TUKI ENGLISH-SWAHILI DICTIONARY
KAMUSI YA  KIINGEREZA-KISWAHILI

A | B | C | D | E | F | G | H | I | J | K | L | M | N | O | P | Q | R | S | T | U | V | W | X | Y | Z

 

P, p herufi ya kumi na sita ya alfabeti ya Kiingereza. mind one's ~'s and q's -wa na adabu/mwangalifu, ongea kwa adabu.

pa n (colloq) baba.

pabulum n chakula; (fig) mental ~ kilisha akili, jambo la kutafakari.

pace n 1 hatua. 2 mwendo (wa

kutembea, kukimbia). keep ~ with somebody/something enda sambamba/sawasawa na. go at a good ~ enda/tembea kwa haraka. go the ~ enda kwa kasi sana; (fig) fuja pesa. set the ~ (for somebody) ratibu/ongoza mwendo; pimia mwendo stand/stay the ~ himili, weza kufululiza na wengine. ~-maker/setter n mwekaji/ mwongozaji wa mwendo; kifaa cha kurekebisha mapigo ya moyo. put somebody through his ~s pima uwezo wa mtu. vi,vt 1 tembea polepole; enda dalji. 2 ~ something off tembea tembea, pima kwa hatua ~ off a room pima chumba kwa hatua. 3 pima mwendo (wa mtu/ mnyama katika mashindano/mazoezi).

pachyderm n (zool) pakidema: mnyama mwenye ngozi nene sana k.v. tembo, kiboko, kifaru.

pacifism n upinzanivita (nadharia ya kupinga vita vyo vyote). pacifist n mpinzanivita. pacify vt suluhisha, patanisha, tuliza, fanya/leta amani. pacifier n 1 msuluhishi, mpatanishi. 2 mpira wa mtoto, titibandia. pacific adj -a kupenda amani, -tulivu, pole n the Pacific/ Pacific Ocean Bahari ya Pasifiki. pacifically adv. pacification n suluhu. pacificatory adj.

pack n 1 mtumba, furushi, bunda, robota, mzigo. 2 (usu derog) genge, kundi a ~ of thieves kundi la wezi a ~ of nonsense upuuzi kabisa a~ of lies uongo mtupu. 3 kundi la wanyama wild dogs hunt in ~s mbwa mwitu huwinda kwa vikundi. 4 jozi/seti ya karata. 5 kiasi (cha nyama, samaki iliyohifadhiwa makoponi kwa msimu mmoja). 6

pad

(compounds) ~-animal/ horse n mnyama/farasi anayebeba

mizigo. ~ man n (arch) mchuuzi. ~-saddle n saruji la mizigo. ~-thread n kitani. 7 ~-ice n barafu tandavu baharini. vt,vi 1 ~ (up) (in, into) funga furushi/mzigo; fungasha. ~ one's bags jiandaa/ jitayarisha kuondoka. ~ it in acha (jambo). ~up (colloq) acha kufanya kazi; (sl) anguka, shindwa. 2 songa,jaza; songamana.3 funga kwa uangalifu kwa kuwekea vitu nyororo ~ the glasses in cotton funga glasi kwa uangalifu kwa kutumia pamba. 4 (sl) pachika silaha. 5 ~ somebody off fukuza, ondosha harakaharaka. send somebody ~ing fukuza mtu bila staha. ~er n mtu/kitu kinachofungia mizigo/chakula. 6 funga/hifadhi makoponi. 7 chagua wanakamati (ambao unahisi wata kupendelea katika maamuzi). ~age n kifurushi, kirobota. ~age deal/ offer n (colloq) pendekezo/mpango wa jumla. ~age tour n (colloq) safari ya utalii ambayo mambo yote yamelipiwa pamoja. ~age store n (US) stoo ya bia. ~aged adj -enye kuwekwa pamoja. vt funga katika furushi. ~ing n 1 kufunga mizigo do one's ~ing funga mizigo. 2 (stuffing) kitambaa (majani makavu n.k.) cha kuzuia kitu kisivunjike au kuharibika wakati wa kusafirisha, kibibo, kisongo. ~ing-case n kasha la mbao. ~ing-needle n shazia.

packet n 1 kifurushi,pakiti,kichopa, kibumba. 2 (GB sl) taabu, tatizo catch/stop/get a ~ umia/jeruhiwa sana. 3 (sl) kibunda, hela nyingi. 4 ~-boat n meli ya posta.

pact n maafikiano, mapatano; makubaliano.

pad n 1 kitu ororo cha kinga. 2 ngao/ kinga/pedi (ya mguu, mwili n.k.). 3 kitita/pedi ya karatasi za kuandikia. 4 pedi ya kupigia mhuri. 5 unyayo laini wa mbwa, mbwa mwitu, n.k. 6 jukwaa la kurushia makombora. 7 (sl) kitanda, chumba cha kulala. vt 1

paddle

jaza vitu vyororo. 2 ~ something out (books, speeches etc) refusha bila sababu ~ded-cell chumba chenye kuta zilizojaa vitu vyororo (katika hospitali ya wagonjwa wa akili). ~ding n vitu vyororo vya kujazia. vt,vi tembea, enda kwa miguu.

paddle n 1 kafi, kasia. 2 kupiga kasia/ kafi polepole. ~ - box n ubao unaofunika sehemu ya juu ya gurudumu la kafi. ~ steamer n meli inayoendeshwa na magurudumu ya kafi. ~-wheel n gurudumu la kafi. vi,vt 1 piga kafi; endesha mtumbwi kwa kafi ~ one's own canoe jitegemea. 2 tembeatembea majini (pasipo viatu). 3 (colloq) tembea, piga chapa. 4 piga ubao.

paddock n 1 uwanda wenye nyasi (hasa kwa ajili ya mazoezi ya farasi). 2 zizi la farasi wanapokusanyika kabla ya mashindano.

paddy1 n mpunga. ~-field n shamba la mpunga.

paddy2 n (colloq) hasira.

Paddy n Mwairish (jina la kupanga). ~-wagon n (US sl) karandinga la kupeleka washtakiwa gerezani.

padlock n kufuli vt funga kwa kufuli. padre n (GB colloq) kasisi, padiri;

(mil) padiri/mchungaji (jeshini).

paederasty n ulawiti (hasa kwa kijana wa kiume).

paediatrics n tawi la tiba inayohusu watoto na magonjwa yao. paediatric adj. paediafrician n daktari wa watoto na magonjwa yao.

paean n wimbo wa kusifu/shukrani.

paedophilia n hali ya kuvutiwa kimapenzi na watoto. paedophile n mtu avutiwaye na watoto kimapenzi.

pagan n mpagani adj -a kipagani. ~ism n.

page1 n 1 (hist) askari mwanafunzi. 2 mtoto mtumishi, tarishi. vt pitapita na kuita majina (hotelini, kilabuni n.k.).

page2 n ukurasa, laha. vt tia namba za kurasa. paginate vt tia namba za kurasa. pagination n.

pageant n 1 tamasha, mchezo wa

paint

kuigiza mambo (habari, matokeo) ya zamani. 2 (vain show) tamasha/ sherehe (hasa zenye maandamano) beauty ~ mashindano ya uzuri (ya wasichana). ~ry n.

pagoda n (India, China, Japan etc)

hekalu.

paid pt of pay.

pail n ndoo. ~ ful n ndoo tele.

paillasse; palliasse n godoro la majani. pain n 1 maumivu; uchungu; kuumia. ~ -killer n kituliza maumivu; dawa ya kutuliza maumivu. 2 (stabbing pain) kichomi. labour ~ s n uchungu wa kuzaa. 3 (mental ~) huzuni, ghamu, sikitiko it gives me ~ to tell you that inanipa uchungu/ghamu, kukuambia kwamba. 4 (arch) adhabu. on/under ~ of death kwa kuchelea kifo. a ~ in the neck (sl) kero, adha. vi,vt 1 umiza, tia uchungu. 2 huzunisha, kera. ~ed adj -a kuhuzunishwa. ~ful adj -a kuumiza; -a kuhuzunishwa. ~less adj bila maumivu,-sioumiza. ~lessly adv. ~s n (pl) jitihada, bidii. be at ~s to do something jitahidi, jikalifu. take (great) ~s (over something/to do something) jitahidi sana. spare no ~s fanya kila liwezekanalo. ~staking adj -enye kujitahidi, -angalifu, -a bidii za kazi.

paint n 1 rangi. 2 dalia (ya uso). ~-box n sanduku la rangi. 3 (pl) rangi (za kuchorea). ~-brush n brashi ya kupakia rangi. vt,vi 1 paka (tia) rangi ~ the town red (colloq) enda kustarehe sana; toka na kusherehekea sana jambo. 2 chora picha za rangi. ~ something in ongezea picha kwa kuchora zaidi. ~ something out ficha/futa kwa kuchora au kupaka rangi. 3 (fig) fafanua, eleza habari. not so black as he is ~ed siyo mbaya kama anavyoelezwa. 4 jirembesha ~ one's face paka dalia usoni. ~er n 1 mchoraji. 2 mpaka rangi. ~ing n 1

painter

kupaka rangi. 2 kuchora picha (ya rangi). 3 picha/mchoro wa rangi; ustadi wa kuandika picha. ~ress n (arch) mpaka rangi wa kike; mwandishi wa picha za rangi wa kike; mchoraji wakike.

painter n kamba za kufungia mashua. cut the ~ fungua kamba. 2 (fig) jitenga; achanisha.

pair n 1 jozi a ~ of shoes jozi ya viatu a ~ of scissors mkasi a ~ of trousers surali a ~ of spectacles miwani adj -a jozi, mbili mbili. 2 watu au wanyama wawili wanaoshi-rikiana sana; mume na mke in ~s wawili wawili. vt,vi panga/ weka/linganisha wawili; wa, linganisha viwili/wawili/ mbili/n.k. ~ off weka/enda kwa jozi.

pajamas (US) see pyjamas pajama, nguo nyepesi za kulalia/ndani.

pal n (colloq) mwenzi, rafiki vi ~up (with somebody) fanya urafiki. ~ly adj (colloq) -a kirafiki; rafiki.

palace n 1 kasri; hekalu; jumba kubwa, jumba la mtawala/mkuu wa nchi/ mfalme/askofu n.k. 2 the ~ n watu mashuhuri; vigogo. ~ revolution n mapinduzi ya wenyewe kwa wenyewe/ya ndani. palatial adj -a jumba kubwa; -a anasa; -a kasri.

palaeo- (US) paleo. pref -a kale/zamani.

palanquin n machela yenye paa.

palatable adj -tamu, -a kupendeza; (fig) -a kukubalika akilini it was not ~ to them haikuwapendeza.

palate n 1 kaakaa: paa la kinywa. 2 (taste) maonjo. palatal adj -a kaakaa. palatalization n.

palatinate n (hist) upalitanati (wilaya ya Ujerumani ya zamani).

palaver n (hist) baraza, majadiliano (kati ya wageni/wenye biashara na wenyeji); (colloq) bughudha. vi piga soga/gumzo.

pale1 n 1 kiguzo. 2 mpaka. (esp fig) beyond/outside the ~-liovuka mpaka, siokubalika kijamii. paling n uzio/boma la viguzo. palisade n 1

palm

boma, ua (wa viguzo vilivyo chongoka). 2 (pl) (US) n genge (agh kando ya mto). vt tengeneza ua kwa viguzo.

pale2 adj -liokwajuka ~ blue samawati, buluu hafifu turn ~ kwajuka, sawajika vt,vi sawajika, kwajuka. ~ before/by the side of something (fig) shindikana; onekana dhaifu (mbele ya kitu kingine). ~ly adv. ~ness n. palish adj -enye rangi iliyofifia.

paleolithic (also palaeolithic) adj -a enzi ya zana za mawe.

paleontology n paleontolojia: elimu

ya visukuku. paleontologist n mwanapaleontolojia.

palette n kibao cha kuchanganyia

rangi. ~ knife n kisufugutu.

palfrey n (arch, poet) farasi (agh kwa ajili ya mwanamke).

palindrome n palindromu: neno linalosomeka kwa namna moja kwa mbele au kinyume k.m. ama, ana, ini n.k.

pall1 n subaya, deuli. ~ bearer n 1

mbeba jeneza/msindikiza jeneza mazishini. 2 (fig) guo zito na jeusi a~ of smoke moshi mzito.

pall2 vi ~ (on/upon) chosha, kinaisha. pallet n 1 godoro la majani makavu. 2 toroli, bao la kubebea mizigo.

palliasse n see paillasse.

palliate vt (formal) tuliza, punguza

(maumivu, ugonjwa); punguza/ samehe ukubwa wa kosa (la jinai n.k.). palliation n urahisishaji kosa; setiri, upunguzaji wa maumivu. palliative adj. palliation n.

pallid adj -liokwajuka; -losawajika, -a kuonekana gonjwa (-a uso n.k.). ~ly adv. ~ness n. pallor n kukwajuka; msawajiko.

palm1 n kiganja, kitanga cha mkono. grease/oil somebody's ~ toa rushwa, honga. have an itching ~ penda kula rushwa/kuhongwa. have somebody in the ~ of one's hand weka mkononi, tawala. vt ficha katika kitanga cha mkono. ~

palm

something off (on somebody) tapeli, toa/pa kwa hila. ~ist n mtabiri asomaye kitanga. ~istry n usomaji kitanga.

palm2 n 1 mti wa jamii ya mchikichi n.k. coconut ~ mnazi date ~ mtende. ~ tree n mchikichi ~ kernel kiini/nazi/kokwa. ~oil n mawese. ~ wine n tembo. P~ Sunday n Jumapili ya Matawi. 2 jani la mnazi (alama ya ushindi). bear/carry off the ~ shinda. yield the ~ to somebody kubali kushindwa (na mwingine). ~y adj -liositawi; -lioneemeka. ~er n (formally) hujaji arejeaye kutoka Nchi Takatifu na jani la mnazi.

palpate vt chunguza kwa kugusa, papasa. palpation n. palpable adj -a kugusika; -a kuhisika; -a dhahiri. palpably adv.

palpitate vi 1 (of the heart) pigapiga, puma. 2 (of a person, his body) tetemeka, pwita. ~ with fear papa kwa hofu. palpitation n mpapatiko wa moyo.

palsy n 1 kupooza. 2 ugonjwa wa

kutetemeka mwili. vt 1 pooza.2 tetemeka.

palter vi ~ with laghai, fanya mzaha.

paltry adj hafifu, dhaifu; -dogo; -a bure. paltriness n.

pampas n (pl) savana: mbuga za Amerika ya Kusini. ~ grass n nyasi.

pamper vt dekeza, engaenga. pamphlet kijitabu, kabrasha.

pan1 n 1 sufuria; kiokamikate. frying ~ n kikaango, tawa. ~ cake n gole, chapati ya maji. P~ cake Day n Jumanne ya kabla ya Kwaresima. ~ cake landing n kutua kwa tumbo kwa ndege; poda. 2 mtitio wa ardhi. 3 brain ~ n funiko la juu la ubongo. 4 sahani ya mizani.5 sinia la kusafishia metali anuwai. 6 mtambo baruti. 7 hard ~ n udongochi mgumu. 8 (sl) uso. vt 1 ~something off/out safisha (mchanga wenye dhahabu) ndani ya sinia. ~ out toa dhahabu; (fig) faulu, fanikiwa; tokea.

panhandle

2 (colloq) kosoa sana, kengemeka.

pan2 vi,vt (cinema and TV) elekeza

kamera kulia/kushoto (ili kuvinasa vitu vinavyojongea).

pan- (pref) -a -ote ~-African -a

Afrika yote.

panacea n suluhisho/utatuzi; dawa/tiba ya kila kitu.

panache n mbwembwe.

panchromatic adj -a pankromatiki:

-enye kunasa/kupokea rangi zote.

pancreas n kongosho. pancreatic adj -a kongosho pancreatic juice maji kongosho.

panda n panda: aina ya dubu wa rangi nyeusi na nyeupe apatikanaye Tibeti. P~ car n (GB) gari la doria la polisi. P~ crossing n (GB) kivuko milia cha kujiwashia taa.

pandemic adj 1 -a pote. 2 (of disease) -a kuenea kote n maradhi yaliyoenea nchi nzima.

pandemonium n makelele mengi,ghasia kubwa, vurumai, zogo.

pander vi 1 shawishi, tia moyo. 2

kuwadia n kuwadi.

pane n kioo cha dirisha.

panegyric n hotuba ya wasifu;

maandishi ya wasifu. ~al adj -a wasifu. ~ist n.

panel n 1 paneli: kipande kimojawapo katika vipande mbalimbali vilivyoungwa kufanya mlango. 2 sehemu ya vifaa vya kuendeshea chombo. 3 jopo; orodha ya wanajopo. 4 paneli: kundi la wazungumzaji waliochaguliwa kuwa wasemaji wakuu katika majadiliano kadhaa. 5 (leg) majina ya wajumbe wa baraza la wazee vt pigilia/weka upapi ~ a door pigilia paneli mlangoni. ~ling n paneli za ukutani.

pang n maumivu ya ghafla makali;

kichomi, mchomo ~s of hunger maumivu ya njaa birth ~s uchungu wa kuzaa.

panga n panga; mundu.

pangolin n (bio) kakakuona.

panhandle (US) n sehemu nyembamba

panic

ya nchi. vt (sl) ombaomba. ~r n (sl) mwombaji.

panic n 1 hofu kubwa inayomwingia

mtu ghafla. 2 muda wa kushikwa na hofu. ~ stricken adj -lioshikwa na hofu kubwa ya ghafla hata kutofikiri sawasawa. vt,vi -wa na wasiwasi, hangaika, shikwa na hofu. ~ky adj. ~-monger n mtiaji, mchochea hofu.

panjandrum n mkubwa, jina la mzaha (apewalo mkubwa mwenye majivuno); kizito.

pannier n shogi.

pannikin n kikombe cha bati, kopo, bilauri ya chuma; kitu kilichomo katika kikombe hicho.

panoply n 1 deraya. 2 (fig) mavazi maridadi. panoplied adj.

panoptic adj -enye kuonekana yote. panorama n 1 mandhari yote. 2 picha za mandhari yote. 3 mfululizo wa mambo mbalimbali, maisha na matukio yake. panoramic adj.

pan-pipes n aina ya zumari.

pansy n 1 ua. 2 (derog) msenge.

pant vi,vt 1 tweta, hema, kukuta. 2 ~ for taka sana, tamani. 3 ~ out sema pamoja na kutweta. n mtweto wa harakaharaka.

pantaloon n 1 mhusika zuzu (katika mchezo). 2 (US) (hist) suruali.

pantechnicon n (GB) gari la

kuchukulia samani.

pantheism n kuabudu miungu wengi; imani kuwa Mungu yumo ndani ya wengi; imani kuwa Mungu yumo ndani ya kila kitu na kuwa kila kitu ni Mungu. pantheist n mwabudu- miungu. pantheistic adj -a kuabudu miungu. pantheon n 1 hekalu la miungu yote. 2 miungu yote ya dini fulani.

panther n chui mweusi. American ~ n Chui wa Amerika.

panties n (pl, colloq) suruali (kipande) za watoto; chupi.

pantile n kigae (cha kuezekea kilichobinuka/pinda).

panto n (colloq abbr of) pantomime.

pantograph n 1 pantografu: chombo

paper

cha kunakilia mchoro au ramani. 2 chombo cha kupokelea umeme ndani ya gari (toka waya za juu).

pantomime n 1 mchezo wa kuigiza

kwa ajili ya watoto (uliojaa vichekesho, nyimbo n.k.). 2 mchezo bubu. pantomimic adj -a mchezo bubu.

pantry n 1 stoo ya vyombo vya kulia. ~ man n mwangalizi wa stoo ya vyombo vya maakuli. 2 stoo ya chakula.

pants n (pl) (pair of ~)(GB) chupi;(US) suruali. bore/ scare/talk etc the ~ off one chosha sana. scare the~ off ogofya/tetemesha sana. catch somebody with his ~ down fuma.

panty-hose n see tights.

panzer adj -a kikosi cha vifaru n kifaru.

pap n 1 uji, ubwabwa. 2 (fig) rahisi

mno; vitabu/magazeti rahisi rahisi.

papa n (child's word for) baba.

papacy n cheo (kazi, utawala) cha papa. papal adj -a baba mtakatifu.

paparazo n paparazi mwandishi wa habari au mpigapicha anayewaganda/fuatafuata watu mashuhuri kupata habari motomoto au picha teule.

paper n 1 karatasi a ~ bag mfuko wa karatasi. (be/look) good on ~ onekana zuri katika karatasi/ kinadharia/kimaandishi. put pen to ~ (dated for) anza kuandika. ~ backed adj (of books) liojalidiwa kwa karatasi. ~ back n kitabu chenye jalada la karatasi. ~ hanger n mgundisha karatasi ukutani. ~ knife n kisu cha kukatia/kufungulia barua. ~ tiger n tishio la bure tu. ~ mill n kiwanda cha karatasi. ~ weight n uzito wa kukinga karatasi (zisipeperushwe). 2 news ~ n gazeti. 3 ~ money n noti. 4 (pl) hati (ya kuonyesha cheo cha mtu). ~ work n urasimu, kazi ya mafaili send in one's ~s (mil) jiuzulu. 5 maswali/karatasi ya mtihani. 6

papier

makala. vt bandika karatasi (ukutani); funika kwa karatasi. ~ over the cracks (fig) setiri/ficha makosa. ~ the house toa tiketi za bure kwa mchezo (ili kurubuni watu). ~-stainer n mtengenezaji wa viungo vya karatasi. ~y adj -a makaratasi.

papier-mache n pepamashi: karatasi

zilizosagwa au kukatwakatwa na kulowekwa maji zikafanywa kama plasta ya kutengeneza vitu k.m. trei n.k.

papist n (derog) mroma: mfuasi wa kanisa la kikatoliki.

papoose n mtoto; mbeleko.

paprika n pilipili mboga.

papyrus 1 mafunjo. 2 karatasi za

mafunjo zilizotengenezwa na Wamisri; maandiko yaliyo katika mafunjo.

par1 n 1 wastani; kiwango/thamani, kiasi cha kawaida. above/below /at ~ juu ya/chini ya/katika wastani. on a ~ (with) sawa na. up to ~ (colloq) vizuri kama kawaida. ~ of exchange kiwango cha kawaida cha kubadilishana fedha.

par2 see parr.

parable n fumbo; hadithi ya mafumbo(yenye mafundisho) speak in ~s ongea kwa mafumbo. parabolical adj -a kimafumbo.

parabola n parabola, -a mchirizo/ mchoro wa pia. parabolic adj -a parabola.

parachute n mwavuli, parachuti. parachutist n mtu arukaye kwa parachuti.

parade vi,vt 1 (of troops) kusanya

(kwa ajili ya gwaride; ukaguzi n.k.); fanya gwaride. 2 onyesha, tembeza. n 1 gwaride. ~ ground n uwanja wa gwaride. 2 maonyesho. make a ~ of one's virtues jaribu kuwavutia watu kwa kujionyesha. 3 njia ya matembezi aghalabu pwani.

paradigm n kielelezo (cha mfumo wa miundo agh kisarufi). ~atic adj

paradise n 1 peponi, barazahi. 2 furaha kuu. 3 Bustani ya Aden. 4 mahali pa

parapet

raha. paradisiac; paradisiacal adj -a peponi, -a bustani ya Adeni.

paradox n kweli kinza(ni); kweli iliyokama uwongo, neno linaloonekana kama kwamba ni la kinyume kumbe ni sahihi, fumbo la maneno. ~ical adj. ~ically adv.

paraffin n 1 ~ (oil) mafuta ya taa. 2 ~ wax n nta ya mishumaa. liquid ~ n mafuta ya nyonyo.

paragon n kifano; mfano bora.

paragraph n aya, ibara. vt gawa katika aya.

parakeet n kasuku mdogo na mwenye milele mirefu.

parallel adj (of lines) lio sambamba. ~ bars n nguzo zilizo sambamba (kwa ajili ya michezo ya viungo) n 1 msambamba. ~ of latitude msambamba wa latitudo. 2 mfano, kifani without ~ -sio na kifani. 3 kufananisha, mlinganisho. vt 1 fananisha. 2 -wa sambamba. ~ism n (lit or fig) usambamba. ~ogram n msambamba.

paralyse, (US) paralyze vt,vi 1 pooza, poozesha. 2 fadhaisha, duwaza. paralysis n kiharusi; (fig) hali ya kutokuwa na nguvu, kupooza. paralytic n, adj 1 mtu aliyepooza; (fig) (mtu) asiyejiweza. 2 (mtu) aliyelewa sana.

paramedic n mhudumu anayemsaidia daktari (kwa kazi zinazoambatana na udaktari lakini zisizo za kidaktari).

parameter n parameta, kigezo.

paramilitary adj -enye hadhi ya kijeshi.

paramount adj (formal) kuu; kubwa ~ chief chifu mkuu of ~ importance muhimu sana, -enye umuhimu mkubwa. ~cy n.

paramour n (arch) hawara, kimada (wa mtu aliyeoa).

paranoia n wazimu (agh) siotibika wa kujiona unaonewa kila wakati. ~c; paranoid n,adj.

parapet n 1 ukuta mfupi wa pembeni (mwa daraja n.k.). 2 (mil) kizuio (cha mawe, udongo n.k.).

paraphernalia

paraphernalia n vikorokoro; vifaa,

zana.

paraphrase n ufafanuzi, fasili, maelezo. vt fafanua, fasili.

paraplegia n (path) paraplejia: kupooza kwa sehemu ya chini ya kiwiliwili. paraplegic n, adj -enye paraplejia.

parasite n 1 kimelea. 2 (of a person) kupe, mnyonyaji. parasitic, parasitical adj.

parasol n mwavuli wa jua.

paratroops n pl jeshi la miavuli.

paratrooper n askari wa miavuli.

parboil vt tokosa; (fig) tia joto sana.

parcel n 1 kifurushi. ~ post n upelekaji vifurushi kwa posta. 2 part and ~ of sehemu muhimu ya. a ~ of land sehemu ya ardhi. vt ~ out gawa katika mafungu. ~ up funga vifurushi.

parch vt (of heat, sun etc) kausha, choma, tia joto.

parchment n 1 karatasi iliyotengenezwa kwa ngozi. 2 karatasi inayofanana nayo.

pardon vt samehe. P~ me! Niwie radhi! beg somebody's ~ omba radhi. ~ somebody for something samehe. n msamaha, samahani. ~able adj -a kusameheka. ~ably adv. ~er n (in the Middle Ages) mtu mwenye leseni ya kuuza msamaha wa Baba Mtakatifu, muuza rehema.

pare vt menya; kata, punguza. parings n (pl) kilichomenywa; kilichokatwa. nail-parings n kucha zilizokatwa.

paregoric n dawa ya kutuliza neva. parent n mzazi. ~ company n (comm) kampuni mama. ~age n ukoo, nasaba, uzawa. ~al adj. ~ally adv. ~hood n hali ya kuwa mzazi.

parenthesis n mabano. in ~ kwenye mabano; (fig) -liotengwa. parenthetic; parenthetical adj. parenthetically adv.

par excellence adv (F) kwa kiwango

cha juu kabisa, hasa.

pariah n (India) mtu wa tabaka la chini; (fig) mtu aliyetengwa na jamii.

parochial

~ - dog n (India) mbwa koko.

pari passu adv (L) kwa wakati mmoja; sawasawa, sawia.

parish n parokia. ~ pump adj (usu attrib) -a kuhusu mtaa/sehemu ile. ~-register n kitabu cha parokia. civil ~ n mtaa (katika serikali ya mitaa). ~ioner n mkazi wa parokia. go on the ~ pata msaada (wa chakula n.k.).

parity n usawa; kulingana. ~ of

exchange viwango rasmi vya kubadilisha fedha.

park n 1 bustani. ball ~ n (US) kiwanja cha michezo.2 mbuga zinazozunguka nyumba ya shamba. 3 car ~ n maegesho ya magari. 4 national ~ n mbuga za taifa. 5 (mil) kiwanja cha kuwekea mizinga na zana. vt,vi 1 egesha. 2 (colloq) weka kitu mahali. ~ ing lot n maegesho. ~ ing meter n mita ya maegesho. ~ ing n maegesho.

