, maneno matupu.

bosky adj (liter) kichaka.

bosom n (arch) 1 kifua cha mtu (hasa mwanamke); matiti (ya mwanamke). 2 sehemu ya wazi inayofunika matiti. 3 (fig) ndani ya moyo (hisia za ndani za furaha au majonzi). a ~ friend n mwandani, sahibu. 4 katikati, baina in the ~ of one's family miongoni mwa ndugu zako.

boss1 n 1 nundu, kinundu (k.m. kwenye ngao). 2 pambo (la ukutani, mlangoni, n.k.) lililoinuka, la vinundu.

boss2 n (colloq) (master) bosi, mzee. vt tawala, amuru, simamia, ongoza ~ the show fanya mipango yote. ~y adj.

bottom

bosun/bos's n see boatswain.

botany n botania: sayansi ya muundo

wa mimea. botanic adj. botanist n mwanabotania. botanize vi botanisha:chunguza na kusanya mimea. botanical garden n bustani ya mimea.

botch n kazi mbovu. vi ~ something (up) tengeneza ovyo, haribu kazi, vuruga, boronga. ~er n mborongaji.

both adj -ote, -wili (mbili) ~ of us sisi sote, wote wawili they are ~ alike wote wawili wanafanana you can't have it ~ ways amua/chagua moja adv ~ ... and wote wawili ~ the mother and the child wote wawili mama na mtoto.

bother vt 1 sumbua, udhi; chokoza; kera; I can't be ~ed siwezi kusumbuliwa/kujisumbua. 2 ~ (about) sumbua; hangaika, jisumbua vi hangaika, ona wasiwasi, jikalifu, jitaabisha. n udhia, taabu, matata, usumbufu. ~ation n. ~some adj -enye udhia; -chokozi; -a kuudhi.

bottle n chupa. ~fed adj -liolishwa kwa chupa. (of a child) brought up on the ~ -liyekuzwa kwa maziwa ya chupa. too fond of the ~ -nayopenda sana ulevi. hit the ~ anza kuwa mlevi. vt tia /hifadhi chupani. ~ up one's anger futika, zuia/ficha hamaki. ~-green n. kijani kiwiti. ~-neck n 1 (manufacturing process) kikwazo; tatizo katika uzalishaji au utekelezaji wa kitu/jambo. 2 sehemu nyembamba ya barabara pana. ~-nose n pua iliyovimba. ~-party n tafrija (ambako kila mmoja huenda na pombe yake).

bottom n 1 chini, upande/sehemu ya ndani au nje ya kitu look at the ~ of the page angalia chini ya ukusara the ship went to the ~ meli ilizama. 2 nchani, mwisho, nyuma, isoheshimika at the ~ of the garden sehemu ya mwisho ya bustani. 3 kikalio; matako. (sl) kick

botulism

somebody's ~ piga mtu teke la matakoni. 4 msingi, asili, chanzo get to the ~ of the trouble gundua chanzo/msingi wa tatizo. 5 (fig uses) the ~ has fallen out of the market biashara imeshuka sana, imefikia kiwango cha chini sana. at ~ kimsingi he is a good fellow at ~ yu mtu mzuri kimsingi from the ~ of my heart kwa dhati kabisa start at the ~of the ladder anzia ngazi za chini knock the ~ out of (an argument etc) thibitisha kuwa haina maana adj (attrib) -a chini kabisa, -a mwisho what's your ~ price bei yako ya mwisho ni ipi? vi ~ out (econ) anguka; fikia kiwango cha chini na baki palepale. ~less adj 1 -a kwenda chini mno; (of chair) -sio na kikalio; a kina kirefu; bila nguo za ndani (chupi n.k.). ~s up maliza vinywaji. ~up chini juu.

botulism n ubotuli: ugonjwa unaotokana na sumu inayotokea kwenye chakula kisichohifadhiwa vizuri.

boudoir n (arch) chumba cha faragha cha mwanamke (k.m. chumba cha kuvalia).

bough n tawi (la mti).

bought v see buy.

boulder n jabali.

boulevard n (Fr/US) njia pana (mjini aghalabu yenye safu ya miti pande zote).

bounce vt,vi 1 ruka (kama mpira), duta. 2 rushwa, tupwa kurudi nyuma au mahali ulipotokea ~ in at the door ingia kwa nguvu/fujo/ghafla ~ out of a room toka chumbani ghafla/kwa hasira. 3 laghai ~ somebody into doing something shawishi mtu afanye jambo fulani. 4 (colloq) ( of a cheque) rudishwa (na benki kwa kutokuwa na fedha za kulipwa). 5 ~ (f ) 1 rudishwa nyuma; jirudisha nyuma. 2 rudi na nguvu mpya. n 1 pigo la ghafla, mruko catch the ball on the ~ daka mpira unapodundwa. 2 (of person)

bout

uchangamfu, makeke. ~ing adj (colloq) (of person) -enye nguvu na afya. ~r n mzuia fujo katika kilabu; mbabe. bouncy adj enye uchangamfu.

bound1 vi ruka; kimbia kwa kurukaruka his heart ~ed with joy moyo wake ulinang'anika kwa furaha. n kuruka mbele; mruko. by leaps and ~s kwa mbio sana, upesi sana. at a ~ kwa mruko mmoja.

bound2 n (usu pl) 1 (limit) mpaka;

mipaka, kiasi it is beyond ~s of my powers ni nje ya mipaka ya uwezo wangu beyond all ~s pita kiasi. 2 upeo, kikomo, mwisho. out of ~s marufuku kuingia; -liokatazwa kuingia. vt 1 pakana na. 2 (surround) zunguka, -wa pande zote it is ~ed by imezungukwa na; imepakana na; ~less adj.

bound3 adj (for) tayari kuanza/kuelekea/kwenda the ship is ~ for Bombay meli inakwenda/inaelekea Bombay be ~ for enda/elekea outward ~ kwenda nje.

bound4 v see bind 1 lazimika I am ~ to go sina budi kwenda. be ~ up in shughulika sana (na). ~ up -wa na shughuli nyingi. ~ up with fungamana na. ~ary n mpaka.

bounden adj (arch) (only in) ~ duty n

wajibu wangu.

bounder n (GB) (arch) (colloq) ayari, safihi.

bounteous adj -karimu, -ingi a year of

~ harvest mwaka wa neema. ~ly adv. bountiful adj see bounteous. bounty n 1 ukarimu. 2 (gift) zawadi. 3 sadaka. 4 (premium) bonasi bountifully adv.

bouquet n 1 shada la maua. 2 harufu ya divai. 3 (fig) sifa.

bourgeois n bwanyenye adj -a kibwanyenye. ~ie n. the ~ie n tabaka la mabwanyenye.

bourne n (arch) 1 mpaka, mwisho. 2 nia, lengo.

bout n 1 (of illness) kuumwa sana

boutique

ghafla, kushikwa (na ugonjwa) I had a ~ of malaria nilibanwa na malaria. 2 kipindi cha zoezi/ kazi/shughuli. 3 pambano.

boutique n duka la nguo na urembo.

bovine adj 1 -a kuhusu ng'ombe. 2 -a kama ng'ombe. 3 -enye akili nzito.

bow1 1 vt,vi 1 inamisha kichwa (au

mwili). ~ and scrape nyenyekea mno, jidhalilisha. 2 (worship) sujudu. 3 (usu. pass) kunja, pinda his grandfather is ~ed with age babu yake amepinda kwa uzee. 4 ~ (down to) salimu amri, kubali kutii ~ to nobody -tokubali kutawaliwa, dai nafasi ya juu. 5 (to somebody's opinion) kubali. 6 (out of) jitoa. n kuinamia. ~line n (naut) aina ya fundo la kibaharia.

bow2 n 1 upinde, uta. rain~ n upinde wa mvua. ~legs n matege. ~ legged adj -enye matege. ~ man n mpiga upinde. 2 fundo, kifundo. 3 (fig) have two strings to one's ~ -wa na njia mbili za kufanya kitu. 4 uta wa kupigia zeze. vt pinda ~ a string piga upinde. ~ing see bow v, n.

bow3 n (naut) gubeti, omo.

bowdlerize vt dhibiti kitabu kwa

kuondoa mambo yanayofikiriwa hayafai.

bowel n 1 uchengelele. 2 (pl) matumbo. ~s are loose ninaendesha. have the ~s open pata choo. keep your ~s open usivimbiwe. 3 (fig) huruma the ~s of compassion/mercy hali ya kuonea huruma the ~s (of the earth) chini kabisa ya ardhi dunia.

bower n 1 nyumba (nzuri) iliyojengwa maalum kama mahali pa kupumzikia. 2 banda lililojengwa kwa matawi na majani yaliyosukwa. 3 (poet) chumba maalum (cha mwanamke) cha kufanyia shughuli zake za kibinafsi k.m. kujipodoa.

bowie-knife n shembea, sime.

bowl1 n bakuli.

bowl2 1 (for the game of bowls) tufe. 2 (pl) mchezo wa kuvingirisha matufe chini.

boy

bowl3 vi,vt 1 vingirika; tupa mpira/tufe (katika mchezo wa kriketi au tufe). 2 ~ along enda upesi, enda mbio (kama kwa magurudumu). ~ over 1 angusha. 2 shinda. 3 staajabisha sana. ~ out toa mchezaji katika kriketi. ~er n 1 mchezaji wa tufe; mtupaji mpira katika mchezo wa kriketi. 2 aina ya topi. ~ing n 1 mchezo wa kuviringisha tufe. 2 kitendo cha kutupa mpira katika kriketi. ~ing alley/green n kiwanja cha kuchezea tufe.

bowsprit n mlingoti wa maji; dasturi; bulina.

bow-window n see bay-window.

bow-wow vi bweka kama mbwa. n 1

bweko. 2 (of children's language) mbwa.

box1 n 1 kasha, bweta, sanduku. letter ~ n sanduku la barua. 2 kijaluba. 3 kiti cha dereva katika gari (linalovutwa na farasi). 4 (in courts) witness ~ n kizimba. 5 kibanda kidogo. sentry ~ n kibanda cha mlinzi. 6 (sl) televisheni. vt 1 tia ndani, fungia (ndani ya kasha). 2 (off) tenga. ~ in/ up bana sana we were ~ed up tulibanana. ~-office n sehemu ya kukatia tiketi (katika sinema n.k.).