Parkinson's adj ~ disease n (path)

ugonjwa wa kutetemeka/kukakamaa. ~ law n (hum) nadharia kwamba kasi ya kazi hufuatana na muda uliotengwa.

parky adj (sl) (of air, weather) -a

baridi.

parlance n usemaji, msemo common ~ msemo wa kawaida.

parley n mkutano, mazungumzo (hasa baina ya maadui). vi ~ (with somebody) fanya mashauri.

parliament n bunge. ~arian n mbunge stadi/maarufu/mjuzi wa kanuni za bunge. ~ary adj -a bunge.

parlour,(US)parlor n 1 ukumbi,sebule. ~ maid n (not US) kijakazi angojaye meza; (GB) mhudumu wa mezani. ~ games n michezo ya ndani (ya nyumba). 2 (esp US) chumba cha kupokelea wageni. 3 chumba cha wateja. ~-car n (US) behewa la starehe.

parlous adj (formal) -a hatari.

parochial adj -a parokia; (fig) finyu

a ~ outlook mtazamo finyu. ~lyt

parody

adv. ~ism n.

parody n mwigo wa kubeza. vt iga kwa kubeza.

parole n ahadi ya mfungwa kutotoroka; kifungo cha nje. on ~ achiwa huru baada ya kutoa ahadi hiyo. break one's ~ vunja ahadi kwa kujaribu kutoroka. vt achia mfungwa baada ya kutoa ahadi hiyo.

paroquet n see parakeet.

paroxysm n mshtuko, mshindo (wa maumivu, hasira, kicheko n.k.) wa ghafla.

parquet n sakafu ya vipande vya mbao.

parricide n muuaji/mauaji ya baba au ndugu wa karibu.

parrot n 1 kasuku. 2 mtu anayeiga tu (kama kasuku). ~ fever n homa ya kasuku. vt iga kama kasuku.

parry vt 1 zuia, pangua konde;(fig)

epuka (swali). n kuzuia,kupangua.

parse vt changanua, ainisha, pambanua maneno kisarufi.

parsimony n (formal) ubahili.

parsimonious adj.

parsley n kitimiri, kotimiri.

parson n mchungaji; (colloq) kasisi. ~'s nose n (colloq) kikundu cha kuku.~ age n nyumba ya mchungaji.

part n 1 sehemu, kipande, kiasi. for

the most ~ kwa kiasi kikubwa. in ~ kwa kiasi fulani. ~ owner n mmiliki bia. ~-time adj -a muda maalumu. ~-timer n mfanyakazi wa muda maalumu. 2 (pl) janibu. 3 nafasi, wajibu. play a big/small ~ (in something) -wa mshiriki mkuu/-wa na nafasi kubwa/ndogo (katika). take ~ (in) shiriki. 4 upande. for my ~ kwa upande wangu. take someone's ~ unga mkono. 5 take something in good ~ chukulia kitu vizuri/bila kinyongo. 6 (spare) ~ kipuri, spea. 7 (gram) aina. ~s of speech n aina za maneno. 8 person of many ~s mtu mwenye vipaji vingi. 9 (mus) sauti. ~ly adv. vt,vi 1 gawa; tenga. 2 ~ with acha, achia; achanisha; achana

particular

na. 3 ~ one's hair piga wei. ~ing n 1 wei, mpaka (wa nywele). 2 mfarakano; kuagana, kuachana, kuondoka. at the ~ing of the ways njia panda; (fig) wakati wa kuchagua. ~ial adj 1 -a sehemu, -sio kamili, -a kiasi. 2 ~ial (towards) -a kupendelea. 3 ~ial to a kupenda/kupendelea. ~ially adv. ~iality n 1 pendeleo. 2 ~iality for kupenda. ~ition n 1 kugawanywa; mgawanyo The P~ition of Africa kugawanywa kwa Afrika. 2 kitenganishi. 3 sehemu, chumba. ~itive n, adj (-a) kugawa, (-a) kutenga.

partake vt,vi (dated, formal) ~ of something 1 shiriki, onja; chukua sehemu ya. 2 -wa na hali/sifa fulani. parterre n 1 (in a garden) sehemu tambarare yenye tuta la maua/nyasi. 2 (in a theatre) gorofa ya juu ya ukumbi,sehemu ya nyuma ya ukumbi.

parthenogenesis n kuzaa bila kujamiiana/kurutubisha yai.

Parthian adj -a Parthia. ~ shot/shaft n neno la mwisho (katika ugomvi/ kuachana).

participate vi ~ (in) shiriki, -wa katika. participant n mshiriki. participation n kushiriki.

participle n (gram) badiliko la kitenzi kuonyesha hali inayoendelea present ~ wakati uliopo, hali ya kuendelea.

particle n 1 chembe. 2 (gram) kishirikishi.

parti-coloured; (US) parti-colored adj -a rangi mbalimbali kwa kila sehemu.

particular adj 1 -a pekee. 2 maalumu, mahsusi. in ~ hasa. 3 -enyewe hasa, halisi, kamili kabisa. 4 ~ (about/over) -enye kuchagua sana, -enye kujali sana; angalifu juu ya; gumu kuridhisha. n habari kwa urefu ukamilifu. go into ~s toa habari kwa urefu/ukamilifu. ~ly adv zaidi, hasa. ~ity n ukamilifu. ~ize vt,vi taja, orodhesha; pambanua.

partisan

partisan n 1 mfuasi mwenye ari (wa chama, kikundi). 2 mpiganaji mzalendo adj -enye kufuata bila kupima. ~ship n.

partner n 1 mbia. 2 mwenzi; patna vt -wa mbia/mwenzi wa. ~ship n ubia.

partridge n kware.

parturition n kujifungua, kuzaa.

party n 1 chama. ~ spirit n moyo na ushabiki wa chama (hasa cha kisiasa). multi ~ system n mfumo wa vyama vingi. 2 mojawapo wa watu/upande (katika ugomvi, mashauri, daawa). ~ wall n ukuta wa mpaka. 3 ushirika, kikosi (hasa cha shughuli, kazi). 4 dhifa, karamu. lack the ~ spirit -tofurahia karamu. make up a ~ ungana kwa ajili ya karamu. 5 mshiriki. 6 (hum) mtu.

parvenu n mtu aliyetajirika/kupata ukuu kwa ghafla.

paschal adj 1 -a Pasaka ya Wayahudi. 2 -a Pasaka.

pasha n (hist) pasha. Mkuu wa mkoa katika serikali ya zamani ya Uturuki.

pass n 1 kufaulu mtihani. 2 kuwa katika hali fulani; hali. 3 come to/ reach a pretty/sad/strange ~ fikia hali ya ajabu. come to ~ tokea. bring to ~ tekeleza; timiliza. 4 pasi, kibali, pasipoti. 5 (football) pasi. 6 kupitisha mkono juu ya kitu (kama vile wafanyavyo wacheza mazingaombwe). 7 pigo la kwenda mbele (katika mchezo wa kupigana kwa panga).make a ~ at (a woman) (sl) tongoza. 8 (card games) kumruka mchezaji. hold the ~ (fig) tetea hoja. sell the ~ (fig) saliti. 9 njia nyembamba ipitiayo katika milima. 10 (compounds) ~-book n kitabu cha benki; (S Africa) pasi. ~key n ufunguo malaya, ufunguo mkuu. ~word n neno la siri la kumtambulisha mtu kwa walinzi (agh. katika jeshi). vi,vt 1 pita, nenda. ~ er by mpita njia. 2 acha mtu/kitu nyuma au katika upande fulani na kwenda mbele. 3 ruka, pitia. 4 (of

pass

time) tumika, malizika. 5 tumia (muda), pitisha. 6 ~ (from) badilika toka hali moja hadi nyingine. 7 pa, pitisha please ~ me the book tafadhali nipe kitabu hicho. 8 sema, tamka. ~ the time of day with somebody ongea/sogoa na ~ a comment sema kitu. 9 tawanya he was found guilty of ~ing subversive documents alipatikana na hatia ya kutawanya maandishi ya kupotosha umma. 10 pitisha; pita; idhinisha, kubali the Bill ~ed and became law mswada ulipitishwa na kuwa sheria most of the candidates ~ed watahiniwa wengi walishinda. 11 fikia mwisho; kufa; vuka mpaka. 12 fanyika, tendeka, tokea what was ~ing between you two? kulikuwa na nini kati yenu wawili? 13 ~ something on something/somebody hukumu, toa (uamuzi, ushauri n.k.) ~ sentence on an accused man hukumu mshitakiwa. ~ one's word toa ahadi. 14 (card games) ruka (zamu ya mchezaji). 15 (in football, hockey etc) pasia Juma ~ed the ball to Daudi Juma alimpasia Daudi mpira. 16 pita, kuwa nje ya mpaka, zidi. 17 kubaliwa bila lawama; pita bila kuonekana au kusailiwa. 18 enda, fanya kitu kiende au kijongee; pitisha. 19 pitisha majeshi mbele (kwa ajili ya kukaguliwa. 20 (with adv and prep) ~ something/ somebody by pita, puuza, tojali. ~ for kubalika kama/kuwa. ~ off (of events) fanyika, tendeka; acha kujali/ kuangalia; (of pain) isha. ~ something or somebody off as jifanye kuwa. ~ over acha kuzingatia; tojali, acha, sahau. ~ out (colloq) tumia. ~ out (of something) maliza. ~ something on somebody/something toa (uamuzi, ushauri n.k.). ~ in/into chaguliwa. ~ something off kwepa. ~ up puuza. ~ away (euphem) -fa. ~ something on -pa mtu mwingine, pitisha. ~ing out ceremony/parade

passe,passee

sherehe/gwaride la kumaliza mafunzo. ~ through something -wa na uzoefu, pitia. 21 ~ water kojoa. ~able adj 1 -a kupitika. 2 -a kadiri, -a wastani, -a kuridhisha. ~ably adv. ~age n 1 kitendo cha kupita, mpito. a bird of ~age ndege wa kuhama, mpita njia. 2 njia, pito, upenyo. 3 safari. 4 ~age (way) n njia; (nyumbani) ukumbini. 5 yapitayo baina ya watu wawili katika mazungumzo have angry ~ages with somebody wa na mabishano makali. 6 ~ ages of arms n (fig) mapigano; mabishano. 7 dondoo, maneno, fungu la maneno yaliyonukuliwa katika kitabu. 8 kupitishwa kwa mswada kuwa sheria. ~ing adj -a kupita, -a mara moja n 1 kupita. 2 kifo; kufariki, kufa. ~ing-bell n kengele ya kujulisha kifo/mazishi. in ~ing kwa kupitia tu, wakati wa kusema adv (arch) sana.

passe,passee adj -a zamani, -liopitwa (na wakati).

passenger n 1 abiria, msafiri, (colloq) mwanatimu, mwanachama, n.k. ambaye ni mzembe, mshiriki.

passepartout n utepe wenye gundi

(wa kushikizia picha); ufunguo malaya.

passim adv kwa kutokea kila mara (katika kitabu); pote.

passion n 1 hisia kali; (of anger) hamaki; (of love) uchu, mapenzi makali; mlipuko wa hamaki fly into a ~ kasirika sana. 2 the P ~ n mateso ya Yesu Kristo. P~ Sunday n Jumapili ya Mateso. P~ Week n Wiki ya Mateso (ya Yesu Kristo). ~-flower n ua la mkarakara. ~-fruit n karakara. ~less adj. ~ate adj -enye kutekwa na hisia kali, -enye kujawa na/-enye kuonyesha hisia kali, shauku, n.k. ~ately adv.

passive adj -a kutoonyesha hisia, -a

kukaa tu, baridi.~ resistance n upinzani wa kimyakimya, baridi (gram) ~ voice kauli ya kutendwa; kauli iliyotajwa. ~ly adv. ~ness n.

pastiche

passivity n.

Passover n Pasaka (ya Wayahudi).

passport n 1 pasi, pasipoti. 2 see pass. 3 (fig) njia bora (ya kufaulu).

past adj 1 -liopita, -a zamani. ~master n mtu mwenye kumbukumbu au utaalamu mkubwa juu ya kitu/somo. 2 (gram) ~ tense n -a wakati uliopita. the~ n. 1 zamani, mambo ya zamani yaliyopita, wakati uliopita. 2 maisha ya nyuma (ya mtu). 3 (gram) wakati uliopita prep & adv 1 kupita it is half ~ two ni saa nane na nusu. 2 kufikia na kupita umbali wa ~ the butcher's shop kupita mbele ya duka la nyama. be/get ~ it (colloq) toweza tena kufanya ya zamani. 3 kuvuka kiwango (cha kufanya kitu) the old man is ~ work mzee amevuka kiwango cha kufanya kazi/amekuwa mzee mno kuweza kufanya kazi I'am ~ doing such things siwezi tena kufanya vitu hivi.

pasta n pasta (k.v. tambi n.k.).

paste n 1 lahamu; gundi. 2

mchanganyiko laini wa unga na maji (wa kugandamishia karatasi n.k.). ~ board kitu laini mfano wa ubao kilichotengenezwa kwa kuganda- manisha karatasi nyingi pamoja. 3 vyakula vilivyopondwa na kuwa laini. 4 (poetic) embwe. 5 (of artificial gems) vitobandia. vt 1 gandamishia. ~ something down shikiza kwa gundi. ~something up bandika/funga kwa gundi; (of printing) tengeneza kurasa za kitabu (kabla ya kuchapisha). 2 (colloq) twanga, kung'uta, ambatisha kwa mchanganyiko.

pastel n 1 picha iliyochorwa kwa rangi za krayoni. 2 ~ shades n rangi zilizopakwa kwa juujuu na laini.

pastern n kiungo cha kwato ya farasi.

pasteurize vt ondoa vijidudu (hasa

bakteria) katika maziwa kwa kupasha moto kutumia njia ya Louis Pasteur. pasteurization n.

pastiche n kazi ya sanaa iliyoigwa.

pastille

pastille n 1 kidonge (kidogo kitamu

chenye dawa ya koo n.k.), pipi ya kikohozi.

pastime n burudani.

pastor n (rel) 1 mchungaji. ~al adj,n 1 -a ufugaji, -a kuchunga n.k.; (rural) -a maisha ya shamba. ~al poem n shairi kuhusu maisha ya shamba. 2 -a mchungaji, -a askofu (rel) ~al letter barua ya askofu ~al staff fimbo ya askofu ~ al responsibilities wajibu wa mchungaji. ~alist n mchungaji, mfugaji. ~ate n 1 (rel) upadre, ukasisi, uchungaji. 2 jumuia ya wachungaji.

pastry n vitobosha. ~-cook n mwoka vitobosha.

pasture n malisho ~ right haki ya kuchunga. vt,vi 1 chunga. 2 lisha, -jilisha. pasturage n.

pasty adj 1 -a lahamu. 2 (of face) -eupe; -sio wa afya.

pat1 n 1 kikofi (cha kuonyesha upendo, kupongeza, kushangilia, furaha n.k.). 2 kishindo kidogo (kama cha kupiga kwa kitu bapa). 3 kibonge, hasa cha siagi. vt, vi pigapiga (kwa kikofi); papasa ~ on the back pongeza, shangilia. ~ oneself on the back jipongeza.

pat2 adv kwa wakati ufaao, mara moja, bila kusita; sawia; papo hapo, papo kwa papo, mara. stand ~ kataa kubadili (msimamo/uamuzi), shikilia msimamo.

patch n 1 kiraka. ~ pocket n mfuko wa kiraka. 2 plasta (ya kufungia kidonda). 3 kitambaa/pamba ya kufunga kwenye jicho lililoumia. 4 kidoa. 5 kiwanja, shamba dogo, kiunga, konde. 6 not a ~ on haifikii hata kidogo. 7 go through/hit/ strike a bad ~ wa/fikia wakati wa mkosi/mgumu wa majonzi. ~work n nguo iliyoundwa kwa viraka mbalimbali vya nguo; (fig) kazi iliyofanywa kwa kuchanganya vitu vidogovidogo. vt 1 tia kiraka. 2 ~ up tengeneza, chomelea, unganisha-

pathos

unganisha ~ up a quarrel patana; patanisha kwa muda. ~y adj. ~ily adv. ~iness n.

pate n (colloq) kichwa.

patella n kilegesambwa.

patent adj 1 wazi, dhahiri, bayana ~ ambiguity utata dhahiri ~ defect dosari dhahiri. 2 letters ~ n amri ya serikali ya kuruhusu utengenezaji wa kitu kilichogunduliwa na kukilinda kisiigwe na watu wengine. 3 -enye kulindwa na serikali isiigwe na watu wengine. 4 ~ leather n ngozi iliyopakwa rangi ngumu inayong'aa sana. 5 -a asili; -a akili; -a mtu mmoja peke yake. ~ly adv wazi. n 1 hataza: kibali rasmi kilichotolewa kwa kutengeneza bidhaa. 2 chombo kipya au namna mpya ya kufanyiza bidhaa n.k.. ~ office n ofisi ya hataza ~ agent n hataza. vt andikisha hataza. ~ee n mwenye hataza.

paterfamilias n (hum) baba, mkuu wa familia.

paternal adj 1 -a baba, -a kama baba. 2 -a kuumeni. ~ly adv. ~ism n kukimu watu bila kuwapa madaraka, kutawala watu kama watoto. paternity n ubaba, kuumeni paternity suit madai ya ubaba, kudai ubaba. paternoster n (rel) 1 Baba Yetu, sala ya Bwana.

path n 1 ~(way), (foot) ~ njia ya miguu. ~finder n mvumbuzi, mtangulizi; msaka njia; (mil) ndege tangulizi. 2 uwanja wa mbio. 3 njia ambamo kitu hupitia (k.m. mwezi).

pathetic adj 1 -a kusikitisha/kutia

huruma. 2 (colloq) makuruhi, -a karaha, -a ovyo. 3 ~ fallacy n upotokaji wa kuvihuisha visouhai. ~ally adv.

pathology n patholojia: sayansi/elimu ya magonjwa. pathologist n mwanapatholojia. pathological adj. pathologically adv.

pathos n huruma; huzuni; uwezo wa kutia huruma; hali ya kusababisha hisia za huruma au huzuni.

patience

patience n 1 subira, uvumilivu; ustahamilivu. be out of ~ with -toweza kumvumilia tena/zaidi. the ~ of Job uvumilivu mkubwa. 2 mchezo wa karata wa mtu pekee tu. patient adj -stahamilivu, -enye subira n mgonjwa. ~ly adv.

patina n mg'ao.

patio n (Spanish) 1 ua. 2 baraza, ukumbizo, ufinga.

patois n lahaja.

patrial n mtu mwenye sifa za kuwa

raia wa Uingereza.

patriarch n 1 (mwanamume) mkuu wa familia au ukoo. 2 babu; mzee wa umri mkubwa anayeheshimika sana. 3 (rel) askofu mkuu. ~al adj. ~ ate n chuo cha askofu mkuu; makao ya askofu mkuu.

patrician (ancient Rome) muungwana, mtoto wa watu, mtu wa ukoo bora.

patricide n 1 uuaji baba. 2 muuaji wa baba yake.

patrimony n urithi kutoka kwa baba. patrimonial adj.

patriot n mzalendo. ~ism n uzalendo. ~ic adj. ~ically adv.

patrol vt,vi linda/fanya doria (katika mji, kambi n.k.). n 1 doria. 2 watu, meli au ndege za doria. 3 (US) ~ wagon n karandinga.

patron n 1 mlezi. 2 (rel) ~ saint n mtakatifu mlezi. 3 mteja wa kila siku katika duka. ~ess n mlezi, (wa kike). ~age n 1 ulezi; uungwaji mkono na mlezi. 2 haki/mamlaka ya kuteua watu. 3 udhalilishaji. 4 uteja (wa kudumu). ~ize vt 1 lea, linda. 2 dhalilisha. 3 wa mteja wa (mara kwa mara). ~izing adj. ~izingly adv. ~ymic n jina la ukoo adj -a jina la ukoo.

patten n kiatu cha mti, mtalawanda.

patter1 vt,vi tarakanya/taraganya, sema upesi upesi (bila kufikiri maana ya maneno). n 1 lugha ya kikundi cha watu fulani (k.m. wezi n.k.). 2 utaraganyo/mtarakanyo.

patter2 vi fanya vishindo vidogovidogo (k.m. kwa kutembea). n vishindo

pax

vidogovidogo vya mfulizo the ~ of footsteps on a floor vishindo vya mtu anayetembea kwenye sakafu.

pattern n 1 kiolezo, ruwaza. 2 (design) bombwe. 3 sampuli. 4 pambo (la kwenye zulia, pazia au karata). 5 mkondo, mwelekeo, mpangilio. vt 1 ~ something upon/after something/somebody fuata mtindo/ fulani. 2 piga ruwaza. 3 pamba.

paucity n (formal) uchache, uhaba.

paunch n tumbo (hasa kubwa), kitambi. ~iness n.

pauper n mkata, ombaomba, maskini. ~ism; ~ization n. ~ize vt fukarisha.

pause n kituo; mapumziko, pauzi. give ~ to fanya (mtu) asite na afikirie kwanza he made a ~ alisita, alitua kwa muda. vt tua kwa muda, pumzika kidogo.

pave vt tia kibamba. (fig) ~ the way for andalia njia. paving-stone n kibamba. ~r n mtengenezaji vibamba. ~ment n 1 njia ya miguu (iliyojengwa pande za njia kwa waenda kwa miguu). ~ment-artist n msanii (wa vibamba, mawe njiani).

pavilion n 1 (sport) kibanda cha wachezaji na watazamaji. 2 banda la maonyesho.

paw n 1 wayo wa mnyama mwenye makucha. vt 1 parura. 2 (of person) gusagusa.

pawky adj -janja; -a mzaha. pawkiness n. pawkily adv.

pawl n 1 wenzogurudumu, wenzo- mtaimbo. vt,vi kaza kwa wenzo- gurudumu.

pawn1 n 1 kitunda. 2 (fig) kibaraka.

pawn2 n rahani; uwekaji rahani his watch is in ~ saa yake ameiweka rahani. vt 1 weka/ tia rahani. 2 (fig) ahidi. ~ broker n mweka rahani. ~shop n duka la rahani. ~-ticket n tiketi ya rahani.

pawpaw n (tree) mpapai; (fruit) papai.

pax n 1 amani (neno la watoto wa shule wavulana lenye maana: tuache

pay

ugomvi bwana). 2 (rel) busu/alama/ ishara ya amani.

pay vt,vi 1 lipa; lipia. 2 pa zawadi;

fidia. 3 lipa deni. put paid to something komesha, maliza ~ a visit enda kutazama, tembelea, zuru. ~ a compliment to salimu, sifu. 4 ~ (to) toa/pa heshima; jali. 5 n (phrases) ~ one's way lipa kila kitu, -toingia kwenye madeni. ~ as you earn (abbr PAYE) kodi ya mapato (inayokatwa kwenye mshahara). ~able adj 1 -a kulipwa ~able on demand -a kulipwa idaiwapo ~able to bearer -a kulipwa kwa aliye nayo. ~ee n mtu wa kulipwa, mlipwaji. ~er n mtu wa kulipwa, mlipaji. 6 (with adv particles and preps) ~ something back rudisha (pesa n.k.). ~somebody back/out for something lipiza kisasi, adhibu. ~ for lipa, lipia; adhibika kwa. ~ something weka fedha benki/katika akaunti. ~ somebody off lipa na kuachisha kazi; lipa malipo/madeni yote. ~ out lipa/tumia fedha; (naut) legeza/achia kamba. ~ up lipa yote. ~ dirt n udongo wenye madini. ~ load n shehena ya kulipiwa (k.v. mizigo, abiria n.k.); bomu katika kombora. ~master n mlipaji. ~ master general n mkuu wa idara ya mishahara hazina. ~ off n saa ya kumaliza deni/kulipiza kisasi. ~office n ofisi ya mishahara. ~ packet n (bahasha ya) mshahara. ~ phone/station n (US) kibanda cha simu. ~ roll/sheet n orodha ya wapokea mshahara. ~ slip n karatasi ya maelezo ya mshahara na makato yake. ~ment n malipo; kulipa deferred ~ment malipo yaliyoa-hirishwa. ~ment voucher n hati ya malipo.

paynim n (arch) asiye mkristu.

pea n njegere; choroko; dengu; adesi;(pigeon) mbaazi; (cow) kunde. as like as two ~s (in a pod) enye ufanana sana, pacha. sweet ~ n maua yanayofanana na njegere. ~-pod n

peal

ganda la njegere. ~ soup n mchuzi mzito wa njegere/kunde zilizokaushwa. ~ souper n ukungu mzito. ~ green adj enye rangi ya kijani, a njerege mbichi. ~-fowl, ~-hen n tausi jike. ~-chick n kinda la tausi.

peace n 1 amani. make ~ (with) letaamani, patana disturb the ~ vuruga amani. breach of the ~ fujo, ghasia, vurumai. Justice of the P ~ n Hakimu keep the ~ kaa kwa amani, fuata sheria. 2 (often P~) Mkataba/Mapatano ya amani. 3 utulivu, kimya. at/in ~ kwa amani. at ~ with hali ya mapatano. hold one's ~ kaa kimya, acha ubishi. make one's ~ (with somebody) maliza ugomvi. ~ maker n 1 mpatanishi, msuluhishi. ~offering n dhabihu, uradhi, kitulizo. ~-officer n ofisa amani mwenye dhamana ya usalama kama askari polisi. ~ pipe n kiko cha amani (cha Wahindi Wekundu) cha ishara ya amani kitumiwacho kama kielelezo cha amani. ~able adj -tulivu, -a kutaka amani, -siokuwa na ugomvi; -sokuwa na ghasia. ~ableness n. ~ably adv. ~ful adj 1 -tulivu, -enye kimya. 2 -a kupenda amani ~ ful coexistence kuishi pamoja kwa amani. ~fulness n.

peach1 vt, vi ~(against/on/ upon) somebody (sl) semea, saliti.

peach2 n 1 (tree) mpichi; (fruit) pichi.2 (sl) mtu au kitu kinachopendwa/ kinachothaminiwa sana. ~ coloured adj -enye rangi ya pichi. ~y adj. ~ery n shamba la mipichi.

peacock n tausi dume. ~ butterfly n

kipepeo tausi. ~ blue n buluu kali.

peak n 1 kilele, upeo, kikomo. 2 (naut) ~ of sail uberu. vi 1 chongoka, fikia kilele/upeo. 2 ~ and pine dhoofika. ~ed; ~y adj liochongoka; liodhoofika.

peal n 1 mlio wa kengele. 2 seti ya

kengele mbalimbali (zipigwazo pamoja). 3 a ~ of thunder

peanut

ngurumo, radi. vt,vi 1 lia, vuma, nguruma the bell ~ed kengele ililia. 2 vumisha, liza, piga.

peanut n njugu, karanga. ~ oil n mafuta ya karanga. ~ butter n siagi ya karanga. ~ politician n (US sl) mwanasiasa uchwara.

pear n (tree) mpea; (fruit) pea.

pearl n lulu vi 1 tafuta lulu; chomeka/ pamba lulu. ~-barley n shayiri iliyo katika umbo la punje ndogondogo kama lulu. ~-diver; ~-fisher n mzamia lulu. ~oyster n chaza/kombe lulu. ~ies n vifungo vya rangi ya lulu. ~-shell n kombe ya lulu. ~-white n nyeupe pe. ~y adj -enye umbo kama lulu, -enye kutoa lulu. cast ~s before swine toa kitu cha thamani kabisa kwa mtu

asiyekithamini.

peasant n mkulima (mdogo). ~ farming n kilimo cha kujikimu. ~ry n wakulima.

pease n ~-pudding n pudini ya njegere.

peat n mboji. ~-bog n shimo la mboji. ~y adj.

pebble n 1 changarawe, mbwe. ~-dash n chokaa yenye vijiwe au changarawe za mviringo. pebbly adv.

peccable adj -a kutenda dhambi.

peccadillo n vikosa/vidhambi vidogo.

peck1 n 1 kipimo cha vitu vikavu (lita 9.091). 2 (fig) a ~ of troubles matatizo mengi.

peck2 vt,vi 1 ~at donoa, gogota; (colloq) onjaonja chakula. ~ing order n mpangilio wa nafasi katika jamii (kufuatana na nguvu, hadhi n.k.). 2 fanya/pata kwa kudonoa. 3 (colloq) busu mara moja. n 1 mdonoo, udonoaji. 2 busu la haraka (lisilo na mapenzi). ~er n (GB sl) pua; (US sl) dhakari. keep your ~ er up changamka; usikate tamaa. ~ ish adj -enye njaa.

pectoral adj -a kifua, -a kidari. n 1 (bio) kifua cha chini cha panzi. 2 (rel) -liovaliwa kifuani. ~ cross n msalaba wa Askofu (unaovaliwa

pedicab

kifuani).

peculate vt,vi iba mali ya umma. peculation n wizi wa mali ya umma. peculator n mwizi wa mali ya umma.

peculiar adj 1 -a pekee. 2 ~ (to)

-a kupatikana/kutumika tu an animal ~ to Africa mnyama anayepatikana Afrika tu. 3 (strange) geni, ajabu. ~ity n 1 hali ya kitu kuwa cha pekee sana. 2 sifa au kitu bainishi; kitu cha ajabu, kioja. ~ly adv.

pecuniary adj (formal) -a fedha, -enye kuhusika na fedha.

pedagogy n ufundishaji. pedagogic/ pedagogical adj. pedagogue n mwalimu (colloq) mwalimu anayefuata mno mambo ya kanuni na elimu ya vitabuni.

pedal n pedali. ~-board n ubao wa pedali vt piga pedali adj -a miguu.

pedant n kalallahu: mtu ashikiliaye sana elimu ya vitabuni, elimu ya ufundi, na kushikilia mno sheria. ~ic adj -enye kushikilia sana elimu ya vitabuni na sheria. ~ry n tabia ya kutawaliwa na kanuni na elimu ya vitabuni.

peddle vt,vi 1 chuuza; uza rejareja. 2 eneza (umbea n.k.). ~r n mchuuzi. peddling adj -dogodogo, -siokuwa muhimu.

pederasty n ufiraji/ulawiti wa wavulana. pederast n mfiraji wa wavulana.

pedestal n 1 kiweko (cha nguzo au mnara). 2 kiegemezo. knock somebody off his ~ tweza mtu. set somebody on a ~ kweza mtu.

pedestrian n mwenda/mtembea kwa miguu adj 1 -a kuhusu kwenda kwa miguu. ~ crossing n kivuko cha wenda kwa miguu (barabarani). 2 (of writing/speech) -iso na mvuto; zito.

pediatrics n matibabu ya watoto (na magonjwa yao). pediatrician n mganga wa watoto.

pedicab n (Asia) garibaiskeli: gari la abiria wawili linaloendeshwa na baiskeli.

pedical;pedicle

pedical;pedicle n (bot) kikonyo.

pedicure n utunzaji/tiba ya miguu (agh wa kucha sugu n.k.).

pedigree n 1 ukoo, nasaba, jadi, hesabu ya vizazi. 2 (of animals) ukoosafu. ~d adj -a ukoosafu. ~d cattle n ng'ombe wa ukoosafu.

pediment n kenchipambo: sehemu ya mbele ya nyumba; -enye umbo la pembe tatu.

pedlar;peddle n see peddle. pedometer n pedomita.

pee vi (colloq) kojoa. n (colloq) mkojo. peek vi ~ (at) chungulia n kuchungulia.

peek-a-boo n (of children) mchezo wa kuficha uso.

peel vt,vi ~ (off) 1 menya, ambua; ambuka, kemba. 2 (skin) chuna; chunuka. n ganda. ~er n kimenyeo. ~ings n pl maganda.

peep1 vi lia (kama kinda la ndege au panya). n chi-chi: mlio wa kinda la ndege au panya.

peep2 vi 1 ~ (at) chungulia kwa kuibia. ~ing Tom n mtu achunguliaye watu kwa siri (bila wao kutambua). 2 chomoza, onekana (kwa sehemu tu) the sun ~ed out from behind the clouds jua lilichomoza kidogo tu katika mawingu. n 1 kuchungulia kwa kuibia. 2 mapambazuko, mwanzo. ~-hole n tundu la kuchungulia. ~-show n nelikioo (ya filamu), (maonyesho yaliyomo ndani ya kisanduku chenye tundu). ~er n 1 mtu achunguliaye. 2 (sl) jicho.

peer1 n 1 mwenzi, aliye sawa (kwa

cheo n.k.) you will not find his ~ hutaona mfano wake. ~ group n rika. ~less adj bila kifani. 2 (GB) lodi; mwinyi; mwanachama wa Baraza Kuu. ~ess lodi mwanamke; mke wa lodi. ~age n 1 (GB) mamwinyi; malodi. 2 umwinyi. raise somebody to the ~age teua kuwa lodi. 3 kitabu cha orodha ya mamwinyi.

peer2 vi ~ (at/into) kazia macho,

pelt

angalia kwa makini.

peeve vt (colloq) kera, udhi. ~d adj (colloq) lioudhika/ kereka. peevish adj -enye kuudhika. peevishly adv. peevishness n.

peg n 1 mambo, kigingi. a square ~ in a round hole mtu asiyefaa kwa kazi aliyonayo. buy clothes off the ~ nunua nguo za kutungua. 2 mambo ya ubao/ya kuunganishia mbao. 3 clothes ~ n kibanio. take somebody down a ~ or two aibisha, umbua. 4 (plug) kizibo. 5 (music) hesi (ya kulegeza kuvuta kamba za vayolini n.k.). 6 hoja; kisa, sababu. 7 pegi (agh wiski, brandi n.k.). ~ board n bao lenye tundu na vijiti (kwa mchezo au maonyesho). ~-leg n mguu bandia. vt,vi 1 ~ something down funga kwa mambo/kigingi. ~ somebody down (fig) bana. 2 ~ something out onyesha (mipaka /ramani n.k.) kwa mambo. 3 (of prices/wages) weka kima cha bei/ mishahara. 4 ~ away at endelea kwa kasi ileile kufanya kazi. ~ out (colloq) -fa, kata kamba. level ~ging n (fig) kuendelea kwa kasi ileile.

peignoir n kanzu; vazi refu la nyumbani la mwanamke.

pejorative adj -a kukashifu. ~ly adv. pekoe n majani ya chai (ya daraja

la juu).

pelf n (usu derog or joc) fedha, mali.

pelican n mwari: aina ya ndege kama

mwendambize.

pelisse n (arch) joho refu la mwanamke.

pellet n 1 (of gun) marisawa. 2 (med) kidonge. vt tengeneza/piga na marisaa.

pell-mell adv kwa vurumai, haraka haraka bila mpango adj -a fujo.

pellucid adj (lit, fig) angavu; -eupe; bayana. ~ly adv.

pelmet n upapipazia.

pelt1 n ngozi ya mnyama ikiwa na manyoya.

pelt2 vt,vi 1 ~ something (at

pelvis

somebody), ~ somebody (with something) shambulia kwa kutupia vitu k.v. mawe n.k. tupia (mawe, matope n.k.), vurumishia, rujumu. 2 (of rain) nya sana, nyesha kwa nguvu n at full ~ kwa kasi zote, haraka iwezekanavyo.

pelvis n fupanyonga. pelvic adj.

pen1 n 1 kizizi, ua, kizimba, tundu. 2 kizimba cha nyambizi. vt funga. ~ somebody up/in funga (kama) katika kizizi/ kizimba.

pen2 n 1 kalamu (ya wino). 2 (mtindowa) uandishi; kazi ya uandishi. 3 (with compounds) ~ holder n mpini wa kalamu. ~ and ink vifaa vya kuandikia. ~-and-ink adj -liochorwa kwa kalamu na wino. ~-friend/~-pal n rafiki wa kalamu. ~knife n kisu kidogo cha kukunja. ~manship n sanaa au mtindo wa kuandika. ~-name n lakabu. ~-pusher n (colloq) karani. vt andika (barua n.k.).

penal adj -a adhabu. ~ servitude n kifungo na kazi ngumu. ~ code n kanuni ya adhabu. ~ colony/ settlement n makazi ya kuadhibia. ~ly adv. ~ize vt 1 adhibu, tia hatiani. 2 ~ize something (for something) taabisha, onea, pa adhabu. ~ization n. ~ty adhibu n 1 adhabu inflict ~ty ~ty clause (comm) ibara ya adhabu katika mkataba. on/under ~ty of death, etc kwa adhabu ya kifo n.k.. 2 (sports) penalti. ~ty area eneo la adhabu/penalti.

penance n 1 kutubu; toba, malipizi. do ~ (for something) tubu, ungama, fanya malipizi. 2 (RC) kitubio, maungamo.

pence see penny.

penchant n kupenda, upendeleo; mwelekeo. a ~ for upendeleo, mapenzi kwa.

pencil n 1 penseli, kalamu ya risasi. 2 (with compounds) ~-case n mkebe wa penseli.~ sharpener n kichonga penseli. eyebrow ~ n wanja (wa

pennant; pennon

penseli). vt andika/chora kwa penseli.

pendant n 1 lozi ya kidani; jebu. 2

(naut) see pennant.

pendent adj 1 -a kuning'inia. 2 see

pending.

pending adj -a kungoja uamuzi (prep) 1 wakati wa. 2 kabla; mpaka.

pendulous adj (formal) -a kubembea,

-a kuwayawaya, -a kuyumbayumba, -enye kuning'inia.

pendulum n 1 timazi. 2 mizani ya

saa. 3 the swing of the ~ (fig) kuyumbayumba kwa maoni ya watu (umma) kutoka upande hadi upande.

penetrate vt ~ (into/to/through) 1 ingia, penya. 2 ingia moyoni. be ~d with ingiwa (moyoni)/jawa na; (comprehend) fahamu/ingia akilini, elewa maana. 3 enea. penetrating adj elekevu, -a akili nyingi. penetratingly adv. penetration n 1 kupenya/kuingilia; upenyaji; (understanding) busara, welekevu. 2 (power of piercing) nguvu ya kupenya, ukali. penetrative adj penyezi, ingizi, makini. penetrable adj 1 -a kupenyeka, kuingilika. 2 (intelligible) -a kueleweka.

penguin n 1 pengwini: ndege mnene wa majini mwenye rangi nyeusi na nyeupe na miguu mifupi asiyeweza kuruka juu.

penicillin n (med) penisilini.

peninsula n rasi, peninsula, musoma, mkono wa nchi. ~r adj -a musoma, -a rasi, -a peninsula.

penis n uume, mboo, dhakari. penitence n ~ (for) majuto (kwa kutenda mabaya/maovu/dhambi). penitent adj -enye kutubu/kujuta n (rel) mtu anayetubu. penitently adv. penitential adj -a majuto, -a malipizi. penitentially adv.

penitentiary n gereza, jela ya kuwarekebisha wahalifu sugu/ wakubwa adj -enye kurekebisha wahalifu.

pennant; pennon n bendera (ndefu

nyembamba ya kuashiria au

pennon

kutambulisha meli).

pennon n see pennant.

penny n 1 (until 1971 UK) sarafu yenye thamani ya 1/12 ya shilingi. 2 thamani ya 1/100 ya pauni; 1/5 ya shilingi. 3 (US colloq) senti. 4 (phr) (cost) a pretty ~ pesa nyingi. in for a ~, in for a pound ukishaanza jambo huna budi kulimaliza. (be) ~-wise and pound foolish wa mwangalifu katika mambo madogo lakini mfujaji wa makubwa. a ~ for your thoughts vipi? take care of the pennies and the pounds will take care of themselves kubwa hutokana na dogo. turn/make an honest ~ pata riziki kihalali. 5 (compounds) ~-a-line adj (maandishi) dhaifu, duni. ~ dreadful n (colloq) riwaya ya thamani ndogo. ~-pincher n (colloq) bahili. ~pincking adj bahili. ~ whistle n filimbi. ~-worth n kiasi cha thamani ya peni. a good/bad ~ worth bei nzuri/mbaya. 6 spend a ~ (colloq) kojoa. The ~ dropped maana ilieleweka. penniless adj fukara, siye na senti hata moja, hohehahe.

penology n elimu ya kifungo na adhabu za malipo; taaluma ya adhabu za sheria na uendeshaji wa jela.

pension1 n (F) kiinua mgongo;

pensheni, malipo ya uzeeni. draw one's ~ chukua/jiwekea pensheni. on (a) ~ pata pensheni. vt lipa pensheni. ~ somebody off lipa pensheni, staafisha mtu. ~able adj -a kustahili pensheni. ~er n mpokeaji pensheni.

pension2 n nyumba ya kupangisha. en

~ kama mpangaji.

pensive adj -enye kufikiri kwa makini; -liozama katika mawazo. ~ly adv. ~ness n.

penstock n mlango wa maji (katika

bwawa au mfereji).

pentagon n pembetano. ~al adj -enye pembetano. the P~ n Makao Makuu ya jeshi la Marekani.

pentameter n (English verse) shairi la

pepper

mapigo matano.

Pentateuch n torati: vitabu vitano vya kwanza vya Biblia.

pentathlon n (in modern Olympic Games) mashindano ya riadha ambamo kila mchezaji hushiriki katika michezo mitano.

Pentecost n Pentekoste.

penthouse n 1 upenu. 2 (US) nyumba juu ya paa.

pentup adj -liobanwa; -liogandamizwa ~ up feelings hisia zilizogandamizwa.

penultimate n, adj (neno, silabi n.k.) -a pili kutoka mwisho.

penumbra n kivuli (chepesi); kisuka.

penurious adj (formal) masikini; bahili. ~ly adv.~ness n.penury n umasikini.

peon n 1 (in India and Pakistan) tarishi; askari (wa zamu). 2 (in Latin America) mlowezi, kibarua. 3 (hist) mtumwa (Marekani). ~age n uajiri wa vibarua/watumwa.

people n (collective with pl v) 1 watu kwa jumla. 2 watu wa eneo/jamii fulani the ~'s army jeshi la umma/wananchi/wanakijiji the ~ of Gezaulole wanakijiji wa Gezaulole. 3 watu, wananchi. 4 (colloq) jamaa, ndugu come and meet my ~ njoo uonane na jamaa/ndugu zangu. 5 (not collective) taifa; mbari; kabila. vt fill with ~ jaza watu a densely ~d village kijiji kilichojaa watu.

pep n (sl) nguvu, msisimko. ~pill n kidonge cha kuchangamsha mwili put some ~ into a fellow hamasisha mtu. ~ talk n gumzo la kusisimua wasikilizaji. vt ~ up tia nguvu, sisimua, hamasisha.

pepper n pilipili (red) ~ pilipili hoho ~ corn n pilipili manga. ~ mill n mashine ya kusagia pilipili. ~ box/pot n kiwekea pilipili. vt,vi 1 tia pilipili. 2 nyunyizia. 3 tupia, rushia, shambulia na ~ somebody with stones tupia mtu mawe ~ somebody with questions tupia mtu maswali. ~y adj 1 -enye pilipili. 2 (fig)

pepsin

-epesi kukasirika, -enye harara. ~ and salt n rangi ya nguo iliyofumwa kwa nyuzi zenye vidoa vyeusi na vyeupe.

pepsin n pepsini: enzaimu ya kusahilisha mmeng'enyo. peptic adj -enye pepsini; a mmeng'enyo.

per prep kwa (kila) (moja) ~ month kwa (kila) mwezi (mmoja) ~ cent kwa kila mia. ~capita adv kwa kila mtu.

peradventure adv (arch) 1 labda. 2 (after if and lest) kwa bahati if ~ you meet him iwapo utakutana naye kwa bahati.

perambulate vi,vt (liter) tembea, randaranda. perambulation n. perambulator n (common colloq abbr pram) kigari cha mtoto.

perceive vt (formal) tambua, ona,

fahamu. perceivable adj -a kuonekana, -a kutambulika. perceptive adj -a kuhusu utambuzi; tambuzi, ng'amuzi. perceptible adj (formal) -enye kuonekana, -a kutambulika. perceptibility n. perception n (formal) utambuzi. perceptively adv. percipient adj (formal) tambuzi.

percent n asilimia. ~age n asilimia, sehemu a small ~age of his income is taxed sehemu ndogo ya mapato yake hutozwa kodi.

perch1 n 1 kitulio cha ndege. 2 (colloq) wadhifa wa juu (alio nao mtu) come off your ~ acha kujikweza. 3 (also rod, pole) kipimo cha urefu, aghalabu juu ya ardhi, yadi 5½ vt,vi tua; kaa juu ya; (chiefly in pp) (of buildings) -wa juu ya (kitu kilicho juu).

perch2 n nile ~ n (fish) sangara.

perchance adv (arch) kwa bahati; labda.

percolate vt,vi ~(through) (of liquids) penya; penyeza; chuja. ~r n chungu, kunguto.

percussion n kugonganisha; mgongano, mshindo. the ~ (section) n sehemu ya ngoma, tumba n.k. ~ist n mpiga ngoma.

perform

perdition n (formal) kuangamia kabisa; kuteseka milele.

peregrination n (formal) kusafiri; safari.

peremptory adj (formal) (of commands) -a kutuwa, -siopingwa, -siosailiwa; (of a person, his manner) -enye amri kali,-enye kuamuru. ~writ n (leg) amri ya kufika mahakamani. peremptorily adv.

perennial adj 1 -a mwaka. 2 (of plants) -a kuishi zaidi ya miaka miwili. 3 -a kudumu. ~ly adv.

perfect adj 1 kamili, timilifu, -enye kila kitu. 2 bila kasoro. 3 sahihi; safi. 4 timamu (attrib only); zima; hasa. 5 -liofikia kiwango cha juu kabisa. 6 (of grammar) timilifu. ~ly adv kabisa, vizuri kabisa, barabara. vt kamilisha. ~ible adj -enye kuweza kukamilishwa, -enye kuweza kusahihishwa. ~ibility n. ~ion n 1 ukamilifu. 2 upeo. 3 usitawi. 4 ubora. ~ionism n nadharia ya ukamilifu. ~ionist n 1 mtu aaminiye kwamba mwanadamu anaweza kushinda. 2 (colloq) mtu asiyeridhika na chochote mbali na anachofikiri kuwa ndicho.

perfervid adj (formal) -a bidii/ juhudi nyingi.

perfidy n uhaini; hiana; usaliti; ulaghai. perfidious adj (formal) haini, saliti; laghai. perfidiously adj. perfidiousness n.

perforate vt toboa, pekecha, toboa safu za matundu. perforation n vitobo; kutoboa. perforator n kitoboleo.

perforce adv sharti, lazima, hapana budi.

perform vt,vi 1 tenda, tekeleza ~ one's duty timiza wajibu. 2 cheza/imba/piga muziki; onyesha (mbele ya hadhira). ~er n mchezaji/mwimbaji/ mutribu. ~ance n 1 utendaji; uigizaji; upigaji muziki, n.k. 2 (achievement) tendo bora, tendo kuu (la ujasiri, akili, ustadi n.k.). 3 (action) maonyesho, mchezo.

perfume

perfume n manukato, marashi, uturi. vt tia marashi/manukato. ~r n mtengeneza/mwuza marashi/uturi a ~r's shop duka la marashi. ~ry n kiwanda cha marashi.

perfunctory adj -a kutimiza wajibu;

-a uzembe, bila uangalifu, -a purukushani; (of persons) zembe. perfunctorily adv.

perfuse vt,vi pulizia, nyunyiza, fukiza, eneza.

pergola n mtambalio wa mimea.

perhaps adv labda; huenda.

peri-pref.

pericarp n (bio) perikapi, ganda.

pericranium n utandoubongo.

perigee n Perigi: sehemu ya njia ya kuzunguka sayari karibu kabisa na dunia.

perihelion n Perihelini: sehemu ya njia ya sayari karibu kabisa na jua.

peril n 1 hatari kubwa. 2 kitu au jambo lisababishalo hatari. vt hatarisha. ~ous adj -enye hatari. ~ously adv.

perimeter n mzingo.

period n 1 kipindi. 2 wakati.3 (kuingia) hedhi/mwezi. 4 nukta; kituo kikuu. 5 (gram) sentensi kamili. 6 kipindi cha ugonjwa. 7 (astron) muda wa mzunguko mmoja. 8 (in school) kipindi. ~ic adj 1 -a muhula, -a kipindi, -a kurudiarudia, -enye kutokea kwa vipindi. 2 -enye aidini. ~ic table n jedwali ya dutu/elementi kwa uzito wa atomu na tabia za kawaida. ~ical n jarida (litolewalo kila baada ya kipindi fulani). ~ically adv kila baada ya kipindi fulani.

peripatetic adj 1 -a kutangatanga, -a kwenda huko na huko, -a kuzunguka, -a kurandaranda.

periphery n 1 ukingoni, pembezoni. peripheral adj -a ukingoni; -a pembezoni.

periphrasis n 1 kuongea kwa mafumbo/kuzungukazunguka. 2 (gram) kutumia mafungu badala ya maneno ya mkato k.m. fanya aanguke badala ya `angusha.' periphrastic adj.

permanganate

periscope n periskopu: darubini ya

kuonea juu ya upeo wa macho inayowezesha mtu aliye katika nyambizi n.k. kuona nje ya upeo wa macho yake. periscopic adj -a periskopu.

perish vi vt 1 fa, hiliki, angamia. ~ the thought Mungu apishe mbali. 2 (of things) chakaa, fifia; chakaza, fifisha. 3 toweka, isha, (of cold) sumbua, dhikisha. ~able adj (esp of food) -a kuharibika upesi; si -enye kudumu. ~er n (sl) mtundu; msumbufu.

peristyle n (arch) nguzo zizungukazo jengo, baraza yenye kinga za nguzo.

peritonitis n uvimbe wa ngozi ya fumbatio.

periwig n see wig.

periwinkle1 n konokono mdogo wa

pwani (anayeliwa).

periwinkle2 n periwinka: aina ya mmea utambaao wenye maua ya samawati.

perjure vt (reflex) ~ oneself sema uwongo (baada ya kuapa kusema ukweli). ~r n mtu asemaye uwongo (baada ya kuapa kusema ukweli). perjury n kosa la kusema uwongo (baada ya kuapa kusema ukweli).

perk1 vi,vt 1 ~ up (of a person) changamka. 2 ~ (somebody/ something) up changamsha; inua (kichwa), peleka kifua mbele. ~y adj 1 -liochangamka. 2 -enye kujikweza. ~ily adv. ~iness n.

perk2 n (colloq, usu pl) marupurupu.

perk3 vi,vt (colloq) penya, jichuja.

permafrost n udongo jalidi.

permanent adj -a kudumu. ~ wave n

mtindo nywele wa kutia mawimbi ya kudumu. ~ly adv. perm n (colloq abbr for) 1 (permanent wave) mawimbi ya kudumu. 2 (football) mabadiliko ya mpangilio wa bahati nasibu wa wachezaji. perm vt tia nywele mawimbi ya kudumu. permanence n kudumu. permanency n 1 kudumu. 2 kitu cha kudumu.

permanganate n mrututu.

permeate

permeate vt,vi ~ (through/among) sambaa/penya na enea. permeation n upenyaji na ueneaji, usambaaji. permeable adj. permeability n uwezo wa kupenyeka; mpenyo.

permit vt,vi ruhusu. n ruhusa, idhini, kibali. permissible adj -a kukubalika, -a kuruhusika. permissibly adv. permission n ruhusa, idhini. permissive adj 1 -enye kuruhusu. 2 -enye kutoa uhuru (wa kuona na kutenda). permissiveness n.

permute vt badili mpangilio. permutation n (math) hitari: mabadiliko ya mpangilio wa seti ya vitu.

pernicious adj ~ to -enye madhara; -a kudhuru. ~ly adv. ~ness n.

pernickety adj (colloq) -enye kujali mambo madogo madogo; -enye nongwa; -enye gubu/machagu.

peroration n (formal) muhtasari wa hotuba; maneno ya kuhitimisha hotuba.

peroxide n (chem) peroksaidi hydrogen ~ peroksaidi ya haidrojeni. vt (of hair) paka peroksaidi.

perpendicular adj ~ (to) -a wima, -a mstatili. n mstari wima; hali ya kuwa wima. ~ly adv.

perpetrate vt fanya kosa; -wa na hatia. perpetrator n mkosaji. perpetration n ukosefu, kufanya kosa.

perpetuate vt dumisha, endeleza. perpetuation n udumishaji, uendelezaji. perpetual adj 1 -a kudumu; -a kuendelea kwa muda mrefu. 2 -a kurudiarudia, -siokoma/ isha. perpetually adv. perpetuity n 1 kuendelea, kudumu. in perpetuity pasipo mwisho, milele. 2 (leg) ndondo mwaka/mali aushi.

perplex vt 1 ~ (with) tatiza; fadhaisha. 2 tatanisha, kanganya. ~ed adj. ~edly adv. ~ity n 1 mfadhaiko; mkanganyo. 2 kitu kinachosababisha mfadhaiko/ mkanganyiko.

perquisite n marupurupu.

per se adv peke yake.

person

persecute vt 1 tesa, adhibu (agh. waajili) ya imani. 2 sumbua.

persecutor n mtesaji. persecution n mateso, usumbufu.

persevere vi ~ (at/in/with) stahamili, vumilia. persevering adj -enye kuvumilia. perseveringly adv kwa uvumilivu. perseverance n uvumilivu.