box2 n pigo vi,vt piga ngumi. (~with) pigana ngumi/ndondi. ~ing n mchezo wa ngumi. ~er n. ~ing- gloves n (pl) glovu za ndondi. ~ing-match/bout n pambano la ndondi/ngumi. ~ing-weight n uzito wa mwanandondi. Boxing-day n tarehe 26 Desemba.

boy n 1 mtoto mwanamume, mvulana I have known him from a ~ ninamjua tangu utotoni I have two ~s nina wavulana/watoto wa kiume wawili. 2 mtu he is a local ~ ni mwenyeji wa hapa. old/dear ~ 1 rafiki oh boy! do!, da!, du!, lo! 2 (derog) boi, mtumishi mwanamume. ~ hood n utoto, ujana. ~ish n -a kivulana, -a mtoto wa kiume.

boycott

~ishness n uvulana, tabia ya uvulana. ~friend n kipenzi (wa kiume). ~scout n skauti (wa kiume).

boycott vt susa, susia, gomea ~ trade susa biashara. n kususa, kugomea; ususaji.

bra n see brassiere

brace n 1 kitu cha kufungia, kukazia. 2 (clamp) gango. 3 ~ and bit n keikei. 4 (pair) jozi five ~ of partridges kwale kumi. 5 (naut) amrawi, shauti, baraji. 6 (pl) kanda za kushika suruali. vt, vi 1 changamsha, tia nguvu; kaza, kita, tegemeza. 2 saidia. ~ up jiimarisha. ~ oneself up jikaza. 3 (naut) sogeza, vuta tanga kwa amrawi. bracing adj (of climate) -a kuleta afya.

bracelet n 1 kikuku; bangili. 2 kekee. 3 (pl) (hand cuffs) pingu.

bracket n 1 mwango, kiango (cha mtiau chuma). 2 mabano, kikundi. age ~ n kikundi cha watu wenye umri fulani, rika moja. vt,vi 1 weka mabano; fungua mabano. 2 weka pamoja.

brackish adj (of water) -a chumvi

kidogo, -a chumvi chumvi.

brad n msumari bapa (usio na kichwa). bradawl n kipatasi.

brag vi jigamba, jivuna, jisifu. n

majivuno, majisifu, makeke. ~ gart n mjigambi, mjisifu.

braid vt sokota, suka. n 1 kigwe,

utepe, almaria. 2 zari; msuko, msongo. ~ing n,adj.

brail n (naut) demani. vt teremsha/

tua tanga.

braille n breli: mfumo wa maandishi

yenye vidutu yatumiwayo na vipofu.

brain n 1 ubongo. blow out one's ~s jiua kwa kujipiga risasi kichwani. 2 (sense) akili use the ~ tumia akili have a good ~ -wa na akili nyingi beat/rack one's ~s about something fikiri sana have something (eg. money) on the ~ fikiria daima juu ya (kitu). pick somebody's ~(s) chukua na tumia mawazo yake it turned his ~ ilimvimbisha kichwa. 3 (pl) akili

brand

a person of/with ~s mwenye akili ~s trust paneli ya wataalamu the ~s of a canary mpumbavu. 4 (compounds) ~ -box n fuvu la kichwa. ~ child n uvumbuzi, wazo jipya. ~ fag n kuchoka kwa akili. ~ teaser n chemsha bongo, fumbo. ~wash (derog) tia kasumba. ~ drain n uhamaji wa wataalamu. ~ storm n 1 dalili za ugonjwa wa akili. 2 kupeana mawazo ili kutafuta njia mpya za kufanyia kazi. 3 mbinu ya kutatua tatizo/kujibu swali kwa kuchangia mawazo papo kwa papo kutoka kwa wote waliopo ~wave n (colloq). wazo zuri la ghafla. 4 (of good use (pl)) ubongo. ~-fever n homa ya ubongo, joto la kichwani. ~-stem n shina bongo. ~less adj pumbavu, asiye na akili, baradhuli. ~y adj -enye akili. vt (sl) vunja kichwa na kumwaga ubongo.

braise vt pika (nyama, mboga n.k.)

kwa mvuke.

brake1 n breki. vt 1 apply the ~ funga breki put the ~s on zuia. ~-van n behewa la breki.

brake2 n gari linalokokotwa na farasi.

bramble n mkwamba.

bran n kapi, kumvi, wishwa.

branch n 1 tawi ~ of a tree tawi la

mti; utanzu, utagaa ~ office ofisi ya tawi ~ road njia panda/ inayochepuka. vi gawika, fanya panda. ~ off acha barabara kuu na fuata barabara ndogo. ~ out (of a person or business) enea (kama matawi n.k.); panua, ongeza panuka, ongezeka. ~ forth sitawi matawi; shamirisha. 2 sehemu. 3 mkono wa mto/bahari.

brand n 1 (of fire ) kijinga. 2 (of

trade) rajamu, chapa. 3 (stamp) chapa (ya chuma yenye moto n.k.), mhuri. ~ iron n chuma chenye moto (kitumiwacho kwa kuchapa alama ng'ombe n.k.), alama (ichapwayo, itumiwayo katika kufanya biashara); (fig) alama ya aibu. 4 (sort) aina; namna the best

brandish

~s of coffee aina bora ya kahawa. 5 (of plants) maradhi ya mimea. 6 (poet) 1 upanga. 2 (disgrace) tia alama ya aibu, aibisha, -pa jina baya be ~ed as a coward -itwa mwoga. 3 ~ new mpya kabisa.

brandish vt tia tahabibu.

brandy n brandi, kilevi cha brandi.

brash adj (colloq) safihi, jeuri, fidhuli.

brass n 1 shaba nyeupe. ~ plate n kibao cha shaba cha mlangoni (agh. huandikwa jina). ~ tacks n pini; (fig) kiini cha jambo. get down to ~ tacks anza kuzungumza/jadili kwa uwazi/ukweli. top ~ n maofisa viongozi wa ngazi za juu kabisa. ~ hat n (army sl) afisa mwandamizi. 2 ~es n vitu vya shaba nyeupe. 3 the ~ (collective) (mus) ala za muziki za shaba nyeupe. ~ band n bendi ya matarumbeta. 4 (impudence) ufidhuli, ujuvi. 5 (GB sl) fedha. ~y adj 1 fidhuli. 2 -a shaba nyekundu. 3 (of voice) -a kikengele. 4 -a kelele.

brassard n utepe wa mkononi.

brasserie n mgahawa wenye pombe.

brassiere n sidiria, kanchiri.

brat n (sl) toto tundu: mtoto aliye

mtovu wa adabu.

bravado n ujasiri/ushujaa (wa kujionyesha) do something out of ~ fanya jambo ili kuonyesha ushujaa.

brave adj 1 jasiri, -shujaa, -shupavu. 2 (arch) -zuri sana. vt kabili bila woga. n 1 morani wa wahindi wekundu. 2 (arch) mtu katili, muuaji. ~ry n ujasiri.

bravo n (interj) heko, oyee, hongera.

bravura n maonyesho/muziki wenye madoido sana.

brawl n ugomvi wa kelele, ghasia,

mzozo, mapigano. vi 1 gombana (kwa ghasia), zozana, pigana. 2 (of streams) vuma. ~er n mgomvi, mchokozi.

brawn n 1 musuli ngumu; nguvu ya musuli. 2 nyama ya nguruwe ya kumimina. ~y adj.

bray n 1 mlio wa punda. 2 sauti kali

break

(kama ya tarumbeta). vi lia kama punda/tarumbeta.

braze vt lehemu kwa shaba.

brazen adj 1 -a kutokana na shaba

nyeupe. 2 -enye mlio mkali kama wa ala ya shaba nyeupe. 3 -enye rangi ya shaba nyeupe iliyofuliwa. 4 -a kutokuwa na haya. ~faced adj -enye kujikausha, bila haya. vt (out) jikausha, shupaa. ~ness n.

brazier n seredani, jiko la mkaa.

breach n 1 uvunjaji ~ of contract uvunjaji mkataba ~ of promise uvunjaji ahadi ya ndoa ~ of the peace uvunjaji amani; upiganaji barabarani ~ of confidence kufunua siri. 2 tundu, upenyu, ufa (kama katika ukuta au boma palipobomoka) the waves made a ~ in the sea wall mawimbi yalisababisha ufa katika ukuta wa bahari step into/fill the ~ jitokeza kusaidia vt toboa, vunja.

bread n 1 mkate. 2 chakula, riziki. 3 (sl) pesa. ~ and butter n mkate na siagi; (sl) njia ya kupatia fedha. ~ and butter letter n barua ya shukrani kwa ukarimu quarrel with one's ~ and butter gombana na mkuu/mwajiri. ~ and butter issue n suala linalohusu mambo muhimu katika maisha. take the ~ out of somebody's mouth ondolea/ nyang'anya riziki. ~ winner mkimu familia. ~ basket n 1 kikapu cha mkate. 2 eneo la nchi linalozalisha nafaka kwa wingi. 3 (sl) tumbo. ~-crumbs n chembe za mkate (political sl) makombo, masalia ~ line foleni ya watu maskini wanaongoja mkate au chakula bure. ~-fruit n shelisheli. ~-stuffs n (pl) nafaka, unga wa mkate.

breadth n 1 upana, mapana ~ of mind uwezo wa kupokea na kuvumilia fikra tofauti. ~ ways; ~ wise adv kwa upana.