Persia n Uajemi. P~n n,adj Mwajemi; lugha ya Kiajemi; -a Kiajemi.

persiflage n mzaha.

persist vi 1 ~ in something shikilia, chagiza; kataa kubadili kauli/msimamo. ~ in doing something ng'angania kufanya kitu. ~ with endelea kushughulikia. 2 endelea kuwepo/kuishi. ~ence n. ~ent adj. ~ently adv.

person n 1 mtu; mwenyewe. in ~ kwa nafsi yake, mwenyewe he was present in ~ alihudhuria yeye mwenyewe. in the ~ of ambaye ni. ~ to ~ call (of telephone) mwito binafsi. 2 mwili, kiwiliwili; maisha.3 (gram) nafsi. ~a n (psych) hulka bayana. ~ a grata n (Lat) mtu anayekubaliwa nchini. ~a non grata n mtu asiyekubalika nchini. ~able adj -enye sura nzuri; maridhia. ~age n 1 mtu (mashuhuri). 2 mhusika katika michezo (ya kuigiza). ~al adj 1 -a mtu binafsi. 2 -enyewe make a ~al appearance fika mwenyewe. ~al assistant msaidizi mahususi. 3 -a mwili ~al cleanliness usafi wa mwili. 4 -a kushambulia mtu binafsi,-a kukashifu, -a kusuta, safihi. 5 ~al property/estate n (leg) mali binafsi inayohamishika. 6 (gram) ~al pronoun kiwakilishi nafsi. n makala fupi kuhusu mtu binafsi. ~ally adv 1 kwa nafsi ya mtu, kwa mtu binafsi. ~ality n 1 nafsi (ya mtu). ~ality cult n kuabudu mtu (agh. kiongozi wa siasa n.k.); nafsi. 2 haiba; tabia, hulka. 3 masuto (pl) ~alities maneno mabaya kuhusu mtu indulge in

perspex

~alities toa maneno mabaya kuhusu mtu. 4 mtu mashuhuri. ~alize vt 1 tia alama binafsi. 2 -pa kitu nafsi. 3 fanya chako. ~alty n (leg) mali binafsi. ~ate vt 1 igiza. 2 see im ~ate/im~ ation n. ~ify vt 1 -pa nafsi. 2 (embody) -wa mfano wa. ~ification n tashihisi. the ~ ification of mfano halisi wa sifa ya. ~nel n watumishi; utumishi. ~ nel manager n meneja utumishi. airline ~ nel n watumishi wa shirika la ndege. perspective n 1 taswira (kuandika picha kwa jinsi ya kulinganisha ukubwa, kimo urefu, upana n.k. kama vitu vionekanavyo kwa macho). in ~ kwa mlingano, kionekanavyo. out of ~ bila maono halisi. 2 uhusiano. in the/its right/wrong ~ kwa/bila uhusiano sahihi/halisi. 3 (lit, fig) mtazamo; maono, wazo; matumaini.

perspex n plastiki ngumu (itumikayo kama kioo kwenye magari). perspicacious adj (formal) -epesi kuelewa na kukata shauri. perspicacity n.

perspicuous adj dhahiri, bayana, wazi; (of person) -enye uwezo wa kueleza wazi. perspicuity n.~ly adv. ~ness n.

perspire vi toa/toka jasho. perspiration n 1 (kutoa) jasho. 2 bathed in perspiration liorowa jasho. perspiratory adj -enye kutoa jasho.

persuade vt 1 ~ somebody that.., ~ somebody of something shawishi. 2 fanya mtu ashawishike. 3 ~ somebody into/out of (doing) something shawishi mtu kufanya/kutofanya kitu. persuadable adj -enye kushawishika. persuasion n 1 ushawishi, mvuto; kushawishi. 2 imani. 3 madhehebu, waumini; kundi la watu wenye imani fulani. persuasively adv. persuasiveness n. persuasive adj.

pert adj 1 -juvi, -fidhuli, safihi. 2 (US) changamfu. ~ly adv. ~ness n.

pertain vi ~ to (formal) fungamana

pestilence

(na), faa.

pertinent adj pertinent (to) (formal) 1 -a kufaa, -a kupasa. 2 -a kufungamana na. pertinence n. pertinently adv.

pertinacious adj (formal) 1 (resolute)

-siokata tamaa, thabiti, -shupavu, -enye kushikilia nia. 2 (obstinate) -kaidi. ~ly adv. pertinacity n.

perturb vt (formal) sumbua; tia wasiwasi. ~ation n.

peruke n nywele za bandia ndefu.

peruse vt (formal) durusu, soma kwa makini. perusal n.

pervade vt enea kote, sambaa/zagaa

ideas that ~ the society mawazo yaliyoenea kote. pervasion n. pervasive adj -a kuenea kote, -a kusambaa pote. pervasively adv. pervasiveness n.

pervert vt 1 potosha. n mpotovu. perverse adj 1 (of persons) kaidi. 2 (of circumstances) -a kinyume (na matakwa ya mtu). 3 (of behaviour) -potovu. ~ly adv. ~ness n. perversion n upotovu. perversity n ukaidi.

pervious adj 1 -a kupenyeka; -a kuvuja. 2 -a kuingilika; (fig) -enye kusikiliza (ushauri, mawazo).

pesky adj (colloq) -enye matata, sumbufu, -enye kuchukiza/kuudhi.

pessary n dawa ya kutia ukeni;

kingamimba.

pessimism n kukosa rajua: tabia ya

kuona kuwa mambo yote ni mabaya (ya kutazamia misiba, taabu n.k.). pessimist n msorajua. pessimistic adj bila rajua.

pest n 1 mdudu/mnyama mharibifu. 2 (colloq) msumbufu. ~icide n kiuadudu. ~ology n pestolojia: elimu ya wadudu.

pester vt ~ somebody/with something/for something/to do something sumbua, udhi, chokoza, chagiza.

pestiferous adj -ovu; -enye kuleta maradhi.

pestilence n ndwele yoyote yenye

pestle

kufisha agh tauni. pestilent; pestilential adj 1 -a kudhuru, -enye madhara, -a kuharibu afya, -baya, -haribifu. 2 (colloq) sumbufu, -a maudhi.

pestle n mchi. vt twanga, funda (kupata unga).

pet1 n 1 kipenzi his mother's ~ kipenzi cha mama yake. 2 mnyama kipenzi. ~ name n jina la kimapenzi. ~ aversion n kitu/mtu anayechukiwa sana. vt busu; tomasatomasa; papasapapasa (kimapenzi).

pet2 n chuki ya ghafula, mfundo wa

moyo. ~tish adj -a chukichuki. ~tishly adv. ~tishness n.

petal n petali.

petard n kombora dogo. hoist with one's own ~ (prov) mchimba kisima kaingia mwenyewe.

peter1 vi ~ out (of supplies etc) -toweka taratibu, isha taratibu.

Peter2 n rob P~ to pay Paul kata pua uunge wajihi.

petit-bourgeois n (F) bwanyenye uchwara.

petite adj (of person) dogo; -nadhifu.

petition n ombi ~ of right ombi la haki; (rel) dua. vt,vi 1 ~ for omba. 2 ~ somebody (for something/to do something/that..) lalama; lalamika. ~er n mlalamikaji.

petrify vt,vi 1 geuza kuwa jiwe, fanya jiwe. 2 ogofya sana, tisha; (fig) ondolea uwezo wa kufikiri (kwa kutisha). petrifaction n.

petro 1 pref. 2 -a mwamba -a petroli.

petrol n petroli, mafuta yaliyosafishwa na kutumika kuwashia injini. ~eum n mafuta. ~eum jelly n grisi. ~ogy n petrolojia: taaluma ya asilimwamba.

petticoat n gaguro shimizi.

petty adj 1 dogodogo, -dogo; -siokuwa muhimu. 2 ~ cash n fedha za kichele. ~ larceny n udokozi. 3 ~ officer n ofisa wa cheo cha chini wa manowari. 4 uchwara ~ trader mfanyabiashara uchwara/mdogo. 5 (of person/mind) -enye

pharynx

kujishughulisha na mambo madogo madogo; finyu. pettily adv. pettiness n. pettifogging adj -enye kujishughulisha na mambo madogo madogo. pettish adj -enye hasira -a chukichuki. pettishly adv. pettishness n.

petulant adj isovumilivu; -enye kuudhika (bila sababu), -enye chukichuki. ~ly adv. petulance n.

pew n benchi la kanisani; (colloq)

kiti take a ~ keti chini. ~-opener n mtu anayeketisha/karibisha watu kwenye benchi hilo.

pewter n pyuta; mseto wa bati na risasi (attrib) ~ mugs/dishes vyombo vya pyuta.

peyote n peyote, dungusi, mpungate wa Mexico.

phagocyte n (bio) fagositi: seli nyeupe za damu.

phalange n see phalanx.

phalanx n 1 falanksi: kikosi cha askari waliosongamana. 2 kundi la watu wenye nia moja. 3 kifupachanda.

phallus n picha/taswira ya dhakari (kama ishara ya nguvu ya uzazi). phallic adj.

phantasm n 1 zimwi. 2 njozi. ~agoria/ ~agory n sura/taswira ya watu na vitu inayobadilika. ~al adj -a njozi, -a kuwazika tu.

phantom n 1 zimwi (katika njozi). 2 (vision) njozi. ~ship n meli njozi.

phantasy n see fantasy.

Pharaoh n Farao, Firauni.

pharisee n 1 mfarisayo. pharisaical

adj. pharisaism n. 2 (hypocrite) mnafiki, mzandiki.

pharmacy n 1 famasia: utayarishaji na utoaji madawa. 2 duka la dawa. pharmaceutic (al) adj -a madawa. pharmacist n mfamasi. pharmacology n taaluma ya madawa. pharmacologist n mtaalamu wa madawa. pharmacopoeia n kitabu cha orodha ya madawa na matumizi yake.

pharos n mnara wa taa (baharini).

pharynx n koromeo. pharyngeal adj.

phase

pharyngitis n uvimbe wa koromeo.

phase n 1 awamu, mkupuo. 2 sura ~s of the moon sura za mwezi. vt panga (mipango) (agh kwa awamu). ~in /out ingiza/ondoa polepole/hatua kwa hatua.

pheasant n kwale. ~ry n banda/ kiota cha kwale.

phenobarbitone n finobabitoni: aina ya dawa ya usingizi; kitulizaji.

phenomenon n 1 (fact) kitu, jambo. 2(curiosity) tukio, shani, ajabu, kioja. phenomenal adj 1 -a ajabu sana. 2 kubwa, -ingi mno. 3 nayotambulika na hisia. phenomenally adv.

phew int uhu! lo! (mlio wa uchovu).

phial n chupa ndogo, kichupa (agh cha kuwekea dawa).

philander vi 1 zini, -wa zinifu. 2 bemba, laghai (katika mapenzi). ~er n mzinifu, mwasherati, mbembaji.

philanthropy n huruma; ufadhili; mapenzi juu ya binadamu, uhisani. philanthropic(al) adj. philanthropically adv. philanthropist n.

philately n ukusanyaji wa stempu. philatelist n.

philia n (suffix) mapenzi ya, ashiki ya Tanzaphilia ashiki ya Tanzania.

philistine n mshenzi, mshamba.

philology n filolojia: taaluma ya kukua kwa lugha. philologist n. philological adj.

philosophy n 1 falsafa. moral ~ n falsafa ya maadili. natural ~ n falsafa ya maumbile. Doctor of P~ n Daktari wa Falsafa. 2 (calmness) siasa. philosophical adj 1 -a falsafa. 2 -enye kufuata taratibu za mantiki. philosophically adv. philosophize vi toa falsafa. philosopher n mwanafalsafa: mtu achunguaye falsafa. philosopher's stone n dutu maalum iliyoaminiwa kuwa ingebadili metali kuwa dhahabu. 2 mtu makini/mtulivu.

philtre (US philter) n dawa ya mapenzi.

phlebitis n uvimbe wa vena.

photo

phlegm n 1 kohozi. 2 utulivu, upole/ usiri (wa utendaji). ~atic adj. ~atically adv.

phobia n hofu, woga wa kutopenda kitu fulani.

phoenix n finiksi: ndege wa hadithini uarabuni ambaye baada ya kila miaka 500 au 600 alijichoma moto na kufufuka pale pale katika majivu.

phone1 n (ling) foni. phonics n foniki: elimu ya kutumia sauti kufundishia kusoma. ~tic adj -a jinsi yakutamka, -a fonetiki phonetic transcription unukuzi kifonetiki, unukuzi finyu. ~tician n mwanafonetiki. ~tics n fonetiki: elimu ya sauti za usemi. phonic adj 1 -a sauti; -a fonetiki. phonograph n gramafoni, santuri.

phone2 n (sl) see telephone. simu be on the ~ zungumza kwa simu get somebody on the ~ pigia mtu simu hang up the ~ rudisha chombo cha simu; kata simu. vt,vi piga simu.

phoneme n (ling) fonimu, sauti bainifu. phonemic adj 1 -a fonimu. 2 phonemics elifonimu, fonimiki.

phoney;phony adj (sl) -a bandia.

phonology n fonolojia: tawi la isimu linaloshughulikia mfumo wa sauti za lugha. phonological adj.

phosgene n fosjeni: gesi ya sumu isiyona rangi (COCL2).

phosphate n 1 fosfati: chumvi ya asidi fosforiki. 2 mbolea.

phosphorescence n mmemetuko: utoaji mwanga bila moto. phosphorescent adj.

phosphorous n (chem) fosforasi: elementi kama nta ya njano isiyo, metali ambayo huwaka haraka; nyekundu ambayo hutengenezewa viberiti. phosphoric/phosphorous adj -a fosforasi.

photo (pref) 1 -a mwanga. ~-cell n adj betri ya mwanga. ~-synthesis n usanidinuru. 2 foto. ~genic adj -enye kutoa mwanga; -enye kutoka vizuri katika mwanga. ~finish n mwisho wa karibu mno, ushindi wa

photograph

kuamuliwa na picha. ~ copy n fotokopi: mashini ya kunakili kwa picha. vt nakili kwa mwanga. ~electric n (phys) -a umeme-mwanga, inayopata umeme kutokana na mwanga. ~print n (print) chapa, foto, picha. ~telegraphy n simu picha.

photograph n picha. vt 1 fotoa, piga picha. 2 toka/onekana vizuri katika picha. ~er n mpiga picha. ~ic adj -a picha, -a kupiga picha. ~y n 1 upigaji picha; sanaa ya kupiga picha. photometer n (phy) fotomita,kipima mwanga, kipimanuru. photo- metric(al) adj (phys) -a kupimia mwanga. photometry n.

photostat n fotostati: see photocopy. phrase n 1 (gram) kirai: fungu la maneno ambalo ni sehemu ya sentensi. 2 msemo. ~-book n kitabu cha misemo. 3 (mus) kifungu cha muziki as he ~d it kama alivyosema. ~ology n uteuzi wa maneno; jinsi ya kutumia maneno. ~ological adj.

phrenetic adj see frenetic

phrenology n frenolojia: ujuzi wa tabia (moyo, akili n.k.) ya mtu kwa umbo la kichwa chake. phrenological adj. phrenologist n.

phthisis n kifua kikuu (cha mapafu). ~ical adj -a kifua kikuu.

phut vi haribika, vunjika. (lit or fig) (colloq) go ~ haribika.

phylum n (bio) jamii, ukoo, mgao wa

juu kabisa katika ulimwengu wa wanyama.

physic n (colloq) dawa.

physical adj 1 (natural) -a maumbile;-a viumbe. 2 (corporeal) -a mwili ~ strength nguvu za mwili ~ education elimu ya mazoezi ya viungo ~ examination kukaguliwa afya ~ science sayansi ya vitu visivyo na uhai. 3 (external) -a nje -a sura, -a asili. ~ly adv kimwili he is ~ly unfit hajiwezi kimwili. physician n tabibu, daktari, mganga.

physics n fizikia. physicist n mwanafizikia, mtaalamu wa fizikia.

pick

physiognomy n 1 (elimu ya kutambua tabia kwa kuangalia) uso. 2 sura/umbo la nchi. physiognomical adj. physiognomist n.

physiology n fiziolojia. physiological adj -a fiziolojia. physiologist n mwanafiziolojia.

physiotherapy n tibamaungo. physiotherapist n mtaalamu wa tibamaungo.

physique n umbo, maungo, umbile.

pi n pai: herufi ya Kigiriki hasa itumiwapo katika hisabati kuashiria uwiano wa mzingo wa duara na kipenyo chake (3.14159).

piano n piano adj, adv (mus) kwa sauti laini/ndogo. pianist n mpiga piano. pianissimo adv (music) sauti laini, kwa sauti ndogo sana.

pianoforte see piano n.

piazza n 1 (Italy) uwanja, soko, gulio.

2 (US) baraza.

pica n 1 pika: aina ya herufi katika

uchapishaji. 2 ugonjwa wa kula kisichofaa (k.m. udongo).

picador n pikadore: mpanda farasi

anayechokoza ng'ombe katika mchezo wa ng'ombe.

picaresque (lit) nayohusu hadithi/visa vya wahuni.

picalilli n chatini.

pick1 n 1 sululu, mchokoo. 2 chombo kidogo kama kijiti cha kiberiti a tooth ~ kitu cha kuchokolea meno.

pick2 n 1 uteuzi; uchaguzi. 2 kiasi kilichochumwa k.m. matunda. 3 kiteule, kitu kilicho bora. the ~ of (the bunch) kilicho bora kuliko vyote. vt 1 chokoa. ~ holes in an argument (fig) tafuta kasoro; (of flowers) chuma. ~ somebody's brain pata mawazo/habari kutoka kwa mtu; chota akili. ~somebody's pocket chomoa/iba fedha/mali mfukoni. ~ and steal iba, dokoa. 2 chokonoa. ~ one's teeth chokonoa meno. 3 chagua, teua. ~ a quarrel with chokoza (kwa makusudi), anzisha ugomvi. 4 chambua. 5 onja, -la kidogo. ~ at onja; (of birds)

pick-a-back

donoa. 6 (of guitar) piga (kwa kuvuta). (special uses) ~at (somebody) karipia; kosoa. ~ something off chuma, ondoa. ~ somebody off piga risasi (mojamoja). ~ on onea. ~ out chagua; (recognise) tambua. ~ something out elewa (kwa kusoma/angalia kwa makini). ~ over chunguza/kagua na kuchagua. ~ up inua, chagua. ~ oneself up jiinua, inuka. ~ up (health) pata nafuu. ~ up speed ongeza/pata mwendo. ~ up with somebody fahamiana na. ~ up n sehemu ya santuri inayoshikilia sindano; pikapu; (sl) mtu ambaye unafahamiana naye bila kujulishwa. ~-me-up n kinywaji cha kutia nguvu. ~er n mtu au kitu kinachookota kitu kingine; mchumaji. ~ ing n kuchuma. ~ing and stealing kuiba vitu vidogo vidogo/rahisi.

pick-a-back adv kiyongoa carry ~beba mgongoni au begani; yongoa be carried ~ yongolewa.

picket n 1 kigingi. 2 askari wa doria. 3 watu waliowekwa mlangoni (wakati wa mgomo) ili kushawishi wengine wagome. ~ing n. vt,vi 1 pigilia fungu kwa kigingi. 2 wekea walinzi, weka walinzi. 3 shawishi wengine kugoma; zuia. flying ~ n wafanyakazi washawishi (kutoka mahali pengine).

pickle n 1 achali. 2 hali. in a sad ~ katika hali mbaya. vt 1 hifadhi katika achali, tengeneza kwa achali. 2 ~d adj (sl) -liolewa.

picnic n 1 mandari. 2 (colloq) jambo rahisi it's no ~ si rahisi vt -la mandarini. ~ker n.

picture n 1 picha; sanamu; mchoro. 2 (fig) taswira; maono. 3 mfano, mithali. be the ~ of health onekana mzima sana he is the ~ of his father anafanana sana na baba yake. 4 masimulizi, maelezo. be/put somebody in the ~ elewa/elewesha. 5 (pl) sinema, filamu. 6 (compounds)

piece

~-book n kitabu cha picha/mapicha. ~-card n mzungu. ~-gallery n makumbusho ya sanaa/ picha. ~-goer n mshabiki wa sinema. ~ hat n kofia ya kike yenye ukingo mpana. ~-palace/theatre n jengo la sinema. vt chora picha; sawiri. ~ something to oneself waza, fikiria. ~sque adj 1 -enye sura nzuri, -a kupendeza macho. 2 (of people, manner, dress etc) -a ajabu ajabu, si -a kawaida. 3 (of language) -enye kusisimua.~squeness n. ~squely adv. pictorial adj -a picha, -enye picha pictorial art sanaa ya picha n gazeti lenye picha.

piddle vt (colloq or children's lang)

kojoa. n mkojo.

piddling adj dogodogo, sio muhimu.

pidgin n pijini: maneno ya lugha mchanganyo yanayotumiwa kama lugha ya mawasiliano.

pie n pai. have a finger in the ~ itia/ ingilia kati; husika, jihusisha. as easy as ~ rahisi sana. ~ in the sky raha ya mbinguni; ndoto za mchana.

piebald adj (of horse) -a rangi mbili, -enye madoa ya rangi mbili.

piece1 n 1 kipande. (be) in ~s vipande vipande. break (something) to ~s vunjika- vunjika (kutokana na ajali. come/take (something) to ~s gawanya, vunjavunja) go (all) to ~s changanyikiwa, haribikiwa. a ~ of cake (sl) rahisi sana. ~ by ~ kimoja kimoja. of a ~ with something (fig) -a tabia moja, -enye kulandana. 2 tukio/ kipande a ~ of luck bahati a ~ of advice ushauri a ~ of furniture samani, fanicha. give somebody a ~ of one's mind -pa mtu ukweli. say one's ~ toa maoni, nena; tongoa. 3 (of cloth etc) kipande, kipimo maalum/rasmi. ~ goods n vitambaa. 4 (in art generally) kazi; (mus) tungo. 5 (coin) sarafu. 6 bunduki; mzinga. 7 sehemu/kitu kimoja kati ya seti. 8 (of work) kipande. ~ work n kipande. vt (~ together) unganisha.

piece

~ something out unganisha/ kamilisha (hadithi; nadharia; kitu). ~meal adv kidogo kidogo, hatua kwa hatua adj -a kidogo kidogo ~ meal solution tanzuo la hatua kwa hatua.

piece2 n (Fr) ~ de resistance 1 chakula kikuu. 2 tukio kuu.

pied adj -a rangirangi; -a madoadoa; -arangi nyeusi na nyeupe.

pied-a-terre n chumba/nyumba ya ziada/akiba.

pier n 1 gati (itokezayo baharini). 2 (pillar) msingi, nguzo. ~-glass n kioo kikubwa (cha kutundika ukutani).

pierce vt,vi 1 toboa, choma. 2 (of ears etc) toga, dunga. 3 (of cold, pain etc) penya, ingia moyoni, umiza (of army) penya. piercing adj -a kupenya, -kali; -a nguvu; -a kuchoma. piercingly adv.

piety n uchaji Mungu. filial ~ n adabu/utiifu kwa mzazi.

piffle n (colloq) upuuzi. vi ongea upuuzi. piffling adj -a kipuuzi, -sio na maana.

pig n 1 nguruwe. buy a ~ in a poke nunua kitu bila kukiona au kujua thamani yake. bring one's ~s to the wrong market shindwa katika kufanikisha jambo (k.m. kuuza kitu). ~s might fly maajabu yanaweza kutokea, wapi! ~ headed adj kichwa ngumu; jeuri. ~ headedly adv. ~ headedness n. ~ skin n ngozi ya nguruwe; (sl) shogi. ~ sty n banda la nguruwe. ~ tail n nywele zilizofungwa nyuma na kuning'inia mabegani. ~ wash/swill n chakula cha nguruwe. ~ boat n nyambizi. 2 (colloq) mchafu, mlafi, mwenye tabia mbaya. make a ~ of oneself -la sana, -wa mlafi. 3 ~ iron n mkuo wa chuma. vi ~ it; ~ together ishi pamoja kwenye mazingira machafu. ~gish adj (derog of a person) kama nguruwe, -chafu; -lafi. ~gishly adv. ~gishness n. ~ gery n shamba la nguruwe. ~gy n 1 (informal)

pilfer

kiguruwe. 2 (informal) (usu of a child) mlafi; mchoyo. ~let n mtoto wa nguruwe.

pigeon n 1 njiwa. green ~ n ninga. speckled ~ n kinda. clay ~ n kisahani cha kupimia shabaha. 2 (compounds) ~-breast/chest n kifua kilichotokeza nje. ~-hole n tundu la njiwa; shubaka. vt ahirisha kitu. ~ toed adj -enye matege.

pigment n pigmenti: rangi ya asili. vt paka pigmenti. ~ation n kiwango cha rangi ya asili.

pigmy n see pygmy.

pike1 n 1 mkuki mrefu mwembamba. ~staff n mpini wa mkuki. (colloq) as plain as ~ staff dhahiri/wazi kabisa.

pike2 1 barabara.2 kodi ya barabara(ni).

pike3 n samaki mkubwa wa maji baridi (anayefanana na ngege).

pilaf n see pilau.

pilaster n nguzo chomozi.

pilau n pilau; wali uliopikwa pamoja na nyama na viungo mbalimbali.

pilchard n dagaapapa.

pile1 n 1 fungu, chungu, rundo. funeral~ n chungu ya kuni za kuchomea maiti. 2 (sl) hela nyingi. make one's ~ pata/chuma fedha. 3 jumba kubwa; maghorofa. 4 betri. atomic ~ n kidhibiti atomu. vt,vi 1 lundika, tuta, omekeza, jaza. ~ arms simamisha silaha. ~ it on piga chuku, tia chumvi. ~ on the agony tia chumvi (katika kuelezea machungu). 2 ~up lundikana, ongezeka, kusanyika; (of a crash) gongana mfululizo. 3 ~ into/out of ingia/toka bila mpango.

pile2 n (post) nguzo, mhimili wa chuma/saruji wa kushikilia daraja. vt wekea nguzo. ~ driver n kishindilia nguzo. ~ dwelling n nyumba iliyosimama juu ya nguzo.

pile3 n manyoya laini (ya nguo, zulia n.k).

piles n bawasiri, kikundu, futuri.

pilfer vt dokoa. ~age n (hasara ya)

pilgrim

udokozi. ~er n.

pilgrim n haji, hujaji. P~ Fathers n

Waingereza waliolowea Marekani na kuanzisha koloni la Massachussets na Plymouth 1620. vi hiji. ~age n hija go on a ~age enda hija.

pill1 n kidonge, tembe take a ~ meza kidonge. sweeten/sugar the ~ punguza makali, lainisha mambo. ~ box n mkebe wa vidonge; (mil) ngome ndogo (chini ya ardhi). 2 the ~ n kidonge cha kuzuia mimba. be/go on the ~ anza kutumia vidonge vya kuzuia mimba.

pillage n utekaji nyara, uporaji. vt teka nyara, pora.

pillar n 1 nguzo, mhimili, mwimo. (driven) from ~ to post endeshwa n.k. huko na huko. 2 (fig) ~ of the faith muumini, mfuasi imara, shabiki. ~ box n sanduku la barua barabarani.

pillion n 1 kiti cha nyuma (cha farasi, pikipiki, n.k.). the ~ passenger n abiria aliyekalia kiti cha nyuma.

pillory n mkatale (wa kumfungia mtu kichwa na mikono). vt 1 tia mkatale. 2 (fig) kashifu hadharani.

pillow n 1 mto, takia. take counsel of one's ~ -toamua jambo mpaka siku ya pili. 2 mhimili. vt pumzisha, beba; pumzika. ~-case/slip n foronya. ~-fight n (mchezo wa watoto wa) kupigana kwa kutumia mito.

pilot n 1 rubani. drop the ~ achisha

kazi mshauri anayeaminika sana. P~ Officer n afisa wa chini katika jeshi la anga. 2 (attrib) -a majaribio a ~ project mradi wa majaribio. 3 (with compounds) ~-balloon puto chunguzi (ambalo hurushwa angani na kuangaliwa linavyokwenda ili kupima nguvu ya upepo na sehemu ambayo upepo unaelekea). ~-boat n jahazi ongozi. ~-engine n kiberenge. ~-fish n samaki kiongozi. ~-light/burner n mwenge mdogo. vt ongoza/endesha ndege, meli, treni n.k.

pinch

pimento n 1 pilipili Jamaica. 2 mpilipili Jamaica.

pimp n kuwadi. vi ~ (for somebody) tongozea, kuwadia.

pimple n chunusi. ~d; pimply adj -enye chunusi.