break vt,vi 1 vunja, pasua; vunjika,

katika he broke the cup alivunja kikombe the rope broke kamba ilikatika it broke in two ilipasuka

break

vipande viwili. ~ the law/one's word vunja sheria/ahadi ~ a journey vunja safari. 2 haribu. ~ a radio haribu redio his health broke afya yake iliharibika. 3 (of dog, horse etc) tia adabu, zoesha, fundisha, fuga a well broken horse farasi mwelekevu. 4 ~ the back of maliza sehemu ngumu. 5 ~ the bank filisi. 6 (mil) ~ bounds toka bila ruhusa. 7 ~ cover jitokeza (baada ya kujificha). 8 ~ even fanya biashara bila hasara wala faida. 9 ~ faith saliti. 10 ~ new/fresh ground lima sehemu mpya; (fig) anza kazi/mwelekeo mpya. 11 ~ heart vunja moyo, katisha tamaa. 12 ~ the ice anza urafiki, ondoa ubaridi. 13 ~ a man dhili, vunja, lazimisha kutoa siri. 14 ~ the news tangaza/toa habari. 15 ~ an officer fukuza afisa. 16 ~ open vunja, fungua kwa kutumia nguvu. 17 ~ short vunja. 18 ~ step -tofuata mipigo, paraganya mwendo. 19 ~ wind jamba, shuta. n 1 mpasuko; mvunjiko; mpasuo. 2 ~ of day/day ~ mapambazuko. 3. mapumziko without a ~ bila kupumzika. 4 tofauti, badiliko, usumbufu ~in one's way of life mabadiliko katika mwenendo wa maisha ya mtu. 5 nafasi, wasaa give somebody a ~ mpa mtu nafasi. 6 (colloq) bahati a lucky ~ bahati njema. 7 make a ~ (for it) toroka. ~fast n kustaftahi; kifungua kinywa, kisebeho. ~water n ukuta wa kuvunja nguvu ya mawimbi. ~ neck speed n mwendo wa hatari. ~er n wimbi kubwa lenye povu (linaloishia mwambani au pwani). circuit ~er n (elect) kikate. ~age

n 1 mvunjiko. 2 mahali/sehemu iliyovunjika. 3 (usu pl) vitu vilivyovunjika, hasara inayotokana na kuvunjika kwa vitu. ~able adj pekechu, -a kuvunjika (kwa urahisi). ~ away vi 1 (prisoner) toroka. 2 (politics) jitoa, jitenga. 3 (habits) acha. ~ down vt,vi 1 vunja, bomoa,

breast

haribu; haribika, my car has broken down gari langu limeharibika peace talks have broken down mazungumzo ya amani yamevunjika. 2 (of person) vurugikiwa, changanyikiwa. 3 ainisha ~ down expenditure ainisha matumizi. 4 meng'enyuka, sababisha mabadiliko ya kikemikali. n 1 kuharibika. 2 uainishaji takwimu. 3 nervous ~down n kurukwa na akili. broken down adj -liokwisha. ~ in vt 1 ingia jengo kwa nguvu. 2 ~ (on, upon) (interrupt) ingilia. 3 funza, tia adabu n wizi ndani ya nyumba. ~ into vt 1 see ~ in 2 anza (ghafla) he broke into a run/song alianza kukimbia/kuimba. 3 tumia sehemu ~ into one's savings tumia sehemu ya pesa zilizohifadhiwa. ~ off vt vi 1 acha kusema, katiza maneno. 2 pumzika. 3 vunja. ~ off relations vunja uhusiano. 4 (of food) mega. ~ out vi 1 tokea ghafla. 2 toroka. n kutoroka. ~ through vt,vi 1 penya, tengua. 2 shinda. 3 songa mbele (licha ya upinzani). n 1 kupenya. 2 mwelekeo mpya. 3 (of discovery) uvumbuzi. 4 mafanikio mapya. ~ up vt,vi 1 vunja; vunjika. 2 (of persons) fifia. 3 (of school) anza likizo. 4 (of work) gawanya. 5 (of gatherings) tawanya. 6 (of marriage) tengana. 7 (US) chekesha sana n kuvunjika; mgao.

breast n 1 (of human) 1 kifua. 2 (of women) ziwa, titi. 3 (of animals) kidari. vt 1 kabili. 2 ~ the tape gusa kamba. make a clean ~ of kiri, ungama. beat one's ~ omboleza sana. ~ feed v nyonyesha. ~ bone n mfupa wa kidari. ~-high adv kwa kufikia kifuani. ~-pin n bruchi ya tai. ~-plate n deraya ya kifua. ~ stroke n mtindo wa kichura/kifua: mtindo wa kuogelea. ~ work n ukingo, kizuizi; ukuta wa udongo wa kujihami wenye urefu unaofikia kifuani.

breath

breath n 1 pumzi in one ~ kwa pumzi moja bad ~ kunuka mdomo I caught my ~ nilishika/ nilikata pumzi (kwa muda). catch/hold one's ~ zuia pumzi; (fig) ngoja kwa hofu kubwa. take ~ vuta pumzi. waste one's ~ ongea bure. take somebody's ~ away shtusha; shangaza. under the ~ kwa kunong'ona, polepole. with bated ~ kwa hofu kubwa 2. upepo mwembamba. 3 (instant) dakika moja, kufumba na kufumbua. in the same ~ hapohapo. (fig) not a ~ of suspicion hakuna hata chembe ya tuhuma. ~ less adj 1 -a kutwetatweta, -a kuhema. 2 -a kukata pumzi, -a haraka, -a kushinda roho. 3 (of night) -tulivu. ~y adj (of voice) dogo. ~ily adv. ~alyse vt pima ulevi wa mtu (hasa dereva). ~alyser n chombo cha kupimia ulevi (mtu akitoa pumzi, chombo kinachoonyesha amekunywa kiasi gani). ~ taking adj -a kustaajabisha, -a ajabu. ~e vi,vt 1 vuta pumzi; pumua. ~e in vuta pumzi. ~e out toa pumzi. ~e hard kokotoa roho, tweta, korota, koroma. 2 (live) ishi, -wa na uhai. ~e one's last kata roho, -fa, fariki. 3 (reveal) toa dont ~e a word usimwambie mtu. ~ er/~ing space n nafasi ya kupumzika. ~ed adj (phon) kavu, hafifu.

breech n tako; nyuma load by the ~ shindilia kwa nyuma. ~ birth n uzazi wa kutanguliza matako.

breeches (also britches) n (arch) pl suruali; (fig) (of woman) wear the ~ tawala nyumbani too big for one's ~ -enye majivuno.

breed vi,vt 1 zaa; zalisha. 2 fuga. 3

lea, adilisha, elimisha a well-bred child mtoto mwadilifu, mtoto aliyelelewa vyema. 4 leta war ~s poverty vita huleta ufukara. n 1 kizawa. 2 jamii ya wanyama. half ~ chotara. ~er n 1 mfugaji/mkuza kizazi bora cha wanyama. 2 (of animals) mzalishi. 3 kizalisha nguvumionzi. ~ing n 1 uzazi. 2

brick

ufugaji bora. 3 malezi mema; tabia njema. ~ing season n majira ya kuzaa.

breeze n 1 upepo mwanana. land ~ n mwanashanga. sea ~ n matlai. 2 (sl) kazi rahisi. in a ~ (sl) kirahisi. shoot the ~ (sl) sogoa, piga soga. vt ~in/out ingia/toka ghafula. ~ through (test etc) pita bila matatizo. breezy adj 1 -a upepo. 2 -changamfu, -a furaha, bashashi. breeziness n ubashasha.

Bren-gun n bunduki ya Bren: aina ya bunduki inayotema risasi.

brer n (US) (esp. in fables) kaka,

ndugu.

brethren n (formal)(pl) 1 ndugu. 2

wanachama (wa shirika au weledi/ utaalamu maalumu).

brevet n (mil) hati ya kumpandisha

afisa cheo bila kuongeza mshahara.

breviary n (rel. R.C.) breviari: kitabu cha sala za kila siku zinazosemwa na mapadre.

brevity n 1 ufupi. 2 uchache wa maneno.

brew vt,vi 1 pika (pombe, chai); (fig)

they are ~ing trouble wanapika majungu/ghasia. 2 tayarisha, andaa a storm is ~ing dhoruba inajikusanya. n mpiko local ~ pombe ya kienyeji. ~er n mpika pombe, mtengeneza pombe. ~ery n kiwanda cha pombe/bia.

briar n 1 mtemba (unaotengenezwa na mzizi wa waridi mwitu). 2 waridi mwitu.

bribe n hongo, rushwa, mrungura, chai. accept a ~ pokea rushwa. vt honga, toa rushwa/hongo. bribable adj. ~ry n utoaji rushwa/hongo n.k.

bric-a-brac n vikorokoro.

brick n 1 tofali a ~ house nyumba ya matofali. (fig) drop a ~ kosa. make ~s without straw jaribu kufanya kazi isiyo na mafanikio. 2 (colloq) rafiki. 3 kipande (chenye umbo la tofali) cha jibini. vt ~in/up ziba kwa matofali ~ up a window etc. jaza ukuta. ~ bat n kipande cha

bride

tofali; (fig) maneno ya shutuma. ~field; ~-kiln n tanuru la kuchomea matofali, kiwanda cha matofali. ~ layer n mwashi. ~ laying n uashi. ~ work n ujenzi wa matofali.

bride n bibi arusi, bi-arusi. ~ price/ wealth n mahari. bridal n arusi adj

-a arusi, -a bibi arusi. ~groom n bwana arusi. ~'smaid n msindikizaji wa maarusi (wa kike).

bridge n 1 daraja, kantara, tingatinga.2 (naut) jukwaa (juu ya sitaha ya meli ambapo nahodha/maafisa hutoa amri zao. 3 sehemu ya juu ya pua. 4 kishikizi cha meno bandia. 5 mchezo wa karata. ~ head n sehemu ya mbele ndani ya ardhi ya adui ambayo itatumika kumshambulia. vt 1 unganisha kwa daraja; jenga daraja la kuvukia. 2 shinda, tatua (angalau kwa muda). 3 saidia. 4 ~a/the gap ziba pengo. bridging loan n mkopo wa kuziba pengo kwa muda maalum. a lot of water has flowed under the ~ since then mambo mengi yametokea tangu wakati huo.

bridle n 1 (reins) hatamu, ugwe,

kigwe (cha kuongoza punda, farasi, n.k.). ~ path n kijia (kwa ajili ya wapanda farasi). vt,vi 1 valisha hatamu. 2 zuia, dhibiti, tawala ~ your tongue chunga mdomo wako. 3 onyesha hasira/kiburi (kwa kuinua kichwa).

brief1 n 1 muhtasari (hasa wa kesi mahakamani) hold a ~ for (somebody) tetea/unga mkono. 2 maagizo. ~case n mkoba. vt 1 eleza, -pa maelezo/maagizo. 2 (comm) toa muhtasari. ~ing n maagizo/maelezo, taarifa n.k. (itolewayo mapema k.m. kabla ya ndege kuruka).

brief2 adj -fupi, -a muda/tukio/maelezo mafupi; -a kupita upesi in ~ kwa ufupi, kwa muhtasari. ~ly adv. ~ness n.

briefs n chupi.

brier n see briar.

brig (also ~antine) n 1 (naut)

bring

merikebu ya matanga (yenye milingoti miwili), baghala, kotia.

brigade n 1 brigedi (kikosi cha jeshi chenye askari wapatao 5,000). 2 kikundi/kikosi cha kazi maalum building ~ kikosi cha ujenzi. fire ~ n kikosi cha zima moto.

brigadier n brigadia. ~general n brigedia jenerali.

brigand n mnyang'anyi (hasa aibaye vitu vya wasafiri katika misitu na milima).

brigantine n see brig.

bright adj 1 -enye kung'aa, ng'avu

bashashi. 2 -a furaha, -changamfu, -kunjufu. 3 -elekevu, -enye akili. 4 (of colour) kali. 5 maarufu look on/at the ~ side (of things) -wa na matumaini, -tokata tamaa (licha ya matatizo). ~en vt,vi 1 ~ (up) ng'arisha, changamsha; changamka. ~ness n. ~ly adv.

brilliant adj 1 -a kung'aa/kumetameta. 2 -zuri sana, tukufu, adhimu, -enye akili sana he is ~ ana akili sana. n kito chenye pembe/pande nyingi. brilliance; brilliancy n mng'aro; uzuri; akili. ~ly adv.

brilliantine n aina ya mafuta mazito

ya nywele.

brim n 1 (of hat) ukingo. 2 (of

container) mdomo, juu. up to the ~ furifuri, pomoni, -a kujaa kabisa. vi ~ (over) jaa sana, furika ~ over with happiness jaa furaha tele her eyes ~med with tears machozi yalimlenga. ~ful adj.

brimstone n 1 (arch) salfa, kibiriti. 2fire and ~ n moto wa jahanamu.

brindled adj (of animal) -enye madoa,

-enye mabaka.

brine n 1 maji yaliyokifu chumvi. 2 maji ya bahari. briny adj, n the ~ n bahari.

bring vt 1 leta ~ me a book niletee

kitabu. 2 (induce) shawishi, vuta ~ him to agree mshawishi akubali ~ oneself shawishika ~ to his notice mfahamishe ~ an action against shtaki, dai, anzisha mashauri ~ to

brink

bear (on) tumia. ~ low dhalilisha, fedhehesha ~ home dhihirisha ~ into question tilia shaka ~ tears to somebody's eyes liza. ~ about 1 sababisha. 2 (of boat) geuza. ~ back 1 rudisha. 2 kumbusha. ~ down 1 (of prices etc) shusha, telemsha. 2 (of aircraft in war, government etc) angusha. 3 (of arith) chukua. 4 (arch) ~ forth (creature) zaa; toa matunda. ~ forward 1 onyesha. 2 (of meeting etc) wahisha, tanguliza. 3 (bookkeeping) peleka mbele. ~ in 1 anzisha. 2 leta faida, zaa, zalisha. 3 tumia. 4 toa uamuzi mahakamani. ~ into anzisha ~ into force/effect anza kutekeleza ~ into contempt dharaulisha. ~ off 1 okoa. 2 fanikisha he brought it off amefaulu. ~ on 1 sababisha. 2 stawisha, saidia. ~ out 1 sababisha kuonekana. 2 toa, anzisha. 3 (of a book) chapisha. 4 (of workers) sababisha kugoma. ~ over geuza mawazo/mtazamo. ~ round 1 amsha, tia mtu fahamu (baada ya kupoteza fahamu). 2 geuza. 3 ~ (to) elekeza. ~ through 1 (in illness) ponya; (naut) simamisha. 2 see ~ round(1). ~ together leta pamoja, funganisha, kutanisha chance brought us together tulikutana kwa bahati. ~ under 1 tiisha. 2 jumlisha, weka pamoja. ~ up 1 lea; funza. 2 tapika. 3 taja. 4 (mil) ~ up the rear peleka mbele tokea mwisho. 5 (court) leta mahakamani. 6 ~(against) (usu pass) kabili, tumiwa dhidi ya.

brink n ukingo, kando be on the ~ of -wa kando ya, -wa karibu kabisa (na hatari) the ~ of death chungulia kaburi. ~manship n tabia ya kupenda kucheza na hatari hadi karibu kabisa.

briquette n tofali (lililotengenezwa kwa mavumbi ya mkaa kwa ajili ya kuchoma).

brisk adj 1 (of persons, movement)

-changamfu, -epesi ( wa mwendo)

broad

~ walk kutembea haraka. 2 (of weather) -nayochangamsha; enye ubaridi na upepo kiasi. ~ly adv. ~ness n.

brisket n. kidari.

bristle n 1 (of animals) unywele, laika. 2 (of brush) uywele mfupi tena mgumu; ufumwele, utembo. vi 1 (of hair) ~ up simama (kwa hofu). 2 (fig) kasirika, pandwa hamaki. 3 ~ with onyesha (hasira); jaa tele this job ~s with difficulties kazi hii imejaa matatizo. bristly adj.

Britain n Uingereza. British adj -a

Uingereza, -a Kiingereza. n Mwingereza. Britisher n (US) Mwingereza. Briton n raia wa Uingereza, Mwingereza.

brittle adj -gumu lakini epesi

kuvunjika (kama chungu n.k.) (fig) He has a ~ temper yu mwepesi kukasirika. ~ness n.

broach1 n 1 (arch) waya wa kuchomea mshikaki. 2 ncha: mnara uliochongoka juu. 3 msharasi.

broach2 vt 1 fungua (chupa); toboa

(kasiki) na tia mrija ndani yake ili kutoa mvinyo nje. 2 fanya kitu kijulikane kwa mara ya kwanza. 3 (fig) anzisha mazungumzo (ya mada fulani).

broach3 vi,vt (naut) ~ to enda joshi/

kwa upande.

broad1 adj 1 pana. 2 -nayoshika eneo kubwa mno, -enye kuenea mahali pakubwa mno. ~ plains n nyanda. 3 kabisa. ~ daylight n kweupe kabisa. ~ hint n dokezo dhahiri/la wazi. 4 -a jumla. in ~ outline kwa jumla. 5 (of the mind and ideas) -pana, -nayokubali mawazo ya wengine. a ~minded person mtu anayekubali kusikiliza mawazo ya wenzake japo si lazima akubaliane nayo a man of ~ views mtu mvumilivu mwenye kuheshimu mawazo ya wengine. 6 (of speech) -enye lafudhi/mkazo unaoonyesha wazi athari za kimazingira (zinazoathiri kisanifu). 7 (phrase)

broad

It's as ~ as it is long hakuna tofauti, ni mamoja. 8 (compounds) ~ beans n maharage. ~en vt, vi ~(out) panuka; panua. ~-sheet n laha: karatasi pana lililochapwa au kuandikwa upande mmoja tu. ~ly adv. ~ness n.

broad2 n 1 sehemu iliyo pana (ya kitu

fulani). 2 (US slang) mwanamke.

broadcast vt,vi 1 tawanya, eneza (k.m. habari, taarifa) pande zote kwa redio au televisheni. 2 zungumza, imba n.k. kwa njia ya redio au televisheni the President will ~ this evening Rais atazungumza kwa njia ya redio/televisheni leo jioni. 3 tangaza. 4 panda mbegu kwa kuzitawanya. n 1 tangazo, kipindi cha redio/ televisheni). 2 ~er n mtangazaji. ~ing n,adj.

broadside n 1 ubavu wa meli juu ya maji. 2 shambulio la mizinga yote ya upande wa manowari. 3 (fig) shambulio kali la maneno. 4 karatasi pana. adv ~ on (to) kwa kuelekeza upande mmoja katika sehemu au lengo fulani. ~ sword n upanga wa bapa. ~ ways adv kwa kuelekea upana.

brocade n 1 hariri ya kimashariki iliyotariziwa. 2 nguo yoyote iliyo na taraza. ~d adj.

broccoli n brokoli: aina ya mboga za majani zilizomo katika spishi ya kabichi ambazo maua yake huliwa.

brochure n brosha: kijitabu chenye

maelezo mafupi ya kimatangazo.

brogue n buti: kiatu kigumu cha ngozi

chenye wayo mnene na mgumu.

broil1 n ugomvi, mzozo.

broil2 vt,vi banika; (fig) -wa na joto kali; chemka a ~ing day siku yenye joto kali. ~er n 1 kuku wa nyama. 2 siku yenye joto kali. 3 mgomvi.

broke vt see break (sl) stony/flat/dead~ adj bila fedha, -liofilisika, -liowamba kabisa.

broken adj -liovunjika, -liokatika.