pin1 n 1 pini. ~s and needles mwasho baada ya mwili kufa ganzi. don't care a ~ -tojali kabisa. there isn't a ~ to choose between them hawana tofauti. neat as a new ~ safi sana. 2 safety ~ n pini, kikwasi. 3 (compounds) ~ table n meza ya kuchezea mchezo wa tufe. ~ ball n mpira wa tufe. ~ cushion n kichomekea pini. ~ head n (colloq) zuzu. ~ money n pesa za matumizi madogomadogo (ambazo mke anapewa na mume). ~ point n ncha ya pini; ncha/eneo dogo vt baini; lenga. ~ prick n (fig) kikero, jambo dogo lenye kuchukiza. ~ stripe adj -enye mistari. 4 (pl) (colloq) miguu (ya mtu).

pin2 vt 1 funga/bandika kwa pini. ~ something on somebody sakazia, sukumia. ~ one's hopes on somebody tegemea. ~ up n picha iliyobandikwa ukutani (ya mtu unayempenda). 2 bana. ~ somebody down bana (ili aeleze lengo lake/atimize ahadi). ~ somebody down to something bana/ fanya akubali (kutimiza ahadi, makubaliano n.k.).

pinafore n (namna ya) gwanda (linalovaliwa na mwanamke juu ya nguo nyingine ili kutozichafua).

pince-nez n miwani ya kupachika puani.

pincers n (pl) (also a pair of ~)

koleo. ~ movement n (mil) kushambulia mbele na nyuma kwa wakati mmoja.

pincette n kibano kidogo, kikoleo.

pinch vt 1 finya he ~ ed his brother

alimfinya kaka yake. 2 bana sana my finger was ~ed in the door kidole changu kilibanwa mlangoni. see where the shoe ~s ona tatizo lilipo.

pinchbeck

3 umia, pata athari ya be ~ed with cold/hunger banwa na baridi/njaa. be ~ed for money kosa fedha. 4 (colloq) iba, dokoa. 5 -wa bahili; bana matumizi. 6 (sl) (of the police) kamata, bamba. n 1 mfinyo give somebody a ~ finya mtu. 2 shida, mashaka, dhiki feel the ~ -wa katika mashaka/dhiki. 3 mfinyo; kiasi kidogo. 4 at a~; if it comes to the ~ ikibidi; ikiwa hakuna budi.

pinchbeck n dhahabu bandia adj -a bandia.

pine1 n msonobari adj -a msonobari.

pine2 vi (~ away) dhoofika, konda,

sinyaa, nywea (kwa sababu ya ugonjwa, huzuni, n.k.). ~ for something; ~ to do something tamani sana kitu.

pineapple n (plant) mnanasi; (fruit)

nanasi.

ping n (of bullet) mlio wa "pa". vi lia kama risasi.

pingpong n mpira wa meza.

pinion1 n kipapatio; (poet) bawa. vt 1

kata kipapatio, bawa. 2 ~ (to/ together) funga mikono kwa pingu/ kamba.

pinion2 n pinioni: mpinimeno.

pink1 n (rangi ya) waridi. 2 (flower) waridi. in the ~ of health zima sana. ~ eye n ugonjwa wa macho adj 1 -a waridi. 2 (colloq) -enye kuelekea mrengo wa kushoto (katika siasa). ~ish adj. ~ness n wekundu mweupe. ~y adj -a waridi.

pink2 vt 1 choma, penyeza, (kwa upanga). 2 ~ (out) pamba/tia nakshi ngozi. ~ing shears n mkasimeno.

pink3 vi (of internal combustion engine) toa sauti ya mlipuko.

pinnace n mashua ya meli kubwa.

pinnacle n 1 mnara mrefu juu ya paa ya nyumba. 2 (summit) kileleta cha mlima. 3 (culminating point) upeo, kipeo at the ~ of his prosperity katika upeo wa usitawi wake. vt weka mnarani, fanya mnara.

pint n painti a gallon contains 8 ~s of fluid golani moja ina painti 8 za

pipe

kiowevu.

pioneer n 1 mtangulizi; mwasisi; mpelelezi. 2 (mil) payonia: askari wa kikosi tangulizi chenye kutengeneza njia na madaraja n.k. 3 Young P ~s n Chipukizi. vi,vt peleleza; ongoza; tangulia.

pious adj 1 -cha Mungu. 2 (arch) -a kutii wazazi. ~ly adv.

pip1 n the ~ ugonjwa wa makamasi (wa kuku); (fig) maudhi; hasira. give somebody the ~ kasirisha, chukiza. have the ~ -wa na hasira.

pip2 n 1 alama katika dadu/karatasi. 2 (GB colloq) nyota (katika bega la vazi la askari). 3 mlio wa kuonyesha majira the six ~s of the time-signal milio sita ya kuashiria wakati.

pip3 vi,vt 1 piga risasi. 2 shinda. be ~ ped at the post shindwa mwishoni kabisa.

pip4 n mbegu ya tunda/chungwa. vt ondoa mbegu (kwenye tunda).

pipe n 1 bomba, paipu. 2 zumari, filimbi. 3 (pl) the ~s ; bag ~s n zumari ya Kiskoti. 4 (mlio wa) filimbi; wimbo wa ndege. 5 muluzi wa serahangi. 6 kiko, mtemba. put that in your ~ and smoke it itabidi ukubali upende usipende, kazi kwako. 7 koromeo. 8 (compounds) ~ clay n mfinyanzi mweupe (wa kufinyanga viko); chaki. ~ cleaner n kisafishia kiko. ~ dream n ndoto ya mchana; njozi. ~ laying n kuweka mabomba. be in the ~ line -wa katika maandalizi. ~ line n njia ya bomba. ~ful n ujazo wa kiko, kichanja cha viko. vt 1 piga filimbi/zumari. ~ rack n ubao wa kuhifadhia mitemba. 2 pitisha uowevu/kimiminiko katika bomba. 3 piga king'ora. ~ away toa ishara kuondoka kwa meli. ~ down nyamaza. ~ up anza kuimba/kucheza/kusema. 4 pamba nguo kwa kichuruzio. ~r n mpiga zumari. he who plays the ~r calls the tune anayegharamia (kitu) ndiye mwenye madaraka nacho/mwamuzi.

pipsqueak

~tte n kidodezi, kineli. piping adj 1 -enye sauti ya filimbi. the piping times of peace wakati wa kusikiliza muziki wa burudani. 2 -enye sauti nyembamba (kama makinda ya ndege). pipinghot adj. joto sana; (of news) motomoto n 1 kipande cha bomba. 2 sauti ya upigaji wa zumari. 3 (dom sc) kichuruzio.

pipsqueak n (sl) kidude, kijitu.

piquant adj kali;(fig)-a kutia shauku,-a kuchangamsha.~ly adv. piquancy n.

pique vt 1 kera, udhi (kwa kutweza). 2 chokoza (udadisi, shauku). 3 ~oneself on something jivunia. n kiburi, chuki, hasira.

pirate n 1 haramia; meli ya maharamia. 2 mwizi (wa haki za kunakili). vt iba (kazi ya mwingine). piratical adj. piratically adv. piracy n uharamia; wizi.

pirouette n mzunguko kwa ncha za

vidole vya miguu vi zunguka kwa kutumia ncha za vidole vya miguu.

pis aller n njia pekee/ya mwisho.

Pisces n (Zodiac) Samaki. piscary n 1 haki ya kuvua samaki (katika bwawa la mtu mwingine). 2 mahali pa kuvua samaki. piscatorial; piscatory adj -a wavuvi; -a kuvua samaki; shabiki sana wa kuvua samaki. pisciculture n uzalishaji samaki (kwa kupandisha). pisciculturist n. piscina n. bwawa la samaki. piscine adj -a samaki.

piss (vulg) vt,vi 1 kojoa; kojolea. 2 P~ off Ondoka, Potea! ~ed adj -liolewa kabisa. ~ed off -liokasirika, -lioudhika. n mkojo.

pistil n pistili: sehemu ya ua inayotoa mbegu.

pistol n bastola. hold a ~ to somebody's head tisha mtu ili afanye kitu. vt piga kwa bastola.

piston n pistoni. ~ engined adj -a injini ya pistoni. ~ ring n ringi/pete ya pistoni. ~ rod mkono wa pistoni. pit1 n 1 shimo. 2 (mine) mgodi, machimbo. ~ head n mlango wa mgodi (wa mkaa wa mawe). ~-man

pitcher

n mfanyakazi mgodini. ~ prop n nguzo ya mgodini. 3 mtego wa shimo. ~fall n mtego wa shimo uliofunikwafunikwa; (usu fig) hatari isiyoonekana. 4 mvungu (katika mwili au mmea). the ~ of the stomach sehemu ya chini ya mbavu. 5 kovu ya ndui. 6 (GB) (theatre) viti vya kati sakafuni; watu wakaao hapo. 7 gulio la biashara maalumu wheat-~ gulio la ngano. 8 the ~ n (rhet, biblical) jahanamu. 9 kituo cha huduma za magari (ya mashindano). 10 see cock~. vt 1 be ~ted with -wa na vishimo/makovu ya ndui. 2 ~ against pambanisha.

pit2 n (US) kokwa. vt toa kokwa. ~-a-pat adv kwa hatua/mapigo mepesi.

pitch1 n lami, bereu. as dark/black as ~ -eusi kabisa, giza kabisa mineral ~ madini meusi. vt paka lami (bereu).

pitch2 vt,vi 1 weka piga (hema, kambi n.k.) ~ camp piga kambi. 2 tupa, vurumisha. ~ fork n uma ya nyasi. vt tupa. 3 (mus) rekebisha sauti. 4 anguka, angusha. 5 (sl) simulia, hadithia. 6 enda mrama, tupwa huko na huko, sukasuka. 7 tua, tulia. 8 ~

in anza kazi kwa bidii. ~ into shughulika kwa bidii; piga. ~ on kuta; angukia; patia; pata. ~ upon (somebody) chagua fulani kwa bahati. 9 tia mwinamo katika paa ya nyumba. ~ed battle n mapigano/vita vya majeshi yalioandaliwa rasmi. n 1 mrama; msukosuko. 2 mtupo, mvurumisho. 3 uwanja wa kuchezea (kriketi n.k.). 4 mahali pa kuuzia vitu, hasa sokoni au barabarani. queer somebody's ~ vuruga/zima mipango ya mtu. 5 mwanguko (hasa wa paa); mshuko, mwinamo, anguko, mtelemko. 6 kiwango come to a ~ iva, endelea sana the highest ~ kipeo. 7 (mus) uzito wa sauti. 8 (tech) nafasi kati ya meno ya gurudumu.

pitcher n gudulia; jagi. little ~s have

pitfall

long ears watoto wadogo husikia upesi. n mtupa mpira.

pitfall n see pit1.

pith n 1 moyo mwororo (laini) wa bua n.k.; kitu chororo; upande wa ndani wa ganda la chungwa; (of coconut) joya; (of shoot of coco-nut tree) kitale; kilele, shaha; (bio) ubongo; mtima. ~ hat/helmet n kofia ya jua. 2 nguvu; juhudi; wepesi. 3 (fig) kiini, maana. of ~ and moment muhimu sana. ~y adj -a nguvu; -a maana sana.

pit-pat see pit2

pittance n ujira mdogo (kuliko inavyostahili).

pitter-patter n ndondondo (mlio wa

maji yanayodondoka).

pituitary adj ~ gland n tezi pituitari:

teziubongo.

pity n 1 huruma. for ~'s sake kwa

huruma; jamani! out of ~ kutokana na huruma. take/have ~ on onea huruma, hurumia. 2 jambo la kusikitisha what a ~! inasikitisha, bahati mbaya. vt hurumia; sikitikia I ~ you nakusikitikia. ~ ing adj -enye kuonyesha huruma/masikitiko. ~ingly adv. piteous adj -a huzuni, -a kuhuzunisha, -a kutia huruma. piteously adv. pitiable adj 1 -a kusikitisha, -a kutia huruma, -a kuhuzunisha. 2 (wretched) baya; nyonge, hafifu. pitiful adj 1 -a kusikitisha. 2 -a kudharaulika. pitiless adj gumu; -katili, -sio na huruma.

pivot n 1 egemeo; (fig) (of discussion)msingi/kiini. 2 (mil) mtu aendeshaye kikosi cha askari. vt,vi ~ on egemeza; geuka/zunguka katika egemeo. ~al adj -a mnenguo/maana; (fig) -a maana sana, -a msingi.

pixie;pixy n kizimwi.

pizza n piza: chapati ya mseto wa nyanya/jibini n.k.

placard n bango. vt bandika bango ukutani; tangaza habari kwa bango.

placate vt tuliza.

place n 1 mahali. 2 jiji, mji, kijiji n.k..

plague

go ~s (colloq) fanikiwa zaidi na zaidi. ~ name n jina la mahali k.v. mlima, mji. 3 jengo/sehemu maalum. 4 ukurasa/sehemu katika maandishi. 5 cheo, daraja. keep one's ~ jua nafasi yako; heshimu wakubwa. 6 nafasi ya kitu au mtu (kati ya washindi). 7 hatua (katika majadiliano n.k.). in the first/ second, etc ~ kwanza/ pili. 8 nyumba, nyumbani. 9 (in proper names) mtaa. 10 (football, Rugby) ~ kick kiki ya kuweka mpira chini. 11 (compounds) in ~ katika nafasi yake; (fig) -a kufaa. out of ~ si katika nafasi yake; (fig) -siofaa. in ~ of badala ya. give ~ achia. give ~ to achia nafasi kwa, rithiwa na. make ~ for acha nafasi kwa ajili ya; achia; tanguliwa na. take the ~ of chukua nafasi ya, -wa badala ya. take ~ tukia. pride of ~ nafasi ya juu. ~man, ~-seeker n mtafuta cheo. vt 1 weka (kitu) mahali fulani, panga (kitu) katika nafasi yake. 2 teua (mtu). 3 weka, wekeza. 4 agiza bidhaa. 5 uza/sukuma bidhaa. 6 ~confidence in -wa na imani na. 7 kumbuka/tambua mtu. 8 (racing) shika nafasi. be ~d -wa kati ya washindani watatu wa mwanzo, -wa mshindi.

placebo n kipozauongo: dawa ya

kutuliza/kupoza.

placenta n mji/kondo; kondo la

nyuma.

placid adj (of sea etc) tulivu,

mwanana, -pole. ~ly adv. ~ity n.

plafond n dari lililorembwa.

plage n ufuko.

plagiarize vt iba maandishi/mawazo/

maandiko n.k. ya mtu mwingine (na kuyatumia bila kukiri kuwa ni yake). plagiarism n wizi wa maandishi/ mawazo n.k. ya mtu. plagiarist n mwizi wa maandishi (mawazo).

plague n 1 the ~ tauni. ~ spot n kovu la tauni; eneo lililoingiliwa na tauni; kiini/chanzo cha au dalili ya maadili potovu. 2 sababu ya msiba,

plaice

baa, adha, n.k. vt ~ (with) sumbua, kera (hasa kwa maombi mengi au kwa kuhoji), udhi, taabisha. plaguy adj (colloq) -enye kusumbua/kuudhi. plaguily adv kwa kusumbua, kuudhi; kwa uchokozi.

plaice n wayo.

plain1 adj 1 (clear) dhahiri, wazi. ~ sailing adj (fig) rahisi na isiyo na matatizo make one's meaning ~ toa maana waziwazi. 2 rahisi, -a kawaida, sio na mapambo/marembo in ~clothes -liovaa mavazi ya kawaida; raia ~ clothes policeman askari kanzu. 3 (of persons, their thoughts, action etc) nyofu, -a kweli. to be ~ with you kwa kusema kweli. in ~ words waziwazi ~ dealing unyofu; uaminifu. ~ spoken adj msema kweli. 4 (of appearance) si zuri, dufu. ~ song/chant n muziki wa sauti nyingi pamoja. ~ly adv. ~ ness n.

plain2 n uwanda, tambarare coastal ~ uwanda wa pwani. ~sman n mkazi wa nyanda tambarare.

plaint n 1 (leg) dai, shtaka, mashtaka; hati ya mashtaka. 2 malalamiko, kilio. ~iff n mdai nominal ~iff mdai wa jina tu.

plaintive adj -a huzuni, -a majonzi. ~ly adv. ~ness n.

plait n 1 msuko; msokoto.2 (braid) kigwe, ugwe. vt suka; sokota.

plan n 1 ramani ya jengo. 2 michoro ya mashine. 3 picha, ramani, kielelezo. 4 mpango. (go) according to ~ tokea/-wa kama ilivyopangwa. vt 1 nuia. ~ to do something panga, fanya mipango. 2 chora/tayarisha ramani. 3 ~ (out) panga/fikiria mapema (jambo). ~ned economy n uchumi unaopangwa na kudhibitiwa na dola. ~ner n mpangaji, mwana mipango. ~less adj -sio na mpango.

plane1 n randa vt piga randa. ~ away/ down sawazisha kwa randa.

plane2 n 1 uso (wa kitu) ulio sawa sawa, ubapa. ~ table n kipimapembe ubapa on the same ~ as katika

plasm

usawa mmoja. 2 ubapa mkuu wa kuhimili ndege. 3 (colloq) ndege, eropleni. 4 (fig) hatua, kiwango ~ of development kiasi cha maendeleo. ~ sailing adj (see plain sailing). vi,vt ~ down paa, teremka, tua (bila kutumia injini) adj -enye uso uliosawasawa (usioinuka wala kushuka). ~ geometry n jometri bapa.

planet n sayari. ~arium n (jengo la)

chombo cha kuigiza nyendo za sayari. ~ary adj 1 -a sayari. 2 -a ardhi. 3 -a kuzunguka; -a kuhama. ~oid n sayari ndogo.

plangent adj (of sounds) -a mwangwi, -a kutetemeka.

plank n 1 ubao mnene na mpana. ~ bed n kitanda cha chaga/mbao (bila godoro). 2 kanuni muhimu/ya msingi katika siasa. vt 1 weka/funika kwa mbao. 2 ~ down laza chini; (colloq) lipa mara moja.

plankton n (bio) planktoni.

plant n 1 mmea, mche. ~ louse n chawa (wa) mmea. 2 mtambo, vifaa, mashine (za viwandani). 3 kiwanda, karakana. 4 hila, mtego. 5 askari kanzu anayejiunga na majambazi ili awashike/ajue yao. vt 1 panda, atika, pandikiza, otesha; (fig) ingiza wazo (akilini). 2 weka, kaza, simamisha, piga ~ a blow piga ngumi ~ a bullet piga risasi. 4 anzisha, asisi; lowea. 5 (sl) jifanya/jificha (ili kuhadaa); sakazia/tungia uongo. ~er n mkulima mwenye shamba kubwa; mlowezi; mashine ya kupandia. ~ation n shamba kubwa, mgunda.

plantain n (fruit) ndizi; (plant) mgomba.

plaque n 1 bamba la taarifa, mapambo n.k. ukutani. 2 (med) utando.

plash1 n sauti ya mapigo ya maji k.m. wakati wa kupiga kasia. vt,vi piga maji, maziwa n.k.

plash2 vt pinda/suka matawi (kufanya uga).

plasm n see plasma.

plasma

plasma n (biol) plazma: maji ya damu.

plaster n 1 plasta, kikandiko, lipu:

mchanganyiko wa chokaa, mchanga na maji. ~ board n bao la karatasi na jasi. ~ cast n ganda (la piopi); sanamu ndogo ya piopii. ~ of Paris n (POP) plasta ya jasi, piopi. 2 plasta (ya vidonda n.k.). vt 1 piga plasta, tia lipu; kandika his hair is ~ed with oil nywele zake zimetiwa mafuta mengi. 2 ~ something with something; ~ something on something bandika, pakaza (dawa). ~ down tia sakafu. ~er n mpiga lipu. ~ed adj -liolewa chakari.

plastic adj 1 (of materials) -a plastiki, -a kinamo, -a kunyumbuka. ~ explosive/ bomb n bomu la plastiki. 2 -a kuumba/ kutengeneza. ~ surgery n utengenezaji upya wa viungo. 3 (fig) -enye kuathirika kwa urahisi n plastiki. ~ity n .

plasticine n plastisini: dutu kama udongo wa mfinyazi itumikayo kutengeneza modeli.

plate n 1 bamba, kipande cha chuma au glasi. ~ glass n kioo cha dirisha. 2 sahani. give somebody something on a ~ (colloq)pa mtu kitu pasi yeye kukishughulikia. on one's ~ -a kushughulisha. have a lot/enough on one's ~ tingwa, -wa na mengi ya kukushughulisha. ~ rack n kichanja cha vyombo. 3 vyombo vya fedha au dhahabu (kama vile vijiko, vikombe, sahani). ~ powder n unga wa kusafishia na kung'arishia fedha. 4 (in printing) pleti, bamba; picha ya kitabuni. 5 kipande cha chuma chenye jina la mtu. dental ~ n menobandia; 6 kombe la dhahabu (kwa ajili ya zawadi ya ushindi). vt 1 chovya vitu vya madini katika madini ya namna nyingine. 2 ~ with funika kwa bamba/chuma. ~ful n ujazo wa sahani moja; sahani tele. ~-mark n alama ya mtengenezaji. ~r n mchovyaji vyombo kwenye dhahabu, fedha n.k. plating n mpako/mchovyo. gold plating

mpako/mchovyo wa dhahabu plating with gold kuchovya dhahabu. platter n 1 (US) kombe. 2 (GB arch) chano. platter n see plate.

plateau n uwanda wa juu, nchi iliyoinuka ikawa tambarare.

platelayer n fundi wa reli.

platform n 1 jukwaa. 2 ulingo, mahali palipoinuka kando ya njia ya reli n.k. ~ ticket tikiti ya msindikizaji/ kuingilia stesheni. 3 programu (ya chama cha siasa hasa itolewayo kabla ya uchaguzi). ~oratory n uzungumzaji wa kuvutia jukwaani.

platinum n platinamu: madini nzito tena nyeupe ya thamani. ~ blonde n (colloq) mwanamke mwenye nywele nyeupe kama fedha. platitude n maelezo ya kawaida/chapwa. platitudinous adj -lio kawaida.

Platonic adj -a Plato au mafundisho yake. ~ love/friendship n mapenzi ya taamuli (si kwa ngoa, ashiki, wala tamaa).

platoon (mil) platuni: kundi la maaskari walio chini ya amri ya luteni.

platypus n kinyamadege: mnyama mdogo (wa Australia) ambaye hutaga na kunyonyesha.

plaudit n makelele, makofi vifijo, (vya kuunga mkono/kukubali).

plausible adj 1 -enye kuelekea; -enye kukubalika; (of person) -enye kutoa hoja za kukubalika. plausibly adv. plausibility n.

play n 1 mchezo.a ~ on words kucheza na maneno. child's ~ n kitu cha kawaida na rahisi. ~ boy n mpenda sana starehe. ~ fellow/mate n mwenzi (katika mchezo). ~-ground n kiwanja cha michezo. ~-pen n sanduku/tenga (ambamo mtoto huweza kuachwa akacheza). ~ room n chumba cha michezo ya watoto. ~-school group n vichekechea: kundi la watoto wachezao pamoja chini ya uangalizi maalum. ~-suit n nguo za kuchezea. ~thing n (fig) mtu

play

anayechezewa. ~ time n muda/ kipindi cha kucheza, mapumziko. 2 kucheza, namna ya kucheza mchezo. in/out of ~ ndani/nje (ya uwanja). fair ~ n (fig) usawa, haki kwa wote. foul ~ n kinyume na sheria; (fig) njama. 3 zamu katika mchezo it is John's ~ ni zamu ya John. 4 kamari. 5 tamthilia. as good as a ~ -a kufurahisha, -a kupendeza, senema ya bure. ~ acting n kuigiza tamthilia; (fig) kujisingizia. ~-bill n tangazo la (tamthilia, mchezo n.k.). ~goer n mpenda kutazama tamthilia. ~house n jumba la kuonyeshea tamthilia. ~ wright n mwandishi wa michezo ya kuigiza. 6 mwendo mwepesi. 7 nafasi ya kufanya jambo allow full ~ to one's ability toa nafasi ya kutumia uwezo wake. 8 kazi, kitendo, shughuli. be in full ~ tumika kikamilifu. bring something into ~ anza kutumia/kutumika. come into ~ anza kufanya kazi, anza kushughulika. vt,vi 1 cheza. ~ with jifurahisha. 2 ~ at something/being something) jifanya kuwa unafanya kitu; fanya mzaha. 3 ~ a joke/ prank/trick (on somebody) hadaa; tania. 4 shiriki katika mchezo; cheza he ~s football for our club huchezea mpira klabu yetu. 5 ~ (as/at) shika nafasi fulani katika mchezo Juma ~s in goal/as goalkeeper Juma hushika nafasi ya mlinda mlango. ~ somebody as/at ingiza katika timu. 6 (cricket, football etc) piga/gonga mpira kwa namna maalumu. ~ ball (with) (fig, colloq) -wa tayari kufanya kwa ushirika; shirikiana. 7 (of chess) sogeza (kete); (of cards) cheza (karata). ~ one's cards well (fig) tumia nafasi yako vizuri/vibaya. 8 ~ fair fuata kanuni/ sheria; fanya kama inavyotakiwa. ~ hard cheza kwa bidii. ~ the ball, not the man cheza mpira usipige watu; (fig) wa mwaminifu na kutenda haki. ~ the game fuata sheria za mchezo; (fig) -wa mkweli bila upendeleo; fuata

haki. 9 piga chombo/ala ya muziki, fungua chombo cha muziki k.v. santuri ~ the flute piga zumari. ~ (something) back piga kanda baada ya kuirekodi. ~ back n chombo kinachorudisha nyuma kanda iliyorekodiwa; kurudisha nyuma kanda. 10 igiza tamthilia, onyesha maigizo. ~ the fool fanya mambo kijinga. ~ the man fanya mambo kiume. 11 yumba-yumba, wayawaya, chezacheza. 12 endesha/enda kwa mfululizo. 13 ~ (something) on/upon something piga risasi. 14 ~ a fish chosha samaki kwenye mshipi. 15 (special uses) ~ down to somebody zungumza kwa kujishusha (ili mtu asijihisi mnyonge na akuunge mkono). ~ something down dhalilisha/dunisha kitu kwa makusudi, punguza umuhimu wake. ~ somebody in, ~ somebody into a place pigia muziki wakati wa kuingia. ~into somebody's hands/the hands of somebody jiingiza/ jiuza/pa faida. ~ one person off against another gonganisha/ chonganisha. ~ (something) off n mchezo wa marudiano. ~ on upon (something) chochea. ~something out fikia kikomo/ kilele. be ~ed out kwisha; pitwa na wakati. ~up cheza kwa nguvu; (colloq) wa mtukutu. ~something up tukuza; taaradhi. ~ up to somebody jipendekeza. ~ (somebody) up (colloq) pa taabu, taabisha. ~ with chezea. ~er n 1 mchezaji. 2 (arch) mwigizaji. 3 mpigaji kinanda n.k.; rekodiplea, santuri. ~ful adj cheshi, -a kucheza, -a mzaha,-purupuru. ~fully adv. ~fulness n. ~ing n. ~ ing field n kiwanja cha michezo. ~let n tamthilia fupi.

plaza n uwanda (katika Hispania); (US) mahala penye soko/gulio.

plea n 1 (leg) maelezo ya mshitakiwa mahakamani. 2 ombi. 3 sababu,

pleach

kisingizio on the ~ of ill health kwa sababu ya ugonjwa.

pleach vt suka.

plead vt,vi 1 ~ for/against somebody wakilisha mtu mahakamani, kiri. ~ guilty/not guilty kiri/kana kosa. 2 tetea (mahakamani). 3 ~ (with somebody) (for something to do something) sihi. 4 toa maelezo, jitetea. 5 tetea hoja. ~ings n (pl) (leg) maandishi rasmi ya utetezi. ~ingly adv.

please vi,vt 1 (imper) (abbr of if you~) tafadhali. 2 pendeza; ridhisha he is hard to ~ ni vigumu kumpendeza, hapendezeki be anxious to ~ somebody wana hamu ya kumpendeza mtu. ~ God Mungu akipenda, Inshaallah; penda, taka just as you ~ upendavyo, hiari yako. as much as you ~ kadiri upendavyo. if you ~ (ironic) tafadhali, kama unaridhika. pleasing adj -a kupendeza, -zuri, -tamu, -a anasa. ~d adj -enye furaha. pleasingly adv. pleasure n 1 furaha; anasa; starehe; ridhaa. take~ (doing) something furahi kufanya kitu I have much ~ in ninayo furaha kuu the ~ is mine ni furaha yangu man of ~ mtu mpotevu; fisadi; asherati sensual ~ furaha za mwili, ashiki. (compounds) ~boat n meli, mashua ya starehe. ~ -ground n uwanja wa burudani/ starehe. ~ -steamer n meli ya starehe. ~ -trip n safari ya starehe. vt pleasure somebody (arch) furahisha mtu kwa kujamiiana naye. ~loving/ ~ -seeking adj -a kutafuta starehe. 2 ridhaa, utashi. 3 kivutio, kipenda roho, vianisi. pleasurable adj -enye kuanisi. pleasurably adv.

pleasance n 1 (arch) furaha; anasa; eneo la burdani. 2 bustani iliyounganishwa na nyumba. pleasant adj anisi, -a kufurahisha. pleasantly adv.

pleat n mkunjo, rinda. vt kunja,

fanya/tia marinda, (see plait).

plebeian (also pleb) (colloq abbr.) adj

pliers

mchochole n mtu wa hali ya chini.

plebiscite n kura ya maoni.

plectrum n mnyakuo wa gita: chuma kivaliwacho kidoleni kupigia gita.

pled pp of plead.

pledge n 1 ahadi; dhamana; kiapo under ~ of secrecy katika siri, faragha. take/sign the ~ ahidi kuacha pombe. 2 rehani lying in ~ kuwa katika rehani put in ~ weka rehani take something out of ~ komboa kitu cha rehani. 3 zawadi, ishara; (fig) ~ of love mtoto. 4 kunywa kwa afya/furaha ya. 5 mdhamini. vt 1 weka rehani. 2 apa; apisha; ahidi ~ one's word of honour jifunga kwa kiapo, weka sharti, diriki, ahidi. 3 -nywa kwa afya ya. 4 ~ oneself jidhamini, jiwekea dhamana. ~ oneself for somebody mdhamini mtu.

plenary adj 1 -enye uwezo, -sio na mipaka kamili ~ power uwezo kamili. 2 (of meeting) -a wote. plenarily adv. plenipotentiary n mjumbe mwenye mamlaka kamili adj -enye mamlaka kamili (kwa niaba ya serikali yake).

plenitude n ukamilifu, wingi.

plenty n ~ (of) wingi (wa), maridhawa ~ of food chakula tele. the horn of ~ hali ya neema. in ~ kwa wingi live in ~ ishi katika anasa adv (colloq) sana. plenteous adj -a wingi, maridhawa. plenteously adv. plentiful adj -ingi, maridhawa. plentifully adv.

pleonasm n utumiaji wa maneno yasiyohitajika. pleonastic adj.

plethora n 1 wingi kupita kiasi. 2 ugonjwa wa kuwa na seli damu nyekundu nyingi kupita kiasi. plethoric adj.

pliable adj 1 -a kupindika kwa urahisi. 2 (of mind) -enye kushawishika kwa urahisi. pliability n. pliancy n. pliant adj. pliantly adv.

pliers (pl) n (pair of) ~ koleo; chamburo.

plight1 n (arch) 1 ahadi give one's ~ to toa ahadi kwa. 2 rehani. vt ahidi (only in) ~ one's troth ahidi kuoa.

plight2 n hali mbaya, taabu.

Plimsoll n 1 ~ line/mark n alama yakudhibiti kiasi cha shehena. 2 (pl) ~s n raba.

plinth n msingi wa nguzo.

plod vi,vt jikokota (kufanya kazi/

kutembea n.k.) ~ through a textbook soma kitabu kwa taabu. n 1 kazi ngumu. 2 mshindo. ~der n mtu ajikokotaye/mzito lakini mwenye bidii. ~ding adj. ~dingly adv.

plonk1 n chubwi: sauti ya kitu kiangukapo katika kioevu. vi ~ (down) dondosha.

plonk2 n (sl) mvinyo rahisi.

plosive adj (phon) -a kipasuo n kipasuo.

plot n 1 (of land) kiwanja. 2 (of story)mtiririko/msuko (wa hadithi). 3 njama. vt,vi 1 (math) chora, tia alama (kwa kuonyesha majira ya mshale n.k. katika ramani n.k.) ~ting paper n karatasi ya kuchorea ramani. 2 kula njama. 3 tunga mtiririko (wa hadithi). 4 ~ (out) gawa, weka michoro/alama n.k. ~ter n.

plough (US) plow n 1 plau follow the ~ lima; -wa mkulima. put one's hand to the ~ (fig) anzisha/anza kazi. ~ boy n kijana mwongoza plau. 2 zana kama plau. snow ~ n plau/kifaa cha kuondolea theluji njiani. 3 shamba lililolimwa kwa plau. 4 kundi la nyota zifanyazo umbo la plau. vt,vi 1 ~ (back) lima kwa plau; (fig) wekeza upya/tena. ~ a lonely furrow (fig) fanya kazi bila msaada. ~ the sand fanya kazi ya bure. 2 ~ through kata, penya kwa nguvu the ship ~ed through the heavy waves meli ilikata mawimbi mazito. 3 (sl) kataa mtahiniwa ~ under lima chini sana kwa plau. ~ up fukua mizizi. (compounds) ~-beam n mhimili wa plau. ~-disc n kisahani cha plau. ~-handle n plau. ~man n mlimaji.

plummet

plover n kitwitwi.

plow n (US) see plough

ploy n hila.

pluck vt,vi 1 nyonyoa (manyoya); futua. 2 ~ something out/up vuta, ng'oa (magugu); chuma; konyoa. 3 (sl) ~ at ng'ang'ania, vuta ~ somebody by the sleeve vuta usikivu wa mtu (kwa kumgusa). 4 (GB sl) ~ up courage piga moyo konde, jipa moyo. ~ at something ng'oa kitu. 5 (sl) iba. n 1 ujasiri, ushupavu. 2 kitu kilichotolewa ndani (k.m. moyo, ini n.k.). 3 manyakuo. ~ y adj. ~ ily adv.

plug n 1 kizibo; (naut) nguruzi. 2 plagi. 3 (of tobacco) bumba/ msokoto/ kibonge (cha tumbaku). 4 (sl) tangazo la biashara linalovutia. pull the ~ tangaza kitabu. vt 1 ziba, funga. 2 ~ (something) in unganisha plagi. 3 (sl) piga risasi; piga konde. 4 ~ (up) unganisha na umeme. 5 (colloq) ~ (something) in, away at shughulikia, fanyia kazi sana. 6 tangazisha, vumisha. ~ging n 1 tendo la kuzuia kwa plagi. 2 pigo la ngumi.

plum n 1 plamu: tunda kama zambarau. 2 ~ cake n keki ya plamu. 3 ~-tree mplamu. 4 (fig) kitu bora; kazi yenye mshahara mzuri.

plumb n 1 timazi, chubwi. out of ~ si

wima, tenge. 2 (kwa wima) uzi wa timazi adj 1 sawasawa, kiwima. 2 (sl) kabisa, sawasawa kabisa, halisi adv 1 sawa kabisa. 2 (US colloq) hasa. vt (fig) fikia mizizi/kiini cha jambo. ~-rule n rula ya bildi.

plumber n fundi bomba. plumbing n 1 ufundi bomba. 2 mabomba; matanki n.k..

plume n nyoya. borrowed ~s adj (fig) -a kuazimwa tu. vt 1 (of birds) jipuna. 2 ~ oneself (on something) jipongeza; (of birds) jipuna. plumage n manyoya ya ndege.

plummet n timazi, chubwi bildi. vi

poromoka.

plummy

plummy adj 1 -enye kazi bora; (fig) zuri, -a kuvutia.

plump1 adj -nenenene, -a mviringo;

(of animals) -nono. vi ~ up/out nenepa. ~ness n unene, unono.

plump2 vi 1 ~ (one self/somebody/ something) down anguka, dondoka; angusha/dondosha. 2 ~ for chagua, pigia kura adv 1 ghafla come ~ into the water tumbukia majini ghafla run ~ into something gonga ghafla. 2 bila kuficha, waziwazi adj -a wazi, dhahiri.

plunder vi,vt ~ (of) 1 teka nyara. 2

pora. n 1 nyara 2 mapato (kwa wizi, unyang'anyi n.k.). ~ er n.

plunge vt,vi 1 ~ (into) tumbukiza, tosa; tumbukia (majini n.k.). 2 (of ship) sukasuka, enda mrama. 3 (of cards) cheza karata/kamari sana; pata madeni. 4 piga mbizi. n 1 mbizi. take the ~ (fig) chukua hatua kali, fanya uamuzi mkali. 2 mtupo, mwendo wa ghafula, mruko, mshindo. ~r n kizibuo.

plunk n see plonk.

plural adj 1 -ingi. 2 (gram) wingi n

wingi. ~ism n 1 wingi. 2 (usu derog) kushika cheo zaidi ya kimoja. 3 (phil) mfumo unaotambua mawazo/ misimamo/dini mbalimbali. ~ity n 1 wingi; hesabu/namba zaidi ya moja. 2 kushika vyeo zaidi ya kimoja ~ity offices kuwa na ofisi nyingi. ~ize vi fanya -ingi.

plus (conj) pamoja na, zaidi ya, na adj -a kujumlisha; chanya. n kujumlisha; alama ya +; (fig) sifa bora. ~-fours n (pl) kaboka (suruali pana ya chini ya magoti).

plush n kitambaa kama mahameli adj -a anasa, -a kitajiri. ~y adj (sl) safi, tanashati.

Pluto n 1 (Roman myth) Mungu wa kuzimuni. 2 (astr) Pluto. ~cracy n utawala wa tabaka la matajiri wenye nguvu za kimadaraka/mamlaka. ~crat n mtu ambaye ana mamlaka kutokana na utajiri wake. ~cratic adj utawala wa kitajiri.

pocket

ply1 n (layer) 1 tabaka (la mbao au

kitambaa). three ~ -wood tabaka kadhaa zilizogundishwa. 2 (strand) uzi ~ wool for knitting sufu ya nyuzi tatu (katika ufumaji).

ply2 vi 1 fanya kazi. 2 enda na kurudi

mara kwa mara. 3 ~ a trade fanya biashara. ~ somebody with pa/lisha/nywesha kila wakati. 4 shambulia kwa maneno.

pneumatic adj -a hewa, -a kuendeshwa kwa nguvu/kani ya hewa ~ tyres tairi hewa. ~s n elimu ya tabia ya hewa.

pneumonia n nimonia, kichomi.

poach1 vt vukiza yai. ~ed egg n yai la maji.

poach2 vt,vi 1 ~ (on/for) chukua/winda iso halali. 2 (fig) ingilia kazi ya mwingine ~ on somebody's preserves twaa kazi ya mwingine. ~er n jangili. ~ing n ujangili.

pock n kiduduiko, vishimo vya makovu ya ndui. be ~ marked duduika. be ~ed with -wa na/jaa vidimbwi.

pocket n 1 mfuko. (be) in someone's ~ wa kibaraka wa mtu fulani; nunuliwa na mtu. pick somebody's ~ -chomoa, chomolea. put one's pride in one's ~ kubali aibu ili kutimiza lengo. be/live in each other's ~s -wa pamoja siku zote. line one's ~s jitajirisha (hasa kwa njia zisizo halali). put one's hand in one's ~ kuwa tayari kutoa au kutumia pesa. 2 mali, fedha. be in/out of ~ pata faida/hasara. out-of ~ expenses gharama/matumizi halisi. 3 kishimo, kifuko, kibonge, chungu air ~ kifuko cha hewa ~s of resistance upinzani wa hapa na pale ~ of gold in the rock kibonge cha dhahabu katika jabali. 4 kitu kidogo a ~ dictionary kamusi ndogo a ~ camera kamera ndogo. 5 (compounds) ~- book n kitabu kidogo cha kuandikia; (US) pochi ~ - handkerchief leso, hanchifu. ~ knife n kisu kidogo cha kukunja;

pod

kijembe. ~- money n kichele, fedha kidogo za kununulia vitu vidogo vidogo. ~ful n kiasi kinachojaa mfuko. vt 1 tia mfukoni, futika. ~an insult vumilia udhia. ~ one's pride ficha aibu. 2 shikilia (fedha n.k.) pasipo haki; iba. 3 (billiard) funga bao.

pod n ganda. vt,vi 1 menya kunde, harage they are as like as two peas in the ~ wanafanana sana. 2 ~ (up) weka (ma)ganda.

podgy adj (of person) nene na fupi.

podium n 1 jukwaa. 2 mimbari.

poetry n mashairi; ushairi write ~ tunga/buni mashairi a line of ~ mstari/ubeti a piece of ~ shairi. poem n shairi. poesy n (arch) ushairi, mashairi. poet n mshairi, mtunga mashairi. poetess n mshairi wa kike. poetic(al) adj -a mashairi; -a kishairi. poetic justice haki halisi. poetically adv. poetics n elimu ya ushairi.

pogrom n uuaji wa kikatili wa jumuiya ya watu.

poignant adj 1 kali, -enye kutia

uchungu.

point n 1 ncha kali (ya kalamu, pini, kisu, n.k.). not to put too fine a ~ on it kusema ule ukweli. 2 ncha- chonge. 3 nukta (ifanywayo na kitu, kama vile kalamu). decimal ~ n desimali four ~ six nne nukta sita (4.6). 4 alama (halisi au ya kufikirika) ya eneo, mahali au wakati. a ~ of view mtazamo. (US) at this ~ mahali hapa; sasa, wakati huu. be at the ~ of death -wa mahututi. be on the ~ of doing something karibia kufanya jambo fulani. if/when it comes to the ~ wakati ukifika. ~ duty n zamu ya polisi wa usalama barabarani katika kituo maalum. 5 (printing) kizio cha kupimia ukubwa wa herufi. 6 alama (kwenye skeli); kizio cha kupimia, kiwango. boiling ~ n kiwango mchemko. possession is nine ~s of the law hamadi kibindoni. 7 pointi,

point

alama, kizio cha kupatia pointi katika mchezo. win/be beaten on ~s shinda/shindwa kwa pointi. 8 (of compass) alama, nyuzi. 9 wazo (kuu/kiini), jambo. carry/gain one's ~ shawishi mtu akubaliane na wazo lako. come to/get to/reach the ~ sema kile (hasa) unachotaka kusema. get/see/miss the ~ pata/ ona/shindwa kuona ambacho mtu anajaribu kusema. make one's ~ jenga hoja. make a ~ of doing something chukua kitu kuwa muhimu au cha lazima kufanya. stretch a ~ kwenda mbali zaidi ya kiwango kinacho ruhusiwa.take somebody's ~ elewa/kubaliana na kile asemacho mtu. (get/wander) away from/off the ~ sema kitu kisichohusiana na habari isemwayo. a case in ~ jambo/ mfano halisi mmojawapo. in ~of honour/ conscience kitu muhimu kwa dhamira/hadhi ya mtu. 10 sababu no/not much ~ in doing something hakuna sababu ya msingi (ya kufanya kitu fulani). What's the ~ Ya nini? usihangaike bure. 11 sifa. 12 soketi/njia ya kupitia umeme. 13 maungio (ya kubadilishia njia ya reli). ~s man n mlizi wa njia panda ya reli. 14 umuhimu. vt,vi 1 ~ (to) elekeza; onyesha sehemu/uelekeo wa. ~ something at/ towards elekeza, lenga. 2 ~ something out onyesha. 3 tia nukta; (fig) kazia, sisitiza. 4 kazia maungio ya matofali yaliyojengwa. 5 (of a dog) jiweka tayari. ~ed adj 1 liochongoka, -enye ncha kali; (fig) lioelekezwa dhidi ya mtu fulani. 2 (fig) -a wazi, -liolenga wazi. 3 kali. ~ edly adv. ~er n 1 mshale, akarabu. 2 fimbo (fito) ya kuelekezea/kuonyesha. 3 mbwa wa kuwinda, mwepesi kuonyesha alipo ndege au mnyama. 4 (mil) mlenga shabaha/mzinga. ~less adj 1 (fig) -sio na maana/sababu a ~less speech hotuba isiyo na maana. 2 (sport) -sio

poise

na pointi. ~lessly adv. ~-blank adv 1 (of a shot) papo kwa papo; kulengwa/pigwa kwa karibu mno. 2 kinaga- ubanga, waziwazi. adj -a papohapo, -a wazi. ~illism n uchoraji wa kutumia nukta; utonaji.

poise vt,vi 1 weka sawasawa (kama mtungi n.k.) kichwani; tuliza sawasawa. ~ oneself on one's toes chuchumia, tengenea; (fig) wa tayari. 2 pembeza, jinega; (weigh) pima; (fig) jisawazisha. 3 (hover) elea angani. 4 ~d in suspense -wa na shaka, sitasita. n 1 mwendo, mkao (k.m. kuinua kichwa, kusimama wima n.k.). 2 mtu mwenye kujiamini a man of ~ mtu makini.

poison n sumu they hate each other like ~ wanachukiana sana sana die of ~ -fa kwa sumu. ~ gas n gesi ya sumu. ~ pen n mtu aandikaye barua za kashifa zisizo na jina la mwandishi. ~ pen letter n barua za kashifa. 2 maadili mabaya/maovu. vt 1 tia/lisha sumu I have a ~ed hand nina kidonda mkononi. ~er n msumishaji; muuaji atumiaye sumu. ~ous adj -enye sumu; ovu; fisadi.

poke vi,vt 1 sukuma, piga kikumbo; tia mdukuo. 2 chochea, choma,sukumiza ~ the fire chochea moto. ~ fun at dhihaki. 3 chakura; tomasa. 4 dukiza. ~ one's nose into somebody's business jidukiza katika mambo ya watu. 5 ~ (about) papasapapasa kwa kutafuta. 6 fanya shimo kwa kudukua, kuchakura. n msukumo, kikumbo, mdukuo. ~r n mchokoo wa chuma.

poker n poka: mchezo fulani wa karata. ~face n (colloq) uso ubao: uso usioonyesha mhemko/hisia.

poky adj (of room) dogo, -a maskini.

polar adj 1 -a ncha za dunia; -a nchi ya baridi sana. ~ lights n nuru ya kaskazini au kusini. (math) ~ coordinates n majiranguzo n ~ front mkabala/mkingamo wa ukanda wa baridi na joto. ~ bear n dubu mweupe aishiye karibu na ncha ya

polish

kaskazini. 2 kingamo. ~ity n. ~ize vt kingamiza. ~ization n.

pole1 n 1 ncha North P~ Ncha ya Kaskazini. ~s n pembe za dunia. be ~ s apart -wa mbalimbali kabisa, hitilafiana kabisa. 2 mwisho wa sumaku; pembe ya hatari ya umeme. ~ star n nyota ya kaskazini.

pole2 n 1 ufito; upondo/boriti;

pao; mpiko; (post) nguzo, mhimili, mwimo kiopoo. up the ~ (sl) katika matatizo; kichaa kidogo. 2 kipimo cha urefu (yadi tano na nusu). vt 1 sukuma/endesha kwa upondo. 2 toa, andaa nguzo/mhimili n.k. ~ vault n (mchezo wa) kuruka kwa upondo; upondo wa kurukia.

pole-axe n 1 shoka la vita. 2 shoka la mchinjaji. vt piga/chanja kwa shoka; (fig) chinja, haribu.

polecat n kicheche.

polemic n hoja; bishano, mikingamno; shindano, mjadala. ~s n ubishi; taaluma ya mjadala adj (also ~ al) -a mjadala/mabishano. ~ally adv. ~ist n.

police n polisi military ~ polisi wa

jeshi. ~ constable n askari, konstebo. vt 1 simamia (mahali) kwa kutumia polisi ~ the streets zuia uhalifu barabarani. (compounds) ~dog n mbwa wa polisi. ~ force n jeshi la polisi. ~man n polisi, askari polisi. ~ office n ofisi ya polisi. ~- state n (nchi yenye) utawala wa mabavu/udikteta. ~-station n kituo cha polisi. ~-woman n polisi wa kike.

policy1 n 1 sera self-realice ~ sera yakujitegemea. 2 (prudence) busara.

policy2 n hati insurance ~ hati ya bima.

polio (also ~myelitis) n polio; kupooza (miguu/mikono n.k.).

polish vt,vi 1 ~ up ng'arisha;

ng'arika; kwatua; sugua. 2 (of character) adibisha, ongoza, noa. 3 ~ something off maliza haraka. n 1 ulaini; mng'aro; mwanga. 2 polishi: dawa ya kung'arisha/kukwatulia. 3

politburo

(fig) ustaarabu, malezi mazuri, adabu. ~er n mng'a rishaji.

politburo n kamati kuu ya chama (hasa katika chama cha kikomunisti).

polite adj taratibu, pole, -a adabu,

-a heshima. ~ ly adv. ~ness n.

politic adj 1 -a kufaa, -a busara. 2 the body ~ n dola.

politics n siasa racial ~ siasa ya ubaguzi (wa rangi). political adj -a siasa, -a kisiasa political party chama cha siasa. political asylum n hifadhi ya kisiasa. political economy n uchumi/ikitisadi ya kisiasa. political prisoners n wafungwa wa kisiasa ~al offence jinai ya kisiasa. politician n mwanasiasa. politicize vt,vi tia mwako wa kisiasa. politick vi jihusisha na siasa.

polity n 1 dola; serikali.

poll1 n (~ parrot) kasuku.

poll2 n 1 (upigaji) kura, kuhesabu kura. 2 kichwa. ~ tax n kodi ya kichwa. 3 kutafuta maoni ya watu kwa kuwahoji. vt,vi 1 pata kura; piga kura. ~ing booth/station n kituo cha kupigia kura. ~ing day n siku ya kupiga kura. 2 tafuta maoni ya watu kwa kuwahoji. ~ster n mtafuta maoni. 3 kata ncha za matawi/pembe n.k..

pollard vt pogoa, kata kilele cha mti.

pollen n chavua. pollinate vt chavusha. pollination n mchavusho. cross pollination n mchavusho tambuko. self pollination n kujichavusha; mchavushopweke.

pollute vt chafua waste from industries ~ the sea uchafu kutoka viwandani huchafua bahari. pollutant n kichafuzi. pollution n uchafu.

polo n polo: mchezo wa wapanda farasi wa kupiga tufe kwa fimbo. water ~ n mchezo wa mpira wa waogeleaji ~ stick fimbo ya kuchezea polo.

poltergeist n (in folklore etc) pepo

mbaya mwenye makeke/ ghasia.

poltroon n mwoga he is a ~ yu mwoga. ~ ery n woga.

ponce

poly prep 1 -ingi. 2 (colloq abbr for) polytechnic.

polyandry n mfumo ambao mwanamke anakuwa na waume wengi. polyandrous adj.

polychrome adj -a marangirangi,-liopakwa rangi aina aina. polychromy n utiaji rangi nyingi.

polygamy n mitala. polygamist n aoaye wake wengi. polygamous adj -a mitala, -a wake wengi polygamous marriage ndoa ya wake wengi potentially polygamous marriage ndoa inayoweza kuwa ya wake wengi.

polyglot adj -a lugha nyingi. n mzungumzaji wa lugha nyingi.

polygon n pembenyingi, poligoni a ~ is a many-sided figure poligoni ni umbo lenye pembe nyingi. ~al adj -a pembe nyingi.

polymorphous adj -a maumbile mengi; -enye kupitia hatua nyingi (za maendeleo, kukua n.k.). polymorphic adj. polymorphism n.

polyphony n (music) sauti nyingi. polyphonous adj -a sauti nyingi.

polypus n see polyp.

polysyllable n neno la silabi nyingi. polysyllabic adj -enye silabi nyingi. polysyllabic word neno lenye silabi zaidi ya tatu.

polytechnic n chuo cha ufundi anuwai adj -a ufundi anuwai.

polytheism n imani ya kuabudu miungu wengi. polytheist n. mwabudu miungu mingi.

polythene adj -a plastiki laini.

pomegranate n komamanga.

pommel n 1 mduara wa saruji/ matandiko ya farasi au punda. 2 kinundu cha mpini wa upanga.

pomp n fahari/ufahari; makuu, majivuno. ~ous adj -enye makuu, -enye majivuno, -a kujidai. ~osity n ushaufu, majivuno, makuu. ~ousness n.

pompom n pambo-duara (liwekwalo kwenye kofia, nguo, viatu n.k.).

ponce n 1 kuwadi. 2 msenge. vi ~

poncho

about -wa kama msenge.

poncho n poncho: joho kama kawa.

pond n dimbwi (hasa ambapo wanyama hunywa maji).

ponder vt,vi ~ (over) fikiri, tafakari, waza he ~ed a variety of issues alitafakari masuala kadhaa. ~able adj (phys)-a kupimika, mambo yawezayo kufikiriwa/kukadiriwa n.k. ~osity n. ~ous adj 1 zito sana, kubwa. 2 (dull) zito, bwege. ~ously adv.

pone n (also corn ~) mkate wa mahindi.

poniard n (arch or poet) jambia. vt choma kwa jambia.

pontiff n 1 Papa, Baba Mtakatifu. 2 (arch) kuhani mkuu; askofu. pontifical adj 1 -a Papa; -a kuhani mkuu; a askofu. pontificals n mavazirasmi ya maaskofu. 2 -enye makuu. pontificate n ofisi ya Papa; utawala wa Papa vi hubiri.

pontoon1 n pantoni. ~ bridge n daraja la pantoni.

pantoon2 n mchezo wa karata.

pony n 1 farasi mdogo. ~ tail n mtindo wa nywele. ~ trekking n kutembea kwa kumpakia/kumpanda farasi mdogo.

pooh-pooh vt (colloq) (an idea etc)

dharau, beza, cheka.

pool1 n 1 dimbwi. 2 swimming ~ n bwawa la kuogelea. 3 kilindi cha mto.

pool2 n 1 (gambling) fedha zilizowekwa poni na wacheza kamari. football ~ n kamari ya kutabiri matokeo ya mpira. 2 mpango wa kubia biashara na kugawana faida (ili kuepuka ushindani). 3 (US) aina ya biliadi. 4 fedha/huduma za kuchangia; mchango wa ubia. vt changa/changizana; fanya ubia.

poor adj 1 maskini, fukara. the ~ n

mafukara, maskini. ~ box n (in church) kisanduku cha maskini. ~ house n nyumba ya maskini (wanao hudumiwa na serikali). ~ law n sheria ya kulinda/kuhudumia maskini.

poppet

~ rate n kodi ya kuwakimu maskini. ~relief n msaada kwa maskini. 2 chache a ~ supply of food ugavi wa chakula kichache. 3 -a kustahili huruma /msaada, nyonge a ~ creature maskini, kiumbe ~ me! maskini miye! 4 duni, hafifu. ~ consolation n kitulizo duni. ~ly adv vibaya adj -gonjwa feel ~ly -ugua, ona vibaya. ~ly off maskini, -enye fedha kidogo. ~ness n ukosefu, upungufu, uduni. ~ -spirited adj -oga; liokata tamaa.