~ marriage n ndoa iliyovunjika ~spirit moyo uliovunjika. 2 (of

brothel

languages) -baya, -bovu, -sio fasaha ~ English Kiingereza kibovu/ kisicho fasaha. ~man n mtu aliyekatishwa tamaa kabisa. ~ ground n ardhi isiyo sawasawa. ~ hearted adj -enye huzuni nyingi, -enye majonzi.

broker n 1 wakala. 2 dalali. ~age n 1 ushuru wa dalali. 2 kazi au uanzishaji wa udalali.

brolly n (colloq) mwavuli.

bromide n 1 bromidi: dawa ya kutuliza. 2 (colloq) maneno mwanana. 3 mtu mchoshi.

bronchus n kikoromeo. bronchial adj. bronchitis n mkamba.

bronco n (US) farasi asiyefunzwa utii. bronze n shaba (nyeusi); rangi ya

shaba (nyeusi). vt tia shaba nyeusi adj -a shaba nyeusi; -enye rangi ya shaba. ~d adj -liobadilika rangi (kuwa kama shaba) kutokana na jua. ~age n enzi ya shaba.

brooch n bruki, bruchi, bronki,

bizimu.

brood n makinda/vifaranga yalioanguliwa pamoja; vitoto vya wanyama wengine vilivyoanguliwa kwa pamoja; (joc) kundi la watoto. ~-hen n koo la kuku. ~-mare n farasi jike. vi 1 (of birds) atamia. 2 ~ (over/on) (fig) waza sana, fikiri sana, tafakari. ~y adj (of hens) -nayo kokoreka; (fig) (of persons) -lio kanyaga chechele. ~er n koo la kuku.

brook1 vt vumilia, stahimili the matter

~s no delay mambo hayastahimiliki.

brook2 n kijito cha maji baridi. ~let n kijito kidogo.

broom n 1 ufagio. (fig) new ~ n kiongozi mpya (mwenye kurekebishamaovu aliyoyakuta). iron ~ n fagio la chuma. 2 (bot) mfagio. ~stick n mpini wa ufagio.

broomcorn n (bot) jamii ya mmea wamtama.

broth n mchuzi wa nyama (fig) a ~ of a boy mvulana mzuri.

brothel n danguro.

brother

brother n 1 ndugu mume, ndugu (wa tumbo moja) older ~ kaka husband's ~ shemeji, mwamu ~'s wife wifi; shemeji younger ~ mdogo wa (wa kiume) mother's ~ mjomba. 2 (rel) mtawa, bruda. 3 (int) mwenzi. ~-in-law n shemeji, mlamu, mwamu/muamu. ~liness n undugu. ~ly adj -a ndugu, -a kidugu.

brouhaha n ghasia, makelele.

brow n 1 nyusi. 2 paji knit the ~s kunja uso. 3 (poet) uso wa kilima, ukingo wa mteremko mkali.

browbeat vt onea, ogofya. ~ somebody into doing something lazimisha mtu kufanya jambo.

brown adj hudhurungi, -a kahawia.

light ~ adj -a kahawia nyepesi dark ~ -a kahawia iliyoiva. ~ shirts n wanazi: wanachama wa chama cha Nazi. in a ~ study katika hali ya kufikiri sana (hata kusahau vingine), -liozama katika mawazo. ~ paper n karatasi ya kaki ya kufungia vitu ~ bread mkate (wa unga usiokobolewa) kahawia. ~ed off (slang) -liochoshwa, -lioudhika. n 1 rangi ya kahawia. ~s out n kufifia kwa mwanga wa umeme. ~stone n jiwe la mchanga.

brownie n 1 kijini kidogo kisemwacho kuwa chafanya kazi ya kusaidia kazi za nyumbani. 2 B~ (Guide) skauti mdogo wa kike.

browse vi,vt 1 tafuna majani. 2 jilisha, chunga (kama wafanyavyo wanyama wala majani). 3 soma soma, pitiapitia kitabu, gazeti, n.k. bila lengo maalumu. n 1 malisho (majani laini, n.k.). 2 hali ya kuchunga mnyama.

bruin n (fairy tales) dubu (hasa

katika hadithi za watoto).

bruise vi vilia he ~s easily anavilia

kwa urahisi. n vilio la damu, alama ya pigo. ~r n (sl) bondia apigaye ngumi kikatili.

bruit n 1 (arch) uvumi, mnong'ono.

2 sauti nyingi zisizo za kawaida zisikikazo (katika uchunguzi wa kiganga) katika mwili wa binadamu.

bubbly

vt eneza uvumi, vumisha.

brunch n (colloq) chakula cha saa tano asubuhi badala ya kifungua kinywa na chakula cha mchana.

brunette n mtu (hasa kijana wa kike)

mwenye nywele nyeusi na ngozi nyeusi kidogo adj -enye rangi ya kahawia au nyeusi.

brunt n 1 pigo kuu, nguvu kubwa,

mshtuko mkubwa. 2 sehemu kubwa.

brush n 1 burashi, ufagio tooth ~ mswaki. 2 kichaka. 3 mkia wa mbweha. 4 usafishaji kwa kutumia burashi. 5 pambano kali la muda mfupi. vt 1 piga burashi; fagia, pangusa, sugua. 2 ~ up safisha kwa burashi; jikumbusha (masomo). ~ something aside/away puuza. ~ somebody/something off ondoa, fukuza, kataa. ~ down safisha kwa burashi. ~ out fagia (chumba). chambua kwa kitana. ~ over tia (rangi n.k.) kwa burashi. vi

~ by/ ~ past pita upesi sana. ~ wood n kichaka. ~-work n ufundi wa kupiga rangi mtindo wa kuchora picha ya rangi. my coat needs a ~ koti langu linahitaji kupigwa brashi.

brusque adj 1 -a ghafla na fupi. 2

-kali; -siyo na adabu; -a kukatiza. ~ness n.

brutal adj katili, -a kinyama, -a kihayawani. ~ity n. ~ize vt fanya kuwa katili; geuza hayawani. ~ly adv.brute adj -a kinyama, katili. ~ force n 1 mabavu, ubabe. 2 upumbavu. n 1 mnyama, hayawani. 2 mtu mbaya, baa, katili. brutish adj. brutishness n.

bubble n 1 kiputo: tone la hewa katika

kioevu, povu. 2 kisoimara: kitu ambacho hakina uimara wa aina yoyote; kisothabiti: kitu kisicho na ukweli wa aina yoyote. 3 sauti ya mbubujiko. 4 ~ tube n pimamaji. 5 ~gum n ubani, chingamu. vi 1 toa povu. 2 umuka. 3 chemka, toa kiputo. ~ over furika, fura (kwa furaha, hasira n.k.).

bubbly adj 1 -lojaa viputo. 2 bashasha.

bubo

n shampeni.

bubo n mtoki: uvimbe manenani/kwapani. ~nic adj -enye mitoki. ~ic plague n tauni.

buccaneer n 1 haramia wa bahari. 2

jambazi.

buck n 1 dume (la wanyama jamii ya

paa, mbuzi, sungura, n.k.). 2 kifaa cha kuchezea sarakasi. 3 egemeo la mti wakati wa kupasua mbao. 4 mnyama aina ya paa (hupatikana zaidi Afrika Kusini). 5 (colloq) mtu wa miraba minne. 6 (US) dola; (arch) kijana maridadi. ~ fever n homa ya kutetemeka; wasiwasi unaomwingia mtu anapokabiliwa na jambo geni (k.m. anapoanza madaraka mapya anapokumbana na tatizo gumu n.k.). vi 1 (of horse/mule) ruka hewani na kutua chini kwa kutanguliza miguu ya mbele huku kichwa kimeinama. 2 enda au simama ghafla kwa mtikisiko au mshtuko. 3 gonga au gongana na kitu kwa ghafla. pass the ~ kwepa wajibu. ~ up 1 fanya haraka. 2 tia moyo. ~ skin n ngozi laini (k.m. ya paa/mbuzi) inayotumika kutengenezea glovu, mikoba n.k.). ~ short n aina ya risasi. ~ tooth n jino lililotokeza.

bucket1 n 1 ndoo. (sl) kick the ~ aga dunia. ~-shop n (sl) mwuza tikiti za kusafiria (agh. kwa ndege) kwa bei iliyopunguzwa. 2 ~ful n ndoo tele.

bucket2 vt 1 (of horse) endesha shoti. 2 (of rain) nyesha kwa nguvu.

buckhound n mbwa mwinda.

buckle n kishikizo, bakoli; bizimu.

vt,vi 1 ~ (on) funga kwa bakoli. 2 (of shoe, belt, etc) funga (kwa namna fulani). 3 ~ to/down to anza (kazi) kwa nguvu. 4 (of metal work, etc) pinda, pindika, kunjamana kwa sababu ya joto.

buckler n ngao ndogo, kikingio.

buckram n kitani nzito (namna ya

kitambaa kigumu) kinachotumika kujalidi vitabu.

bucksaw n msumeno (agh wa kutumiwa na watu wawili).

buckshee bure, bila malipo.

buffer

buckwheat n nafaka inayofanana na ngano.

bucolic adj 1 -a mashambani, kishamba. 2 -a wachungaji. n (pl) mashairi yaelezayo maisha ya vijijini/mashambani.

bud n 1 jicho (la ua), tumba. 2 chipukizi, kichomoza. 3 kizizi mbegu. nip in the ~ komesha upesi mwanzoni (mwa shauri n.k.). vi, vt (-dd-) chomoza, chipuka, mea, kua. ~ding adj. ~ding artist n msanii chipukizi.

Buddhism n Ubudha. buddhist n

mfuasi wa Budha.

buddy n 1 (sl) ndugu, rafiki. 2 (as

address) yakhe.

budge vi,vt 1 jongea, sogea, enda,

mudu it won't ~ haijongei hata kidogo I can't ~ it siwezi kuijongeza. 2 (fig) badili (mawazo).

budget n 1 bajeti. 2 (arch) (bundle)

kipeto (cha nyaraka, hati n.k.). vi ~ for wekea bajeti. ~ary adj -a bajeti.

buff n 1 ngozi nene, imara na laini. 2

bila nguo, uchi. in the ~ uchi, bila nguo. stripped to the ~uchi wa nyama. 3 rangi ya kimanjano. 4 (colloq US) shabiki. vt ng'arisha.

buffalo n nyati, mbogo.

buffer n 1 bafa: kifaa kitumiwacho

katika kupunguza athari ya nguvu ya msukumo wakati gari inapogonga kitu. ~ zone n eneo la amani. 2 kinga: kitu au mtu anayemkinga mtu mwingine au kitu kingine kisipate mshtuko. 3 (sl) old ~ n mtu aliyepitwa na wakati au mjinga. 4 sehemu ya hifadhi ya muda (hasa katika kompyuta). ~ state n taifa kati: taifa dogo lisilopendelea upande wowote ambalo liko kati ya mataifa mawili yaelekeayo kuchukiana. ~stock n akiba: hifadhi ya kitu inayonunuliwa wakati bei ni nafuu na kuwekwa ili itumiwe wakati bei yake itakapokuwa ghali. vt 1 punguza mshtuko; punguza athari ya mgongano. 2 zuia kupata maumivu.

buffet

buffet1 n 1 bafe: kaunta ya kuuzia

vyakula au vinywaji (k.m. katika treni). 2 kabati ya kuonyeshea vyombo vya kauri. 3 chakula ambacho kimewekwa kwenye meza ili walaji wajihudumie wenyewe. 4 mgahawa ambamo walaji hujihudumia wenyewe.