pop1 adj (colloq abbr for popular)

pendwa. ~ art n sanaa pendwa/ mpito. ~ song n wimbo pendwa. ~ festival n tamasha pendwa (la muziki n.k.). n (colloq) sanaa ya kupita, sherehe ya kawaida.

pop2 vt,vi 1 (of corks) zibua. ~ the

question (sl) posa. ~eyed adj -enye macho pima, -enye macho ya popo. ~ gun n bunduki ya kitoto (inayotumia vizibo). 2 (with adv & prep) ~ in pitia, tembelea. ~ something into something tia/ weka mara moja ~ something into a drawer quickly etc weka kitu katika saraka kwa haraka. ~ off ondoka ghafla; fariki. ~ over/across to tembelea. 3 (sl) weka rehani. go ~ enda kwa vishindo. 4 piga bunduki. 5 kaanga bisi. ~corn n bisi. 1 kishindo (kama kizibo kinapozibuka ghafla). 2 (sl) soda. 3 in ~ hali ya kuwa katika rehani.

pope n 1 Papa, Baba Mtakatifu. ~ry n (in hostile use) mambo ya Roma; ukatoliki. popish adj -a kikatoliki; -a upapa.

popinjay n 1 (arch) kasuku. 2 sanamuya kasuku iliyowekwa mtini kwa kulengea. 3 maridadi, mfuauji; mwenye kujinaki.

poplar n mpopla: mti mrefu, mnyofu unaokua haraka sana.

poplin n poplini: aina ya kitambaa cha kutengenezea mashati, n.k.

poppet n kipenzi (used to a child) come here my little ~ njoo hapa

poppy

kipenzi changu.

poppy n mpopi: aina ya mmea/ua

jekundu (hutumika kutengenezea kasumba).

poppycock n (sl) upuuzi.

populace n umma, wananchi.

popular adj 1 -a umma, -a watu ~

government serikali iliyochaguliwa na walio wengi. ~ front n muungano wa kupinga ufashisti n.k. 2 pendwa. ~ novel n riwaya pendwa. 3 inayopendwa be ~ pendwa na wengi make oneself ~ fanya mambo yatakayokufanya upendwe na watu ~ science sayansi ya kufaa watu kwa kadiri ya elimu yao. ~ity n. ~ly adv. ~ize vt 1 (spread) eneza kwa watu. 2 (simplify) rahisisha, fanya ifae watu wa kawaida. ~ization n.

populate vt jaza watu. population n 1 (idadi ya) watu (wa nchi, mji n.k.). 2 (bio) mimea au wanyama wa sehemu fulani. populism n mfumo wa serikali/siasa inayojali maoni na fikra za umma. populist n mtu anayefuata mfumo huo. populous adj -enye watu wengi, -a kujaa watu.

porcelain n kauri. ~ clay n kaolini adj -a kauri.

porch n baraza.

porcine adj -a nguruwe,kama nguruwe.

porcupine n nungu, nungunungu.

pore1 n kinyweleo, kitundu kidogo. porous adj -enye vinyweleo, -enye kunyonya/kunywa unyevunyevu; -enye kuvuja. porousness n. porosity n.

pore2 vi ~ over something soma kwa makini.

pork n 1 nyama ya nguruwe. 2 (US) ~ barrel n (sl) mradi wa serikali/ruzuku yenye kuzaa faida ya kujijenga kisiasa kwa watu. ~ butcher n muuza nyama ya nguruwe. ~er n nguruwe wa nyama.

pornography n ponografia: picha au maandishi yenye kutia ashiki. pornographic adj -a kiponografia.

porphyry n mwamba wa kito chekundu.

portion

porpoise n pomboo.

porridge n uji.

porringer n bakuli lenye kishikio.

port1 n 1 (harbour) bandari. free ~ n

bandari huru (ambayo iko wazi kutumiwa na nchi zote bila kutozwa ushuru). 2 mji/jiji lenye bandari (k.m. Dar es Salaam). 3 (fig) mahali pa usalama, kimbilio. any ~ in a storm mahali pa usalama (wakati wa shida). ~ after stormy seas mapumziko baada ya hali ngumu.

port2 n (naut) mlango wa ubavuni mwa meli. ~ hole n dirisha dogo ubavuni mwa meli/ndege; uwazi ubavuni mwa meli (kuruhusu mwanga/hewa).

port3 n upande wa kushoto wa meli/

ndege (mtu anapokabili gubeti mbele).

port4 n (~-wine) porto: divai nyekundu nzito tamu.

portal n mlango mkubwa, lango.

portcullis n mlango wa chuma wenye kuinuka na kushuka.

portend vt (formal) bashiri, tabiri. portent n 1 ishara. 2 kitu cha ajabu. portentous adj -a kutisha; -a ajabu. portentously adv.

porter1 n bawabu, mngoja mlango. ~ 's lodge n nyumba ya bawabu.

porter2 n 1 hamali, mchukuzi; mpagazi; (US) mhudumu (katika behewa la kulala la treni). ~ age n upagazi; ushuru/gharama ya upagazi. portable adj -a kuchukulika, -a kubebeka. portability n. ~house n ~(steak) n nyama ya kiuno.

portfolio n 1 mkoba, sanduku/jalada la kutia hati, barua n.k.. 2 uwaziri. 3 (of bank) orodha ya fedha zilizowekwa kwa faida.

porthole n see port2.

portico n (archit) varanda yenye

matao na nguzo.

portiere n pazia zito la mlangoni.

portion n 1 sehemu, fungu. 2 marriage ~ n mahari. 3 (inheritance) urithi. 4 majaliwa. vt 1 ~ something out (among, between) gawa sehemu. 2 ~

Portland

something to somebody gawia, pa.

Portland n P ~ cement n saruji.

portly adj nene, -enye kitambi.

portmanteau n kasha la ngozi la kuchukulia nguo. ~ word n neno lililoungwa.

portray vt 1 chora picha/taswira. 2 eleza, simulia, fafanua. 3 igiza. ~al n. portrait n picha, taswira. portraitist n. portraiture n.

Portugal Ureno. Portuguese adj -a Kireno n 1 Mreno. 2 (lugha ya) Kireno.

pose1 n 1 mkao; sura, hali. 2 (pretence) kujifanya; sura ya kinafiki. vt,vi 1 panga/tayarisha mkao. 2 (pretend tobe) jifanya, jidai. 3 leta/ toa hoja/swali. 4 jiweka tayari kwa ajili ya kuchorwa/kupigwa picha. 5 ~as jifanya. ~ur n (fem poseuse) mpenda makuu; mnafiki.

posh adj (sl) maridadi, -zuri sana, -a anasa/tajiri. vt,vi (sl) ~ oneself up jikwatua, jirembesha.

posit vt toa hoja, dai.

position n 1 (place) mahali. in ~

mahali pake, sawa. out of ~ tokuwa mahali pake. 2 (condition) hali, namna. 3 msimamo what's your ~ on this problem? waonaje juu ya jambo hili? 4 uwezo be in a ~ to weza. 5 nafasi. 6 kazi, cheo people of ~ watu maarufu!. vt weka, panga. ~al adj -a mahali.

positive adj 1 -a hakika; halisi. 2 (definite) waziwazi, bayana, dhahiri. 3 -a kujenga; -a kusaidia a ~ suggestion wazo la kujenga. 4 (math) chanya ~ number namba chanya. 5 (electr) chaji/umeme upatikanao kwa kusugua kioo na hariri, umeme utokanao na ukosefu wa elektroni. 6 (of photo) picha (sura kwenye karatasi). ~ness n. positivism n (phil) falsafa umbile: falsafa inayozingatia tu mambo yanayoonekana na kujulikana vema na wanadamu. positivist n.

posse n 1 kikundi (cha sungusungu,

polisi, wanamgambo).

post

possess vt 1 miliki, -wa na, hodhi. 2

tawala, shika fear ~ed him hofu ilimtawala. 3 ~ oneself of (arch) miliki. be ~ed of wa na. 4 be ~ed pagawa, wa na pepo be ~ed by the devil -wa na shetani. 5 shughulisha. ~ion n 1 kumiliki; mali, miliki take ~ shika, twaa, kamata. 2 kupagawa/kupandwa na pepo. 3 (pl) ~ions mali. ~ive adj 1 -a kumiliki, -enye tamaa (ya kumiliki), -enye tamaa ya kuweka kwenye kiganja. 2 (gram) milikishi, -enye kuonyesha kumiliki.

possible adj 1 yawezekana, yamkini as soon as ~ upesi iwezekanavyo, kwa haraka sana. 2 -a kufaa the one ~ man mtu anayefaa. 3 -a yakini. n mtu/kitu kiwezacho do one's ~ fanya uwezavyo. possibility n 1 uwezekano. 2 kitu kinachowezekana. possibly adv labda, kwa kadiri iwezekanavyo I cannot possibly do it siwezi kabisa kuifanya (haiwezekani) as soon as you possibly can upesi uwezavyo/iwezekanavyo how can we possibly do that? Tunawezaje kufanya hivyo?

possum n (animal) kifaurongo. play ~ jifanya kulala n.k..

post1 n 1 mhimili, nguzo lamp ~s nguzo za taa starting ~ mahali pa kuanzia mbio winning ~ mahali pa kumalizia mbio. 2 (door~) mwimo, mhimili. 3 (bed ~) tendegu, mhimili wa kitanda. vt 1 ~ (up) bandika; weka matangazo. 2 ~ (over) jaza matangazo. ~er n 1 tangazo, picha kubwa (inayobandikwa ukutani), bango. 2 bill (~ er) n mbandikaji matangazo/mabango.

post2 n 1 posta a heavy ~ mfuko mzito wa barua has the ~ come yet? barua zimefika? by return of ~ kwa posta ijayo send something by ~ peleka kitu kwa posta. ~man n mtu wa posta. ~mark n mhuri wa posta. 2 (post office) posta. the P~ office n Shirika la Posta. ~ office box n

post

(P.O.) sanduku la posta (S.L.P.) by registered ~ kwa rejesta. ~ free adj -liokwisha lipiwa stempu; -enye kupelekwa bila malipo. 3 (hist) tarishi, mjumbe, tume. vt,vi 1 peleka barua na vifurushi kwa posta, tia posta. 2 ~ (up) andika katika daftari. 3 keep somebody ~ ed fahamisha fulani juu ya habari yote. 4 enda kwa farasi. ~age n ada ya posta. ~ age stamp n stempu extra ~age gharama zaidi ya posta inland/ foreign ~age gharama ya kusafirisha barani/nchi za nje kwa posta. ~al adj -a posta. ~al order n hundi ya posta. ~al service huduma za posta. ~al savings bank n benki ya akiba ya posta. ~card n postikadi. picture ~card n postikadi ya picha. ~code n simbo. ~restante n (F) mahali pa barua zinazongojea. ~master n postamasta. P~master General n Postamasta Mkuu. ~mistress n postamasta (wa kike). ~ -paid adj liokwisha lipiwa stempu. ~age n ada ya posta. ~stamp n stempu extra ~gharama zaidi ya posta inland/foreign ~gharama ya kusafirisha barani/nchi za nje kwa posta. ~al adj -a posta. ~order n hundi ya posta. ~service n huduma za posta. ~savings bank n benki ya akiba ya posta.

post3 n 1 mahali pa kazi; (mil) kilindo.

2 (of trade) kituo cha biashara, mahali pa kufanya biashara (porini). 3 cheo, daraja, nafasi katika kazi. the last ~ kamsa. vt 1 panga/weka walinzi. 2 tuma/peleka mahali pa kazi.

post4 (pref) 1 baada ya ~ war baada ya vita. ~natal adj baada ya kuzaa ~ primary baada ya msingi. ~date vt weka tarehe ya mbele.

posterior adj ~ (to) -a nyuma; -a baadaye n matako kick somebody's ~ piga mtu matakoni.

posterity n 1 watoto. 2 vizazi vya baadaye.

postern n 1 mlango wa nyuma. 2 ujia

pot

au mlango wa pembeni.

post graduate adj -a uzamili; -a masomo ya baada ya shahada ya mwanzo (ya Chuo Kikuu) a ~ course kozi ya uzamili. n ~student mzamili.

posthumous adj -a baada ya kufa ~ novel riwaya iliyochapishwa baada ya mwandishi kufa. 2 (of a child) liozaliwa baada ya kufa baba.

postiche n nywele za bandia.

postmeridiem adv (p.m.) muda tangu saa sita mchana hadi saa sita usiku.

post-mortem n 1 uchunguzi wa maiti. 2 (colloq) mapitio ya tukio n.k. la wakati uliopita adj -a uchunguzi wa maiti.

postpone vt ahirisha. ~ment n.

postposition n (gram) mwao tamati.

postprandial adj -a baada ya chakula cha jioni.

postscript n (abbr PS) 1 nyongeza ya maneno kwenye barua. 2 taarifa za ziada au za mwisho.

postulant vt dai n dai, daawa, dhana.

postulation n. postulator n.

posture n 1 mkao. 2 hali. 3 (of mind) msimamo. vt,vi 1 weka/panga katika mkao. 2 jifanya, jidai. posturing n.

posy n 1 shada (fungu) la maua. 2 (arch) mithali.

pot1 n 1 chungu; sufuria. tea~ n birika la chai chamber ~ poti. 2 (fig) a big ~ n (colloq) kizito, mtu maarufu. 3 (games) (colloq) kikombe. 4 (sl) bangi. 5 (colloq) kiasi kikubwa. ~ s of money pesa kibao. 6 (phrases and proverbs) go to ~ (sl) haribika.keep the ~ boiling -wa na fedha kusogeza siku; fanya jambo liendelee.take ~ luck chukua kilichopo, bahatisha. the ~ calling the kettle black nyani haoni kundule/mandole. 7 (comp) ~-bellied adj (of a person) -enye kitambi; (of a stove) -enye kitako cha mviringo. ~-belly n kitambi, kitumbotumbo. ~-boiler n kitabu chapwa (cha kutafutia pesa tu). ~-bound adj (of a plant) -enye mizizi

pot

tele. ~-boy; ~-man n (hist) mhudumu katika baa. ~-hat n (sl) kofia mviringo. ~head n (sl) mvuta bangi. ~ herb n kiungo. ~-hole n shimo barabarani; shimo refu katika mwamba. ~-house n (arch) kilabu (ya pombe). ~ - hunter n msasi anayeua chochote anachokikuta msituni kwa kufikiria chakula au faida tu; mtu anayeingia katika mashindano kwa ajili ya kupata zawadi tu. ~ roast n nyama iliyokaushiwa chunguni. ~ shot n kupiga (risasi) ndege/mnyama aliye karibu. ~ -trained adj (of a small child) -liofunzwa kutumia poti. ~ter n mfinyanzi. ~ter's wheel n gurudumu la mfinyanzi. ~tery n 1 vyombo vya udongo. 2 ufinyazi, mahali pa kufinyanga.

pot2 vt,vi 1 hifadhi (nyama, samaki n.k.) katika chungu. 2 ~ (up) pandaa chungu. 3 piga risasi mnyama bila kulenga shabaha, ua kwa njia hiyo. 4 (billiards) ingiza mpira kwenye kishimo. 5 (colloq) weka (mtoto) kwenye poti.

potable adj nayonyweka, nayofaa kunywewa. potation n (liter) 1 kunywa. 2 kinywaji. 3 (pl) ulevi.

potash n (chumvichumvi za) potashi.

potassium n potasiamu. ~ carbonate n magadi. ~ nitrate n shure.

potato n kiazi, mbatata, kiazi ulaya (fig/sl) small ~ n watu wadogo, akina yakhe. sweet ~es n viazi vitamu ~ bed tuta. ~ beetle n mdudu ashambuliaye majani ya viazi. ~-masher n kipondeo cha viazi.

poteen n (Irish) gongo.

potent adj -enye nguvu. ~ate n mtu mwenye nguvu, mkuu, mtawala. ~ial adj -a kuweza kuwa, -a kuwezekana . ~iality n nguvu zisizodhihirika; uwezekano. ially adv.

pother n 1 vumbi/moshi wenye harufu

kali. 2 ghasia. vt,vi hangaisha; hangaika.

potion n (kiasi cha) dawa/sumu ya maji a love ~ dawa ya mapenzi.

pound

pot-pourri n 1 mchanganyiko wa maua (makavu), miti shamba na viungo vingine. 2 (music) muziki mchanganyiko.

pot-sherd n kigae, gae, kigeranja, kigerang'enza.

pottage n (arch) supu nzito.

potted adj (often derog) -liofupishwa na kurahisishwa.

potter (US = putter) vi 1 paraza, fanya kazi bila kutia makini; cheza cheza na kazi. vt ~ away one's time poteza muda/wakati. 2 tembelea mahali; poteza wakati, wa mzembe.

potty1 adj (GB dated colloq) 1 hafifu, dogo, -sio muhimu. 2 ~ (about somebody/something) (of a person) pumbavu, -enye wazimu/kichaa.

potty2 n poti: chombo cha mtoto cha kwendea haja.

pouch n 1 pochi, kifuko. 2 kifuko cha macho. 3 mbeleko ya kangaruu, kifuko cha mbegu katika mmea- vt tia mfukoni, futika; futuka.

pouf; pouffe n 1 takia. 2 (derog slang) msenge.

poultice n dawa ya moto ya kubandika (kama ugali laini wa moto). vt ~ something bandika dawa.

poultry n kuku, mabata n.k.. ~ -farm n shamba la kuku. poult n kifaranga. poulterer n mwuza kuku, mabata n.k..

pounce vi ~ on/at rukia/shambulia

ghafla, vamia.

pound1 n 1 (of money) pauni. (GB) ~ (sterling) pauni: pensi mia moja. 2 (of weight) ratili: wakia/aunsi 16. ~age n 1 ushuru ulipwao kwa kila pauni/ratili. 2 asilimia ya jumla ya mapato ya biashara. ~er n 1 kitu chenye uzani wa ratili fulani a six ~er mzinga wenye risasi za ratili sita.

pound2 n zizi la kuwekea wanyama

(ng'ombe, mbuzi, farasi n.k.) waliopotea; uga wa magari (agh. yaliyokamatwa).

pound3 vt,vi ~ (away) (at/on) 1 twanga, ponda. 2 chakaza; funda. 3

pour

enda, kimbia kwa nguvu. ~er n mchi au chombo chochote kinachotumika kwa kutwangia au kusagia.

pour vt,vi 1 mimina; mwaga. (fig) ~

cold water on something katisha tamaa (mtu). ~ missiles on a town shambulia mji kwa makombora. ~ oil on troubled water tuliza fujo kwa maneno ya upole. 2 toka/ingia kwa wingi; miminika. 3 (of rain) mwagika, anguka kwa wingi the rain is ~ing down mvua inanyesha sana. it never rains but it ~s (fig) hakuna msiba usiokuwa na mwenziwe.

pout vt,vi bibidua midomo n kubibidua. ~ingly adv. ~er n 1 (of person) mwenye midomo mikubwa. 2 (bio) njiwa mwenye uwezo wa kuvimbisha gole.

poverty n 1 umaskini, ufukara, ukata. 2 (deficiency) upungufu. ~ stricken adj hohehahe, fukara.

P.O.W. (abbr. prisoner of war) see prisoner.

powder n 1 (for face etc) poda. ~ puff n kisifongo poda. ~ room n maliwato ya wanawake. 2 (of soap etc) unga. 3 baruti. not worth ~ and shot siostahili kupiganiwa. ~ magazine n ghala ya baruti. ~ flask/horn n kibweta cha baruti. vi 1 paka poda. 2 tumia poda. ~ed adj -enye ungaunga; -a mchanga-mchanga. ~ed milk n maziwa ya unga. ~y adj.

power n 1 uwezo. more ~ to your elbow safi, endelea! ~ boat n (see motor boat). ~ dive n ndege ipigayo mbizi hewani. ~ driven adj -enye nguvu ya injini; -a mitambo/ uwezo. ~ house/station n kituo cha umeme. ~ point n soketi. 2 nguvu. mechanical ~n uwezo makanika; randa. 3 mamlaka, kazi, amri have somebody in your ~ wa na mamlaka/amri juu ya, weza kudhibiti the party in ~ chama kinachotawala have ~ over miliki, tawala, wa na amri/mamlaka juu ya. 4 (authority)

practise

mwenye nguvu, mkubwa the big ~s mataifa makubwa. the ~s that be wenye madaraka/mamlaka. ~ politics n siasa za mabavu. Great P~s n mataifa makubwa. 5 mental ~ akili. 6 mungu, mzimu the ~s of darkness mashetani. 7 (maths) kipeo. 8 madaraka the ~s of the President madaraka ya Rais. 9 mtu/ shirika lenye mamlaka (au uwezo wa kuathiri). 10 (colloq) kiasi kikubwa the holiday did him a ~ of good likizo ilimsaidia sana vt tia nguvu/nishati. ~ful adj -enye nguvu, -enye uwezo. ~less adj -sio na nguvu, -sioweza kufanya kitu fulani; dhaifu become ~less potewa nguvu.

pow wow n baraza la Wahindi wa asili; (colloq) baraza, mkutano. vi fanya mkutano.

pox n 1 (syphilis) sekeneko, kaswende. 2 (arch) ndui.

practice n 1 mazoezi ~ makes perfect mazoezi huleta ufanisi you must do a lot of ~ lazima ufanye mazoezi sana I am out of ~ sijafanya mazoezi. 2 utekelezaji, utendaji put a plan into ~ tekeleza mpango in ~ kwa vitendo. 3 mazoea, desturi. make a ~ of -wa na mazoea/desturi ya the ~ of closing shops on Sundays desturi ya kufunga maduka Jumapili a matter of common ~ ni jambo la mazoea; jambo la kawaida. 4 (of doctor, lawyer) kazi, weledi ~ of law uwakili ~ of medicine udaktari. 5 hila. sharp ~ n tendo la ujanja (pl) currupt ~s rushwa. practicable adj 1 -a kuweza kufanyika/kutumika. 2 (of roads) -a kuendeka, -a kupitika. practicability n. practical adj 1 -a utendaji practical problems matatizo ya kiutendaji. 2 (of persons, their character) -a busara. practicality n. practically adv. practicably adv.

practise (US practice) vt,vi 1 fanya mazoezi practise the piano jizoea kupiga kinanda. 2 -wa na desturi,

practician

tenda. practise what you preach tenda unavyosema. 3 fanya kazi practise medicine tibu practise law fanya kazi ya sheria. 4 ~ on/upon; ~ to do something lalia; okota; lia njama. ~ d adj -eledi, -liobobea.

practician n see practitioner. practitioner n (leg) 1 mweledi (hasa daktari/mwanasheria). general ~ n (GP) daktari wa kawaida. 2 fundinjaa.

praetor n (also pretor) (ancient Rome) hakimu.

pragmatism n 1 nadharia ya vitendo. 2 ubwana. pragmatist n. pragmatic adj -a vitendo. pragmatically adv.

prairie n uwanda mpana wa majani

(usio na miti); mbuga pana katika Amerika ya Kaskazini.

praise vt 1 sifu, himidi. 2 (glorify)

adhimisha, tukuza. n 1 kusifu; sifa, himidi. 2 sing somebody's/one's own ~s sifia/jisifu sana. 3 sifa; utukufu. ~ worthiness n. ~worthy adj.~worthily adv.

pram n see perambulator

prance vi 1 (of horse) rukaruka, chachawa. 2 (of person) tembea kwa madaha/mikogo; randa, chezacheza (kwa furaha).

prank1 n mzaha play a ~ on somebody fanyia stihizai, mzaha, n.k.. ~ish adj -a mzaha; -enye kupenda mzaha.

prank2 vi jipanga kiajabu (aghalabu

kwa kivutia macho ya mtazamaji) ~ a meadow with flowers pamba konde kwa maua. ~ oneself (out) jipamba; jiona.

prate vt ~ about bwata, bwabwaja n kubwata. ~r n. prating adj.

prattle vt,vi bwabwaja, bubujika

maneno; toa maneno mengi (kama mtoto); ongea kitoto. n maneno ya kitoto; vijineno, mapayo. ~r n.

prawn n kamba.

praxis n 1 desturi, mila. 2 matumizi ya sanaa, sayansi au ufundi.

pray vt,vi 1 ~ (to God)(for something) sali. past ~ing for -wa mahututi. ~ for ombea. 2 ~

precinct

somebody for something/to do something (liter rhet) omba; sihi. 3 tafadhali, kumradhi ~ tell me tafadhali niambie. ~er n 1 dua; sala. ~ er leader n imamu, msalishaji the Lord's P ~er Sala ya Bwana say a ~er sali. ~er book n kitabu cha sala. 2 ibada. Evening P ~er n Ibada ya Jioni. ~erful adj -enye kuomba, -a kusali, zoevu kwa kuomba/kusali. ~er meeting n mkutano wa maombi. ~er -mat; - er rug n ms(w)ala.~ful adj -enye kuomba, -a kusali, zoevu kwa kuomba/kusali.

pre- (pref) kabla ya. ~ selection n uchaguzi wa awali.

preach vt,vi 1 hutubu, hubiri. ~ (to) hubiria. 2 shawishi, shauri. 3 ~ ify vi hubiria mno. ~ er mhubiri.

preamble n dibaji.

prearrange vt panga kabla. ~ment n mipango ya awali.

prebend n mshahara (wa kasisi utokanao na michango ya kanisa).

precarious adj -a hatari, -a mashaka,

-a wasiwasi. ~ness n. ~ly adj.

precast adj (of concrete) -lioundwa/finyangwa mapema.

precaution n hadhari, uangalifu take ~ jihadhari. ~ ary adj.

precede vt,vi tangulia, sabiki. preceding adj tangulizi, -liotangulia. ~nce n nafasi ya kwanza, umuhimu wa kwanza. have/take ~nce (over) fikiriwa kwanza, pewa umuhimu wa kwanza. ~nt n kigezo; kitangulizi (cha jambo). set/create/establish a ~nt (for something) weka kigezo; wa mfano (wa kurejelea). ~nted adj.

precentor n (rel) mtoa kongwe; mkurugenzi wa muziki (kanisani).

precept n 1 maadili. 2 agizo, mwongozo. ~or n (formal) mwalimu.

precession n (astron) ~ of the equinoxes mabadiliko ya ikwinoksi.

precinct n 1 ua, (hasa wa kanisa). 2 (pl) mazingira ya jirani. 3 mpaka. 4

precious

(US) jimbo la uchaguzi; kituo cha polisi. 5 eneo (lenye masharti ya kulitumia). pedestrian ~ n eneo la wenda kwa miguu. shopping ~ n -a maduka tu.

precious adj 1 -a thamani, -a tunu,

ghali ~ stone kito. 2 -a thamani kubwa, -a kupendwa sana. 3 (colloq) kabisa, mno a ~ fool mpumbavu. 4 (of language) -a kujifanya fasaha (kupita kiasi). ~ly adv. ~ness n. preciosity n ufasaha uliokithiri.

precipice n genge, jabali, poromoko; (naut) ombwe. precipitious adj -a kama genge, -enye mwinuko mkali sana.

precipitate vt,vi 1 (hasten) himiza, harakisha. 2 angusha, poromosha, tupa chini. ~ something/somebody into something tupa/ingiza kwenye/katika. 3 (chem) tenganisha maungo na myeyusho. 4 poza mvuke n vumbi/taka liangukalo katika maji yakituama adj -a harara; -a haraka; -epesi. ~ly adv. precipitation n 1 haraka nyingi; harara. 2 kutuama, kuanguka chini (k.m. vumbi katika maji). 3 kunyesha kwa mvua, theluji, n.k.

precis n muhtasari; ufupisho wa

maneno, beti, barua, n.k. vt fupisha.