buffet2 n 1 konde: pigo la mkono. 2

kitu kipigacho kwa nguvu kubwa. vt 1 piga kwa nguvu. 2 gongagonga juu ya kitu. 3 tumia vibaya; fanyia ukatili. 4 ~ (about) rusha kwa nguvu toka upande mmoja hadi mwingine (k.m. katika ndege au treni).

buffoon n 1 mchekeshaji, mpumbavu. 2 mtu mpumbavu mwenye fujo na makelele. vi chekesha, jipumbaza. ~ery n upuuzi, upumbavu; uchekeshaji.

bug n 1 mdudu. bed ~ n kunguni. 2 (esp. US) kijidudu. 3 (sl) big ~ n mtu mashuhuri, mwenye cheo kikubwa, kizito, bwana mkubwa. 4 (colloq) virusi, chembe-maradhi. 5 (sl) ubovu, kasoro. 6 kinasasauti (kilichofichwa cha kusikilizia au kunasia mazungumzo ya siri). vi 1 (colloq) tumia kinasasauti kusikilizia siri. 2 (US sl) chukiza, udhi adj -enye kunguni (au wadudu wengine wa aina yake).

bugaboo n 1 usumbufu. 2 chanzo chawoga/hasira.

bugbear n kitu kinachoogopwa/ kisichopendwa (kinachofikirika tu).

bugger n 1 (leg) mlawati, (sl) basha,

mende. 2 silly ~ mjinga. 3 ~y n ulawiti. vt 1 lawiti. 2 ~ up haribu kitu (hasa kutokana na ujuzi mdogo). 3 ~ off ondoka, ambaa, toka. ~ about fanya kijinga, sumbua.

buggy n kigari (cha farasi cha magurudumu mawili).

bugle n tarumbeta ndogo, buruji. vi piga baragumu/tarumbeta.

build vt 1 jenga, ~ a house jenga nyumba. 2 unda. 3 anzisha na kuendeleza kitu. 4 fanya kitu

bull

kiongezeke polepole. 5 ~ in jengea ndani ya kitu kingine. 6 ~ up ongeza; ongezeka polepole; jaa majengo built up areas maeneo yaliyojaa majengo. 7 ~ upon/on tegemea, tumia kama msingi. n 1 umbo a man of powerful ~ mtu mwenye umbo la nguvu. 2 uumbaji n ~ing n 1 ujenzi ~ing materials vifaa vya ujenzi. 2 jengo. 3 (naut) uundaji. ~up n 1 ujengekaji, ongezeko. 2 kitu kitokanacho na ujengaji au uundaji. ~er n,adj -liojengeka a well built person mtu mwenye umbo zuri.

bulb n 1 tunguu. 2 balbu, glopu. ~ous adj.

bulbul n shore, teleka.

bulge n 1 uvimbe, mtokezo (wa mviringo juu ya uso wa kitu hasa kutokana na kanieneo iliyoko chini yake). 2 ongezeko (la ghafla na la muda) katika namba au ujazo. vi 1 tokeza, vimba, benuka, fanya mgongo. 2 panuka, ongezeka ghafla, jaa. 3 bulging adj .

bulk n 1 wingi, ukubwa. 2 (chief

part) sehemu iliyo kubwa ya. 3 (cargo) jumla ya shehena load in ~ pakia shehena zilizofunguka sell in ~ uza kwa mafungu; uza kwa jumla. break ~ toa shehena. vi,vt -wa kubwa~ large -wa muhimu. 2 weka yote pamoja. ~y adj.

bulkhead n (of ship or aeroplane)

kiambaza cha kukingama; ukuta unaotenga sehemu mbili.

bull1 n 1 fahali, ng'ombe dume. 2 dume la mnyama mkubwa kama tembo au nyangumi. take the ~ by the horns jasiri, kabili kwa ujasiri. 3 mlanguzi, katika soko la hisa. 4 ~ fight n mchezo wa kupigana na ng'ombe. vi 1 songa mbele kwa nguvu. 2 jaribu kupandisha bei adj -a kidumedume, -a kufanana na dume la ng'ombe. ~shit n mavi! upuuzi! ~ head n 1 bakarikichwa (samaki). 2 (sl) mjinga. ~ headed adj -kakamizi. ~ock n 1 fahali

bull

mdogo. 2 maksai. ~-ring n uwanja wa mchezo wa ng'ombe. ~s-eye n 1 katikati kabisa (hasa ya shabaha). 2 dirisha la mviringo.

bull2 (RC) amri/tangazo la Papa.

bulldoze vt 1 sawazisha ardhi kwa buldoza. 2 lazimisha, shurutisha (mtu kufanya jambo). ~ r n buldoza.

bullet n risasi ( ya bunduki). ~ headed adj 1 -enye kichwa cha mviringo. ~ -proof adj -siopenya risasi.

bulletin n taarifa rasmi ya habari.

bullion n kinoo au mkuo wa dhahabu au fedha.

bully1 n 1 mwonevu, mkatili, dhalimu, mkandamizaji. 2 kuwadi (atongozaye wanawake kwa ajili ya wengine); mtu anayetetea malaya na kuwawekea kifua. 3 mpigo wa fimbo mbili mara tatu ili kuanza mchezo wa hoki. vt onea, dhulumu, tisha.

bully2 adj (sl) -zuri. it's ~ for you!

oyee!

bully3 n (usu ~-beef) nyama ya kopo. bulrush n aina ya unyasi. ~ millet

n uwimbi.

bulwark n 1 boma, (hasa la ardhi). 2 (fig) kinga, ngao, kizuizi. 3 ukuta mdogo wa kuzungusha sitaha ya merikebu; ukingo wa mbavu za meli utokezao juu. 4 (of small boat) manjali (of boat) talibisi.

bum1 n (colloq) matako.

bum2 n (colloq) mdoezi, ombaomba.

~ around gaagaa, dusa. ~ rap n kifungo cha uonevu. ~'s rush kufukuza kwa nguvu. vi 1 doea, dusa. 2 ishi kikupe. ~mer n (US) 1 lofa, mkunguni; mvivu. 2 kitu kisicho na thamani. 3 hali mbaya isiyopendeza aihisiyo mtu.

bumble-bee n nyukibambi, nyuki

manyoya.

bumble vi 1 vuma. 2 tapatapa. bumboat n 1 mashua ya kupeleka posho.

bump vi,vt 1 gonga, gongana na, kumbana na I have ~ed my head nimejigonga kichwa. ~ along gonga.

bunk

2 ruka; rusha/rushwa. ~ off (sl) ua. ~ into kutana na (kwa bahati). ~ up pandisha, ongeza. ~y adj. n 1 pigo kama kwamba vitu viwili vimegongana. 2 mgongano, chubuko. 3 uvimbe. 4 ~s in the road matuta ya barabarani. ~er n 1 dafrau; bamba. 2 kikombe kilichojazwa divai pomoni. 3 kitu kilichopo kwa wingi sana ~ harvest mavuno makubwa mno. ~er adj -tele. ~er to ~er adv msongamano wa magari.

bumpkin n mjinga, zuzu,

mshamba; mshenzi.

bumptious adj -enye kiburi/

majivuno/makelele; -a kujitokeza. ~ly adv. ~ness n.

bun n 1 mkate mdogo wa mviringo

namna ya keki, andazi. 2 have a ~ in the oven -wa na mimba. 3 (of woman's hair) fundo la nywele za kusokotwa kisogoni.

bunch n 1 kicha cha matunda, mkungu ~ of bananas mkungu wa ndizi. 2 (informal) kikundi cha watu. vi,vt songana, fungamana, kunjamana; kusanya, funga pamoja, tunga pamoja (k.m. shada la maua).

bundle n kifurushi, kipeto, fungu,

kitita, mzigo. vt 1 funga vitu vingi kwa pamoja. 2 tupa/weka bila mpango; tumbukiza. 3 ~ out/off ondosha kwa haraka/kwa fujo, tupatupa. ~ up tupa ovyo; vaa nguo nyingi ili kujikinga na baridi.

bung n 1 kizibo au kifuniko (kilichotengenezwa kutokana na raba, plastiki n.k.). 2 (of nose). ~ed up -liojaa makamasi. vt 1 ziba. 2 tupa hewani.

bungalow n nyumba isiyo na ghorofa. bungle vt 1 vuruga, boronga. 2 fuja,

tia fujo, chafua. 3 fanya kazi ovyo ovyo. ~r n.

bunion n kivimbe (hasa cha kidole

gumba cha mguu).

bunk1 n kitanda (chembamba kilichofungwa kwenye ukuta wa chumba melini au katika treni).

bunk

~ beds jozi ya vitanda vilivyobebana (viwiliviwili). vi (US) 1 lala; chukua kitanda katika meli au treni.

bunk2 vi toroka, toweka haraka

haraka.

bunk3 abbr. of bunkum

bunker n 1 ghala ya mkaa au fueli melini. 2 (mil) handaki la kudumu. 3 (of golf) tuta (la kuzuilia). vt 1 jaza ghala ya mkaa/fueli melini 2. (fig) kuwa matatizoni.

bunkum n upuuzi.

bunny n 1 (jina la kitoto la) sungura. 2 ~ girl n kisungura: msichana anayevalia kama sungura (anayehudumia kwenye baa).

Bunsen n ~ burner n stovu ya Bunsen ya gesi.

bunt n 1 sehemu ya kati ya tanga

mraba. 2 mfuko (wa mshipi wa kuvulia samaki). vt, vi piga/ sukuma kwa kichwa au pembe.

bunting n aina ya vitambaa vya rangi-rangi kwa ajili ya bendera na mapambo (kwenye barabara na majumba wakati wa sikukuu).

buoy n 1 boya. 2 life ~ n chelezo, boya au kifaa cha kuokolea maisha. vt tia boya, weka vyelezo, funga pungu. 2 ~ up changamsha, tia moyo; eleza mtu au kitu majini kisizame. ~ancy n 1 uelezi. 2 (cheerfulness) ukunjufu, uchangamfu. 3 (the stock market) bei kuendelea kupanda. ~ant adj.

bur n 1 kichomanguo. 2 (fig)

mng'ang'aniaji.

burble vi bwabwaja, ongea kijinga;

nong'ona.

burbot n 1 gadidi, mkunga wa

majibaridi. 2 kambare mamba, kamongo.

burden n. 1 mzigo (mzito). beast of ~ n mnyama wa kuchukua mizigo (farasi,punda, ng'ombe, nyati, ngamia); (fig) hamali. 2 the ~ of proof wajibu wa kuthibitisha. 3 shehena, bari. 4 kiitikio. 5 kiini, maana hasa ya jambo. vt ~ somebody twisha mizigo, sumbua,

burn

gandamiza.

bureau n 1 (GB) dawati, deski lenye mtoto wa meza. 2 (US) kabati la nguo lenye watoto wa meza. 3 ofisi (ya serikali au biashara hasa kwa ajili ya kuhifadhi taarifa) ~ of Standards Shirika la Viwango vya Bidhaa.

bureaucracy n urasimu. bureaucrat n mrasimu. bureaucratic adj -a kirasimu. bureaucratically adv.

burette n bureti.

burg n (US sl) mji; jiji. ~ess n

mwenyeji wa mji, raia; mpiga kura. ~omaster n mkuu wa mji, meya (wa mji wa Uholanzi au Ujerumani).

burgeon vi chipua, kua.

burglar n mwizi wa kuvunja nyumba. ~y n wizi. ~-proof adj -lioimarishwa dhidi ya wizi. ~ alarm n chombo cha kutoa tahadhari ya wizi. burgle vt, vi vunja nyumba kwa sababu ya kuiba.

burlap n turubai.

burlesque n uigaji (wa mambo ya kuchekesha) adj -a kuchekesha. vt igiza kwa namna ya kuchekesha.

burly adj -enye miraba minne, -enye maungo ya ukakamvu.

burn1 n (Scot) kijito.

burn2 vt 1 choma, unguza ~t bricks

matofali ya kuchoma. ~ one's fingers jiponza, bahatisha ( yote kwa kutumaini kufaulu). 2 washa; waka the fire is ~ing moto unawaka. 3 ~ with anger kasirika sana. ~ing glass lensi ya kuwashia (kwa kutumia mionzi ya jua). 4 ~ down teketeza, angamiza. ~out pofu, choka sana (kwa ajili ya jitihada ya muda mrefu; kwa mwanga mkali). vi 1 ungua, waka, teketea, ona jingi ~ easily (of skin) zingia kwa jua. 2 ~ into (a metal etc.) tia alama/mkato, mchoro kwa moto. ~ up kasirika. ~ someone's ears (sl) kemea sana n kuchomwa. ~ing-hot -enye kuungua sana. ~er n 1 mchomaji 2 bana. burning n 1 mwako, mchomo. 2 (of brick) kuchoma. 3 (of stomach)

burnish

mchomo adj 1 -ingi, -kali a ~ing thirst kiu kali. 2 -enye kukera, -lio muhimu a ~ing question swali muhimu. 3 -baya, -a aibu; kubwa a ~ing shame aibu kubwa.

burnish vt kwatua, ng'arisha.

burnouse n juba.

burp n mbweu. vt,vi piga mbweu,

teuka, chemka.

burr1 n sauti ya kimadende, tamko la kukwaruza/konsonanti R. vt tamka kimadende/ konsonanti R.

burr2 n see bur.

burr3 n 1 kinoo. 2 (med) ~ drill. n kekee ndogo.

burro n (US) punda mdogo.

burrow n kishimo (cha wanyama), kitundu (kipenyacho chini). vi,vt fukua, ingia, (kaa) shimoni; (fig) chungua sana ~ one's way fuatisha njia. ~er n.

bursar n 1 ( for schools and colleges) msarifu. 2 mtu aliyepata msaada kwa kulipiwa masomo. ~y n msaada wa masomo.

burst vt 1 pasua, vunja. 2 toka,

penya, ingia kwa ghafla ~ its banks furika he ~ a blood vessel kapilari ilimpasuka. (fig) ~ one's sides with laughter angua kicheko, vunjika mbavu. vi pasuka, lipuka the bomb ~ bomu lililipuka; funguka ghafla ~asunder pasuka his heart will ~ with envy moyo wake utapasuka kwa wivu. ~into tears angua kilio, toka machozi ghafla. ~ on (appear

suddenly) zuka. ~ with (corn) jaa tele (kwa nafaka). (of person) ~ with envy etc. -wa na husuda kubwa ~ with joy (pride etc) jawa na furaha kubwa (ona fahari kubwa n.k.). ~ upon somebody's sight jitokeza ghafla ~ somebody's ears lialia; jipenyeza kwa nguvu. ~out toka kwa nguvu; bubujika, buguika, foka. be ~ing to -wa na shauku sana. ~ in/(up) on ingilia ~ (up) on fikia, tokeza. n 1 mlipuko, mshindo, kuangua kicheko. 2 a ~ in the water main kupasuka kwa bomba la maji. 3

bush

jitihada ya muda mfupi.

bury vt 1 zika he buried two children amefiwa na watoto wawili. 2 fukia, ficha, setiri, futia mbali. buried in thought zama katika fikra fulani. 3 tupilia mbali; sahau. ~ the hatchet sameheana. 4 (cover, overwhelm) funikiza; angamiza. 5 funika kwa ardhi ~ a dagger in somebody's chest etc. choma sime kifuani. ~ing-beetle n (zool) tuta. ~ing-ground n see burial ground. burial n maziko, mazishi; kuzika requisites for burial vifaa vya mazishi. burial-ground n. makaburini, maziarani, mavani. burial service n ibada ya kuzika; talakini say burial service soma talakini.

bus n basi he took a ~ alipanda basi

miss the ~ kosa kitu, shindwa kutumia nafasi. ~ man n dereva wa basi. ~ man's holiday n mapumziko/likizo ya kufanya shughuli zinazofanana na zile za kazini. ~ stop n kituo cha basi. vt, vi safiri/safirisha kwa basi.

busby n kofia ndefu ya manyoya ya askari-farasi.

bush1 n 1 mti mfupi; kichaka, kituka, pori. take to the ~ torokea msituni. ~fighter n mpigania uhuru wa msituni. ~ lawyer n wakili wa mitaani. ~ telegram n ueneaji haraka wa uvumi; upelekaji habari kwa kutumia ngoma, moshi n.k. ~veld n mbuga (Afrika Kusini). ~y adj 1. -enye msitu mkubwa, -liojaa miti/vichaka. 2 -a vitawi vingi; -a manywele/madevu, -enye kivunga. ~ whacker n mfyekaji vichaka. ~ whack vt 1 ishi porini. 2 shambulia beat about the ~ zungusha maneno, sema kwa kuzunguka zunguka bila kufikia shabaha ya mazungumzo. 3 good wine needs no ~ chema chajiuza kibaya chajitembeza. ~ed adj (colloq) (US) -liochoka sana; (colloq) Austral & N.Z.) -liopotea

bush

msituni.

bush2 n bushi/sandarusi/bitani ya chuma. ~ing n 1 bitani, kihani. 2 (mech) bushi.

bushbuck n mbawala, kulungu.

bushel n kipimo, kadiri ya pishi tisa. hide one's light under a ~ ficha kipaji chako.

Bushman n 1 mwenyeji wa Kusini mwa Afrika katika mbari kuu ya wawindaji-wahamaji. 2 mtu wa msituni.

busily adv see busy.

business n 1 biashara; kufanya biashara he is in the timber ~ anafanya biashara ya mbao start a ~ anza biashara. ~ address n anwani ya biashara au ofisi. ~ hours n saa za kazi. ~ like adj -epesi; chapa kazi. -angalifu. ~ man n mfanyabiashara. 2 kazi, shughuli. on ~ -wa katika shughuli. I am here on ~ nipo hapa kwa shughuli. 3 kazi, wajibu, jambo linalopasa It is my ~ to advise you ni wajibu wangu kukushauri. get down to ~ anza kufanya kazi iliyokusudiwa. mind your own ~! si shauri lako! haikuhusu! mean~! jali, -wa makini. send somebody about his ~ fukuza na onya (mtu) asiingilie mambo. 4 madaraka; haki, you have no ~ to interfere usiniingilie. 5 jambo gumu, tatizo what a ~ it is tatizo gani hili. 6 jambo (la kukifu, kukera, kuchosha) I am sick of the whole ~ jambo hili limenikifu. 7 (colloq) the ~ end of a pin/a chisel etc ncha ya kitu/chombo (inayotumika kufanyia kazi). 8 (theatre) ishara za uso kuelezea, kufasili sehemu wanazoigiza (tofauti na wasemavyo). 9 like nobody's ~ vizuri/haraka sana.

busk vt piga muziki/imba barabarani (kwa ajili ya kupata fedha). ~er n.

bust1 n 1 kifua cha mtu; maziwa ya

mwanamke. 2 sanamu ya kichwa na mabega ya mtu.

bust2 vt,vi 1 pasua, vunja pasuka; vunjika. 2 filisika. 3 go ~ filisika,

but

shushwa/shusha cheo. 4 (of police) kamata, sachi, pekua. 5 ~ up gombana; achana. n ugomvi, kuvunjika (kwa ndoa). n 1 kukamata, kusachi. 2 kushindwa kabisa.

bustard n ndege wa jamii ya korongo.

buster n 1 (in compounds) kombora

linaloangamiza kila kitu tank ~ kombora lenye kuharibu kabisa kifaru. 2 (US sl.) namna ya kusalimiana, yahe! yakhe!

bustle vt, vi harakisha; harakia. ~ somebody out sukuma nje, toa nje. n 1 kukurukakara, pilikapilika. 2 (arch) kipanua-sketi (kwa nyuma).

busy adj 1 ( of person) -enye kazi, mashughuli, -a shughuli (nyingi) keep oneself ~ jishughulisha. 2 (of a road) -enye magari mengi, kupitapita watu/magari mengi; (of business) -a shughuli nyingi the ~ hours saa za kazi. get ~ anza get ~ eating anza kula this is a ~ street mtaa huu una magari/watu wengi. 3 (of a telephone) inatumika the telephone line is ~ simu inatumika/inaongea. vt ~ oneself (with) jishughulisha; shughulisha. ~ness n. ~ body n aingiliaye kati ya mambo ya wengine, duzi. busily adv.

but adv 1 tu he left ~ an hour ago

ameondoka saa moja iliyopita tu she is ~ a child yeye ni mtoto tu can not ~ + inf lazimika; isipokuwa, ila all ~ me wote isipokuwa mimi. ~ for bila~ for your help bila msaada wako, ila kwa conj 1 lakini, isipokuwa Juma was there ~ his father was not Juma alikuwepo lakini baba yake hakuwepo. 2 no man is so old ~ that he may learn hakuna mtu aliye mzee ambaye hawezi kujifunza I cannot ~ believe siwezi kufanya jingine isipokuwa kuamini anything ~ chochote isipokuwa.~ then lakini pengine. ~ that hata hivyo, isipokuwa adv ~ yesterday jana tu he all ~ fell karibu aanguke. vi

butane

~ me/no ~s usibishane na mimi. n there are no ~s about it hakuna shaka.

butane n butani (gesi ya kuwashia).

butch adj (colloq) (of woman)

-enye tabia ya kiume; (of a man) -enye kujifanya mbabe. n jike dume.

butcher n 1 bucha. ~'s shop n bucha, duka la nyama. 2 (murderer) mwuaji, katili. vt 1 chinja (mnyama kwa chakula). 2 ua kwa ukatili. ~y n 1 uchinjaji nyama (kwa ajili ya kuuza). 2 mauaji ya binadamu kikatili. 3 madhabahu/machinjioni.

butler n mhudumu mkuu atunzaye

vileo na maandalio ya meza n.k.); mtumishi mkuu (wa kiume) katika nyumba binafsi.

butt1 n pipa kubwa.

butt2 n 1 tako, kitako (k.m. cha bunduki). 2 ( of cigar or cigarette) kichungi; kipande cha mwisho cha mshumaa/sigara iliyowashwa.

butt3 n 1 (usu pl. with def art) renji,

lengo, kusudio, shabaha. 2 mtu anayedhihakiwa au kutaniwa sana.

butt4 vt,vi 1 sukuma kwa kichwa,

kumba (of horned animals) piga pembe. 2 ~ in (colloq) jiingiza, ingilia, jidukiza. ~ into gonga kwa kichwa; gonga kwa mbele.

butter n siagi look as if ~ would not melt in one's mouth anaonekana kuwa ni mnyamavu na asiye na hatia. vi paka siagi. (fig) know which side one's bread is ~ed jua pweza alipo bread ~ed on both sides usitawi, utajiri. ~somebody up paka mtu mafuta kwa mgongo wa chupa. ~y adj. ~-bean n haragwe njano. ~cup n kombe-mtindi. ~-dish (also ~-boat) n kidishi cha siagi. ~-fingers n mtu asiyeweza kushika/kudaka kitu vizuri. ~milk n 1 mtindi. 2 maziwa majimaji. ~ scotch n namna ya peremende (tofi). cocoa ~ n siagi ya kakau. ~y n (GB) ghala za vyakula katika vyuo.

butterfly n kipepeo. have butterflies in the stomach ogopa sana. ~-nut n

by

kikazio, nati masikio.

buttock n tako.

button n 1 kifungo. ~ hole n tundu la

kifungo. 2 swichi, kitufe you've only to press the ~ unahitaji kubonyeza kitufe tu. 3 uyoga mdogo ambao haujafunuka. 4 (colloq) (pl) mtumishi wa hotelini. vt 1 ~ up funga kwa vifungo. 2 kamilisha salama. 3 (sl) funga mdomo. on the ~ safi kabisa. vi fungika (kwa vifungo). vt sumbua; pekecha tundu la kishikizo. ~-loop n kitanzi cha kishikizo. ~ up (colloq) salama kabisa. ~ed up adj (of person) -kimya.

buttress n gadi; kiegemezo. vt egemeza, gadimu, shikiza.

buxom adj (of women) -zuri tena

tipwatipwa.

buy vt nunua. ~ back nunua tena

(kitu ulichouza). ~ in nunua kwa matumizi ya baadaye; nunua mwenyewe kitu ulichonadi. ~ off the judge honga hakimu; zabuni na nunua kitu chako kwa bei ya juu zaidi kwa kulipa fedha. ~ it off ondoa/maliza (madai yasohaki) kwa kulipa. ~ out 1 tawala kwa kununua (kampuni). ~ somebody over honga. ~ up nunua bidhaa yote. 2 pata kwa kujitoa mhanga/kukosa jingine. n ununuzi. ~er n mnunuzi, mshtiri. ~ers' market n soko la mnunuzi/mteja.

buzz vi,vt 1 vuma (kama nyuki). 2

enda, tembea kwa haraka na kwa msisimko. ~ off (sl) ondoka, ambaa. 3 (of the ears) jawa na mvumo. 4 (of an aircraft) ruka karibu na ndege nyingine kwa namna ya kuitishia. n 1 mvumo (k.m wa wadudu, mazungumzo ya watu, au mashine). give somebody a ~ (sl) pigia simu mtu. ~er n mtambo uanzishao mvumo (umeme unapopita).

buzzard n aina ya mwewe.

by1 adv part 1 karibu there was

nobody ~ when he hid the money

by

hapakuwepo na mtu yeyote karibu alipoficha pesa. 2 kupita I can't get ~ siwezi kupita. 3 lay/put/set something ~ weka kitu kwa matumizi ya baadaye. 4 (in phrases) ~ and ~ baadaye. ~ the ~(e); ~ the way licha ya hayo. ~ and large kwa jumla.

by2 prep 1 karibu na, kando ya,

pembeni mwa sit ~ me/ ~ my side kaa karibu yangu, kando yangu. (all) ~ oneself peke yako, mwenyewe tu. have something ~ one -wa na kitu karibu/tayari, weza kukipata kwa urahisi (ukikitaka). stand ~ somebody unga mkono, -wa na. 2 (in reading the cardinal points) kuelekea upande wa..... 3 (showing direction of movement) kupita, kupitia we came ~ the forest tumepitia porini. 4 kupitia I go ~ the post office every morning on my way to work ninapitia posta kila asubuhi niendapo kazini kwangu. 5 (of time, esp. to indicate conditions and circumstances) wakati wa do you prefer travelling ~ night or ~ day? unapendelea kusafiri usiku au mchana? 6 (of time) sio zaidi ya, ufikapo muda fulani I'll finish writing ~ 2.00 p.m. nitamaliza kuandika ifikapo saa nane mchana. 7 (to form adverbial phrases of time, length, weight, number) kwa hire a car ~ the day azima gari (dogo) kwa siku mojamoja sell eggs ~ the dozen uza mayai kwa dazani. 8 (as agency) kwa kupitia; kwa kusababishwa na he makes a living ~ teaching anaishi kwa kufundisha he was killed ~ lightning aliuawa na radi. 9 (phrasal words) (indicating path or means of travel, transport, conveyance) travel ~ bus/ship safiri kwa basi/meli send something ~ post/hand peleka kitu kwa posta/mkono. 10 (indicating a part of body that is touched etc) take somebody ~ the hand shika mkono wake. 11 know/learn ~ heart kariri. know somebody ~ name/ reputation/sight jua mtu kwa jina/

by-way

kumsikia (bila kufahamiana naye kabisa). 12 (in adverbial phrases of manner) ~ accident/ mistake kwa bahati mbaya, kwa makosa. ~ chance/good fortune kwa bahati tu. ~ oneself bila msaada, bila kusaidiwa. 13 kwa kufuatana/kulingana na ~ the Agreement kwa kufuatana na Mkataba ~ my watch it is 2 o'clock kwa kufuatana/kulingana na saa yangu sasa ni saa nane. 14 kwa kiwango cha it needs to be increased ~ two feet inatakiwa iongezwe kwa futi mbili. 15 (to express square or cubic measurement) a carpet 30 metres ~ 20 metres zulia mita 30 kwa 20 (arith) (to express division/ multiplication by) gawanya kwa 15 divided ~ 3 equals 5 15 gawanya kwa 3 sawa na 5.

bye n 1 kitu kisicho muhimu (cha chini kihadhi). by the ~ juu ya, zaidi ya. 2 (of game) kuingia duru nyingine bila mpinzani, bila mshiriki. 3 (also bye bye) pita kwa heri. ~s go to ~ enda kulala.

by-election n uchaguzi mdogo.

bygone adj -a zamani, -liopita. n (pl)

let ~ be ~ tuyasahau, yaliyopita yamepita, ya kale hayapo.

by-law n 1 sheria ndogo (za mji, kijiji, chama). 2 (pl) ~s n taratibu, kanuni maagizo.

by-line n jina la mwandishi mwanzo wa makala (katika magazeti).

by-pass n barabara ya kando (inayozunguka mji/kijiji). vt kwepa (kwa kupita pembeni).

bypath n njia ndogo.

by play n maonyesho bubu.

by-product n pato la ziada.

byre n zizi la ng'ombe.

by-road n. barabara ndogo

byte n (computing) mego: fungu la habari lililohifadhiwa ndani ya kompyuta.

bystander n mtazamaji.

by-way n 1 barabara ndogo. 2 (usu.pl) sehemu zisizofahamika vizuri.

byword

byword n 1 mithali. 2 ~for mtu, kitu au mahali maarufu panapovuma kwa ubaya his action became a ~ in the town kitendo chake kilivuma mji mzima a ~ of iniquity tendo la kudharauliwa.

A | B | C | D | E | F | G | H | I | J | K | L | M | N | O | P | Q | R | S | T | U | V | W | X | Y | Z

INSTITUTE OF KISWAHILI RESEARCH, UNIVERSITY OF DAR ES SALAAM, P. O. Box 35110, DAR-ES-SALAAM, TANZANIA.

ęTaasisi ya Uchunguzi wa Kiswahili (TUKI) 2000 Second Edition 2000
ISBN 9976 911 29 7
All rights reserved. No part of this dictionary may be reproduced, stored in a retrieval system or transmitted in any form or by any means, electronic, mechanical, photocopying, recording or otherwise, without the prior permission of the Institute of Kiswahili Research.