precise adj 1 (accurate) sahihi, sawasawa kabisa at that ~ moment wakati uleule. 2 wazi, dhahiri. 3 (careful) -a taratibu, -angalifu. 4 -a kushika desturi/kawaida barabara. ~ ly adv kwa usahihi/uangalifu; kabisa. precision n usahihi, utaratibu, kutokuwa na makosa mahususi.

preclude vt ~ somebody from doing something zuia. preclusion n. preclusive adj.

precocious adj 1 -enye kukomaa upesi akili. 2 -enye akili za mtu mzima. 3 (of plant) -enye kupevuka mapema. ~ly adv. ~ness n. precocity n.

precognition n 1 ubashiri. 2 kujua

jambo kabla halijatokea.

preconceive vt waza kabla ya ~d notion wazo kabla ya kuona/kujua.

predispose

preconception n.

preconcerted adj -liokubalika mbele.

precondition n sharti la mwanzo.

precursor n mtangulizi, mjumbe. ~y

adj tangulizi, bashirifu.

predatory adj 1 -a kunyang'anya/ kuteka/kupora. 2 (of animals) -a kuwinda (na kula wanyama wengine). predator n.

predecease vt (leg) -fa mbele, tangulia kufa.

predecessor n 1 mtangulizi ~ in title mtangulizi katika milki. 2 kitu kilichotangulia.

predestinate vt see predestine. ~ adj -liojaaliwa, -lioamuliwa/andikwa kabla. predestination n majaaliwa; nadharia ya kwamba yote yatokeayo ni maamuzi ya Mungu na binadamu hana utashi nayo; nadharia ya kwamba Mungu ameamua kuwa wengine watakwenda mbinguni na wengine motoni. predestine vt ~ somebody to something/to do something (of God, fate) amua kabla; amulia kabla.

predetermine vt 1 amua kabla. 2 ~ somebody to do something shawishi (mtu) kufanya kitu (kabla hajaamua kukifanya). predetermination n

predicament n mashaka, hali ngumu; hatari he was in the same ~ alikuwa katika mashaka yale yale.

predicate vt 1 (formal) semea, arifu. 2 sababisha, leta. n (gram) kundi arifu; kiarifu: neno au kundi linalotoa maelezo/taarifa juu ya kiima, k.m. is beautiful yu mrembo, katika Upendo is beautiful upendo yu mrembo. predication n. predicative adj (gram) arifu, -a maelezo.

predict vt tabiri, bashiri, agua. ~ion n. ~able adj. ~ability n.

predigest vt andaa chakula ili kiweze kumeng'enywa kwa urahisi (kwa ajili ya mtoto).

predilection n a ~ for upendeleo.

predispose vt (formal) ~ somebody to something/to do something elekeza,

predominate

ongoza, vuta. predisposition n predisposition to something/to do something kuelekeza; maelekezo.

predominate vi ~ (over) pita, zidi, shinda. predominant adj. predominant (over) -enye nguvu au athari juu ya wengine; kuu. predominantly adv. predominance n.

preeminent adj -a kushinda wengine wote, -enye sifa, fahari, cheo, uzuri, n.k., zaidi. preeminence n. ~ly adv.

pre-empt vt 1 (formal) wahi kununua kabla ya wengine kupewa nafasi. 2 wahi kufanya jambo kabla ya wengine. ~ion n right of ~ ion haki ya kununua kwanza (kabla ya wengine) au mbele. ~ive adj (leg) -a haki ya shufaa.

preen vt 1 (of birds) puna manyoya kwa mdomo. 2 (of person) jinadhifisha. ~ oneself on (fig) jivunia.

pre-exist vi wako/ishi kabla. ~ence

maisha ya roho kabla ya mtu kuzaliwa. ~ent adj.

prefab = (colloq abbr of) prefabricated house see prefabricate.

prefabricate vt tengeneza majengo

kabla ya kuyaunganisha. ~d house n nyumba iliyojengwa kwa vifaa vilivyotengenezwa mbele/kabla.

preface n dibaji. vt andika dibaji. ~ something with something/by doing something anza. prefatory adj -a utangulizi (wa kitabu).

prefect n 1 (ancient Rome) gavana,

hakimu mkuu. 2 (school) kiranja. 3 (France, Japan) mkuu wa wilaya; (France) mkurugenzi wa polisi wa Paris. ~ure n 1 (France, Japan) wilaya. 2 (France) makao makuu ya polisi.

prefer vt 1 ~ (to) stahabu, hitari; penda zaidi he ~s to die rather than (to) surrender anaona heri kufa kuliko kujisalimisha 2. leta (mashtaka, maombi, n.k.). ~ a charge/charges against somebody shitaki mtu. 3 ~

prelim

somebody (to somebody) pandisha cheo. ~able adj afadhali, zaidi, heri, -ema zaidi, bora. ~ably adv. ~ence n 1 upendeleo,hiari a mark of ~ence alama ya upendeleo. 2 kiteule, kitu kilichohitariwa this is my ~ence napenda hiki. 3 hisa,uteuzi. ~ence share hisa maalum ya upendeleo. ~ential adj -a kupendelea/upendeleo. ~ment n kuzidisha cheo, kupandisha cheo; kupata kazi/daraja bora.

prefigure vt 1 ona mbele. 2 onyesha/ bainisha/eleza kabla.

prefix vt ambisha awali; tia mwanzoni; tanguliza. n 1 (gram) kiambishi awali. 2 neno au jina lililotiwa kabla ya jina la mtu, k.m. Bw., Bi, Dk.

pregnant adj 1 -enye mimba ~ woman mjamzito. 2 (of words, actions) -a maana nyingi this is a very ~ word neno hili lachukua maana nyingi. ~ with adj -liojawa na. pregnancy n mimba, ujauzito. pregnable adj (of fort etc) -lioweza kukamatwa/ kuingilika.

prehensile adj (bio) (of tail etc) -enye nguvu ya kushika.

prehistoric; ~al adj -a kabla ya historia, -a zamani za kale. prehistory n.

prejudge vt kata maneno kabla ya kusikia kisa chake, hukumu bila kusikiliza. ~ment n.

prejudice n 1 maoni/hisia za mapenzi/ chuki bila sababu. 2 (leg) athari, madhara, dhuluma to the ~ of somebody kuelekea kumletea fulani madhara. without ~ (to) bila kuleta athari/madhara kwa haki/madai yaliyopo. vt 1 pendelea, bagua; chukiza. ~ somebody (against/in favour of somebody/something) fanya upendeleo kwa/dhidi ya. 2 dhuru, athiri; haribu/punguza upendeleo wa mtu. prejudicial adj.

prelate n askofu. prelacy n uaskofu; jamii ya maaskofu.

prelim (colloq abbr for preliminary) 1

preliminary

mtihani wa awali. 2 kurasa za mwanzo (kabla ya kurasa za matini).

preliminary adj -a mwanzo, tangulizi ~ inquiry uchunguzi wa mwanzo. n 1 kitangulizi, utangulizi. 2 (pl) preliminaries mambo ya mwanzo/ awali.

prelude n ~ to mwanzo (wa matendo, habari, muziki n.k. unaotangulia matendo n.k. yenyewe hasa); dibaji. vt 1 anzisha, tangulia.

premarital adj -a kabla ya ndoa.

premature adj -a kabla ya wakati wake; -a haraka. ~ baby n kabichi/ (mtoto) njiti. ~ly adv kabla ya wakati wake. prematurity n.

premeditate vt waza, azimu, panga mapema, dhamiria. ~d adj -enye kudhamiriwa. ~d murder n mauaji yaliyodhamiriwa. premeditation n kudhamiria. premier adj -a kwanza, -kuu. n waziri mkuu. ~ ship n uwaziri mkuu.

premiere n onyesho la kwanza (k.m. la filamu, mchezo wa kuigiza n.k.).

premise/premiss n 1 kauli -gezi/ kigezo: kauli ambayo ndiyo msingi wa maelezo au hitimisho. 2 kigezo mantiki: mojawapo ya sehemu mbili za kwanza katika hitimisho la kimantiki. 3 (pl) kipande cha ardhi chenye majengo; nyumba au sehemu ya nyumba na eneo linaloandamana nayo. 4 (leg) maelezo ya mali na majina (ya wenye mali) katika sehemu ya kwanza ya mkataba wa kisheria. vt ~ (something/that) sema kwanza.

premium n 1 zawadi; bonasi. put a ~ on somebody fanya mtu ashawishike kufanya jambo fulani. put a ~ on something shawishi. 3 ada insurance ~ malipo ya bima. 4 malipo ya uanagenzi. 5 thamani ya juu. at a ~ (fig) -liothaminiwa sana.

premonition n wasiwasi,jakamoyo (ya kuwa jambo litatukia). premonitory adj -enye jakamoyo.

prenatal adj -a kabla ya kuzaliwa.

prentice n (old use) (short for

prerecord

apprentice) try his ~ hand jaribu kufanya bila ufundi.

preoccupy vt shughulisha; fikirisha. preoccupation n mshughuliko; jambo lenye kumshughulisha mtu.

prepackaged/prepacked adj (of products) -liofungwa kabla ya kuuzwa.

preordain vt amua, agiza kabla.

prepare vt,vi 1 tayarisha, andaa, zatiti

~ for examination jiandaa kwa mtihani. 2 pika ~ a meal pika chakula. 3 (construct) fanya. 4 be ~d to weza, kubali, -wa tayari. ~dness n. prep n (schoolboy slang for preparation) kazi ya nyumbani. preparation n 1 kutayarisha; matayarisho; kuandaa; maandalizi. 2 (mixture) mchanganyiko (wa chakula, dawa n.k.); (medicine) dawa. 3 (colloq abbr prep) kazi ya nyumbani. 4 (usu pl) maandalizi. preparatory adj -a matayarisho. preparatory school (US) shule ya matayarisho kwa sekondari/ chuo kikuu; (GB) shule ya msingi ya binafsi adv kwa njia ya matayarisho.

prepay vt lipa mbele/kabla; lipia ada mbele.

prepense adj -liokusudiwa mbele,

-liopangwa kabla malice ~ -a nia ya kudhuru. ~ly adv.

preponderant adj -a kuzidi, -kubwa, -ingi (kwa uzito, nguvu, idadi n.k.). preponderance n. ~ly adv. preponderate vi zidi, -wa na nguvu (nyingi); zidi kwa uzito, idadi, athari n.k.

preposition n (gram) kihusishi. ~al adj (gram) -a kihusishi.

prepossess vi (formal) pendeza, vutia his conduct ~ed me in his favour tabia yake ilinivutia. ~ing adj -a kuvutia, -a kupendeza. ~ion n mvuto.

preposterous adj -sio na maana/ mantiki; -a upuuzi. ~ly adv. ~ness n.

prepuce n govi, zunga.

prerecord vt rekodi (ukanda) mapema.

prerequisite

prerequisite n sharti adj -a sharti.

prerogative n haki/hiari/ridhaa. royal ~ n haki ya pekee ya kifalme. ~ writ n haki ya pekee be the ~ of -wa haki ya.

presage n dalili, ishara (ya mambo

yatakayo kuja); ndege (mbaya au njema).

presbyterian n P ~ Church n kanisa la Kiprotestanti (linaloongozwa na wazee wenye cheo sawa); muumini wa kanisa hilo. ~ism Upresibiteri. n mfumo wa uongozi wa kanisa la Presibiteri. presbyter n mzee wa kanisa. presbytery n 1 uongozi wa baraza la mkoa wa kanisa la Presibiteri. (RC) nyumba ya paroko.

prescient adj (formal) -enye kujua, -a kuweza kubashiri (mambo yatakayokuja). ~ly adv. prescience n.

prescribe vt 1 agiza, amuru. 2 shauri. ~ something (for something) shauri/agiza matumizi ya. prescript n amri, agizo. prescription n 1 maagizo. 2 agizo la daktari make out a prescription for a medicine andika maagizo ya matumizi ya dawa. prescriptive adj -enye kuagiza, -enye kuelekeza. prescriptive grammar n sarufi elekezi.

present adj 1 -liopo be present -wapohe is ~ yupo. ~ company excempted (colloq) ukiacha waliopo. 2 -a sasa, -a siku hizi, -a wakati huu the ~ government serikali ya sasa. 3 (arch) -a mara moja, tayari; -a wakati wa kufaa. 4 ~ to -nayokumbukwa (na). n 1 wakati uliopo, wakati wa sasa, siku hizi. at ~ sasa, wakati huu. for the ~ kwa wakati huu. up to the ~ mpaka sasa. 2 (gram) wakati uliopo. 3 (pl) (leg) by these ~s kwa hati hii. ~-day adj -a siku hizi. ~ly adv 1 sasa hivi, hivi karibuni. 2 sasa. presence n 1 kuwapo mahali, sehemu n.k. in the presence of mbele ya, machoni pa, panapo your presence is requested kuwepo kwako kunahitajiwa.

preside

presence-chamber n baraza/sebule kuu (wanamopokelewa watu wa heshima). 2 sura, umbo; namna mtu anavyojichukua au anavyoonekana. vt 1 ~ something to somebody; ~ somebody with something toa, unukia, tuza ~ a cheque at the bank (for payment) toa hawala katika benki (kwa kulipwa fedha). 2 fichua, onyesha, dhihirisha. 3 ~ somebody to somebody tambulisha rasmi. 4 (arms) ~ something at somebody lenga. 5 (mil) ~ arms toa heshima (kwa silaha). 6 (reflex) hudhuria, fika. 7 (theatre) onyesha n zawadi, tuzo. give away a ~, make somebody a ~ of something tunukia, zawadia. ~ee n anayefikishiwa/anayepewa/tunukiwa zawadi. ~er n mtangazaji (wa kipindi cha redio/TV); mtoa zawadi. ~ation n 1 kupa, kutoa, kuwasilisha. payable on ~ation -liopasa kulipwa kwa kutoa kitu. 2 tuzo, zawadi (hasa iliyotolewa mbele ya watu). 3 maonyesho.

presentable adj -a kupendeza, -zuri, -a kufaa; -a kupendeza mbele ya watu. presentably adv.

presentiment n 1 wasiwasi, hofu have a ~ of something wa na wasiwasi kwamba kitu fulani kitatokea.

preserve vt 1 ~ from tunza, linda. 2

hifadhi (kwa kukoleza, kukausha, n.k.). 3 (of game) hifadhi. n 1 jemu. 2 hifadhi (za wanyama). poach on another's ~ shiriki/ingilia kazi (ambayo kwa kawaida ni ya mtu mwingine). preservable adj. ~r n kihifadhi; mlinzi, mhifadhi, mwokozi. preservation n kulinda; hifadhi; kuhifadhi hali be in a good state of preservation -wa katika hali ya kutunzwa vizuri. preservative adj -a kulinda, -a kuponya, -a kuhifadhi n dawa ya kuzuia kitu kisioze.

preside vi 1 ~ at -wa mwenyekiti. 2

ongoza. ~ over a company ongoza kampuni ya biashara.

president

president n rais(i). ~al adj -a rais(i) ~ial Commission n Tume ya Rais(i). presidency n 1 urais(i). 2 ofisi ya rais(i).

presidium (in communist countries) Kamati ya Kudumu ya Utendaji.

press n 1 mgandamizo. 2 shinikizo, kisindiko; mtambo wa kusindika. 3 the ~ waandishi wa habari/magazeti. the freedom of ~ n uhuru wa

magazeti. ~ agent n afisa uhusiano/ mtangazaji (wa wasanii). ~ box n kibanda cha waandishi wa habari. ~ conference n mkutano baina ya waandishi habari. ~ cutting/ clipping n kipande kilichotolewa gazetini/jaridani (kwa kukata). ~ gallery n ukumbi wa waandishi habari bungeni. ~ lord n kizito wa magazeti. ~ photographer n mpiga picha wa gazeti. 4 upigaji chapa (also printing ~) kiwanda/mtambo wa kupiga chapa. in the ~ mtambo, vitabu, n.k.. ~ mark n alama ya maktaba (kwenye kitabu). 5 umati (wa watu), msongamano; zahama. 6 kabati (la nguo, vitabu n.k.). 7 ~ gang n kundi (la kukamata watu na kuwalazimisha wajiunge na jeshi). vt,vi 1 gandamiza. 2 minya; (of button, etc) bonyeza, bofya. 3 (of fruit) kama, sindika. 4 (of clothes) piga pasi, nyoosha. 5 (mill) bana. 6 (argument) ~ something on/upon somebody sisitiza. 7 ~ for sihi; dai sana,himiza. 8 be ~ed for pungukiwa na. 9 (of people) songamana. 10 ~ somebody for something dai; sukuma. 11 Time ~es hapana muda (wa kupoteza). 12 ~ (down)/ (up) on somebody/ something lemea, gandamiza. 13 ~ on/forward endelea kwa bidii adj 1 -a haraka, -a hima. 2 muhimu. 3 -a kudai. n chapa ya sahani ya santuri.

pressure n 1 shinikizo; kanieneo. ~ cooker n sufuria ya mvuke. ~ gauge n geji ya kanieneo. 2 mkazo, mbano, mlemeo exert ~ bana. be/come under ~ banwa. bring ~ to bear

pretext

on somebody/put ~ on somebody/put somebody under ~ (to do s th) shurutisha. ~ group n kundi shawishi: kundi/shirika la watu linalojaribu kuvuta serikali/wabunge/wananchi wawe upande wao. at high ~ kwa nguvu/kasi sana. pressurized adj

(of an aircraft, a submarine etc) -enye kudhibiti kanieneo.

prestidigitator n mfanya mazinga- ombwe. prestidigitation n mazingaombwe.

prestige n 1 sifa njema, hadhi kubwa (kwa ajili ya matendo, maarifa, tabia n.k. inayojulikana). 2 heshima, fahari kuu (inayotokana na mafanikio, mali, n.k.).

prestressed adj -liotiwa nondo.

presume vt,vi 1 dhania, kisia, waza. 2

(dare) thubutu, fanya pasipo ruhusa/ pasipo haki. ~ upon something tumia vibaya. 3 ~ upon somebody's good nature tumia vibaya ukarimu wa mtu. presuming adj. presumption n 1 kiburi, ufidhuli, usafihi, ujuvi. 2 (probability) jambo linalowezekana. presumptive adj -a kutazamiwa, -a kusadikiwa, -a kutarajiwa heir presumptive mrithi mdhaniwa presumptive evidence ushahidi wa kukisiwa. presumptively adv. presumptuous adj (formal) -enye kiburi, fidhuli, -juvi; -enye kujiamini mno. ~ly adv.

presuppose vt 1 dhani. 2 (imply) hitaji; maanisha. presupposition n dhanio.

pretend vt,vi 1 jifanya, jisingizia ~ to be jisingizia kuwa; jifanya kuwa. 2 danganya. 3 ~ to dai. ~edly adv. ~er n. pretence n (US pretense) 1 kujifanya, kujisingizia. false ~s n (leg) hila,ulaghai. 2 kisingizio. pretentious adj -a kujidai.pretentiously adv. pretentiousness n.

preternatural adj -sio -a kawaida, -si

-a desturi, -a ajabu.

pretext n kisingizio.

pretty

pretty adj 1 -zuri; safi; -a kupendeza. 2 (colloq) -kubwa -ingi. a ~ penny pesa nyingi. 3 (kwa mwanariadha) hodari. n (used of a child) kipenzi. my ~ kipenzi changu. come to/reach a ~ pass fikia hali ngumu adv kiasi. ~ much/ nearly/almost karibu it is ~ hot joto kiasi I'm ~ well sijambo kidogo/kiasi. sitting ~ (colloq) katika nafasi nzuri. prettily adv. prettiness n.

prevail vi 1 ~ (over/against) shinda. 2 enea, tapakaa. 3 ~ on/upon somebody to do something shawishi. ~ing adj -a kawaida; -lioenea. ~ing winds n pepo za kawaida. ~ing fashions n mitindo iliyoenea. prevalent adj (formal) -lioenea, -a kuenea, tele. prevalence n.

prevaricate vi (formal) ongopa, epa

kusema ukweli wote. prevarication n. prevaricator n.

prevent vt 1 ~ somebody (from doing something; something (from happening) zuia; kinza, kataza. 2 (arch) ongoza. ~able adj. ~ion n kuzuia; zuio; kukinga; kinga. ~ ion is better than cure (prov) heri kuzuia kuliko kuponya; hadhari kabla ya hatari/athari. ~ive adj -a kuzuia; -a kulinda; -a kukinga; -a hadhari. ~ive custody n kifungo cha hadhari. ~ive detention n kizuizini. ~ive medicine n utafiti wa dawa za kinga. ~ive officer n afisa forodha mzuiaji magendo. ~ative n kinga.

preview n onyesho la awali (la filamu, mchezo n.k) kabla ya kuonyeshwa kwa wote. vt onyesha mchezo, filamu, n.k. kabla ya kuonyeshwa kwa wote.

previous adj 1 -a kwanza, -liotangulia,

-a zamani ~ convictions makosa ya zamani. 2 -a pupa/harara. 3 ~ to kabla. ~ly adv.

prevision n utabiri.

prey n 1 mawindo; mateka; nyara. beast of ~ n mnyama mbua, mnyama mkali. bird of ~ n ndege mbua k.m. tai. be/fall ~ to

prick

shikwa/kamatwa; (fig) sumbuliwa sana na. be a ~ to fears shikwa na hofu vi ~ on/upon 1 winda. 2 iba. 3 (harass) sumbua sana. ~ on somebody's mind sumbua mtu kwa mawazo, chezea akili ya mtu.

price n 1 bei. every person has his ~ kila mtu anaweza kuhongwa. put a ~ on somebody's head toa zawadi ya kumkamata mhalifu (akiwa hai au amekufa). asking ~ n bei ya mwanzo/ya kuanzia kuuza kitu. ~ control n kudhibiti bei. ~-list n orodha ya bei ya mauzo. list ~ n bei iliyopendekezwa na mtengenezaji. 2 thamani. beyond/ above/without ~ -enye thamani isiyopimika. 3 dau What ~? kuna matumaini gani? (used to sneer at the failure of something) ovyo! bure! bride ~ mahari. vt weka/panga bei. ~ oneself/one's goods out of the market weka bei kubwa mpaka bidhaa zisiuzike. ~ly adj ghali. ~less adj 1 -a thamani mno. 2 (sl) -a kuchekesha!

prick n 1 mchomo, maumivu (yatokeayo baada ya kuchomwa na sindano, mwiba, n.k.). kick against the ~s (fig) jiumiza, jisumbua bure. 2 alama/kitundu/kitobo (kitokeacho baada ya kuchomwa na sindano, mwiba, n.k.). 3 kitu kilichochomoza na chenye ncha kali k.m. pembe. 4 (vulgar) mboo (term of abuse) you silly ~ mpumbavu we!. vt,vi 1 choma (fig) his conscious ~ed him dhamira yake ilimsuta/umiza. 2 toboa ~ a hole in something toboa tundu. 3 hisi maumivu makali (kutokana na) kuchomwa au kutogwa. 4 ~ something out/off atika, pandikiza katika kitu. 5 ~ up one's ears simamisha masikio, sikiliza kwa makini. ~le n mwiba. vt,vi 1 chomachoma, washa. ~ly adj 1 -enye kuchomachoma; -enye miiba. ~ ly pear n mpungate. 2 ~ly heat n vipele vya harara. 3 (colloq) -enye kuudhika haraka;

pride

-enye harara.

pride n 1 kiburi, majivuno, usodai. false ~ n majivuno yasiyo na msingi. 2 (display) fahari, makuu; kujikweza mno. take (a) ~ in somebody/something ona fahari juu ya mtu/kitu. ~ of place nafasi yenye hadhi kubwa. 3 heshima wound somebody's ~ haribu heshima ya mtu. 4 kitu cha kujivunia, kitu cha kusifiwa sana, tunu, kipenzi. 5 the ~ of kipeo. 6 kundi. ~of lions kundi la simba. vt (reflex) ~ oneself on/upon something jidai, jivunia.

prie dieu n kibao cha kupigia magoti wakati wa kusali.

priest n 1 kasisi, padri. ~ ridden adj

-liotawaliwa mno na mapadri. 2 kuhani. ~craft n ujanja wa makuhani au makasisi. ~ess n kasisi wa kike. ~ hood n jumuiya makasisi. ~ly; ~like adj -a padri, -a kasisi, -a kuhani.

prig n 1 mjuvi, mtu anayejiona bora sana. ~gish adj juvi/-enye kujiona. ~gishly adv. ~gishness n.

prim adj 1 taratibu, -a makini she is ~ hataki upuuzi, yu baridi, ana makini. 2 nadhifu. vt kunja uso/bibidua mdomo.

primacy n 1 ubora. 2 uaskofu mkuu.

primaeval adj see primeval.

prima facie adv, adj (L) (kama) inavyoonekana mwanzoni. ~ evidence n (leg) ushahidi wa kutosha (mpaka inapothibitika vinginevyo).

primary adj -a kwanza, -a awali; -a msingi. ~ colours n rangi za msingi: nyekundu, buluu na manjano ~ school shule ya msingi ~ assembly (meeting) mkutano wa awali wa siasa. (USA) primaries uchaguzi wa mwanzo. 2 (important) -a muhimu, kuu, -a maana. primarily adv kwanza; hasa. prima adj 1 -a kwanza, -a asili. 2 (important) -kuu, -a msingi. prima donna n mwimbaji mkuu wa kike katika opera; (colloq) -enye majivuno. prima ballerina n mchezaji mkuu wa kike katika balei.

prince

primate1 n askofu mkuu. ~ship n uaskofu.

primate2 n mamalia wa hali ya juu.

prime adj 1 -kuu, -a kwanza. P~ Minister n Waziri Mkuu. P~ Meridian n Meridiana Kuu. 2 (math) tasa. ~ number n namba tasa. 3 bora ~ meat nyama bora. 4 -a asili, -a msingi. ~ cost n bei ya uzalishaji tu. ~ mover n chanzo cha nguvu; (fig) mwanzilishi in ~ condition katika hali ya asili. n 1 upeo, ukamilifu, usitawi, uzima he is past his ~ amezeeka the ~ of life ujana. 2 sehemu iliyo bora. 3 mwanzo. 4 (rel) ibada ya alfajiri. vt 1 andaa ~ a gun (hist) tia baruti kwenye bunduki ~ a pump (fig) weka rasilimali/fedha katika mradi (ili kuuendeleza). 2 somesha mafundisho ya kwanza, erevusha, julisha mambo. 3 pa/jaza na chakula au kinywaji. 4 paka rangi ya mkono wa kwanza. 5 tia maji (mafuta, petroli) kidogo. 6 pewa/pa taarifa za kweli. ~er n 1 (of school) kitabu cha kwanza 2 fataki (kwa kuwasha baruti) 3 mpako/mkono wa kwanza wa rangi. priming n 1 baruti. 2 mpako/mkono wa kwanza wa rangi.

primeval (also primaeval) adj 1 -a asili. 2 -a kale.

primitive adj 1 -a asili, -a kale. 2 -siostaarabika, shenzi n mchoraji au mchongaji wa zamani za kale. ~ly adv. ~ness n.

primogeniture n 1 uwanambee; kuwa mwanambee. 2 (leg) mfumo ambao kwao mali ya mzazi hurithiwa na mtoto wa kwanza wa kiume.

primordial adj 1 -a kwanza. 2 -a asili.

primp vt see prink.

primus n (~ stove) stovu.

prince n 1 mwana mfalme. the P~ of Peace Kristo. P~ Consort n mme wa Malkia. ~dom n dola ya mwana mfalme. 2 mtoto wa kiume katika ukoo wa kifalme. ~ly adj -a kustahili ufalme; zuri, -a fahari. ~ss n kibibi, binti mfalme. principality

principal

n himaya ya mwana mfalme.

principal adj -kuu n 1 mkuu. 2 (fin) rasilimali, mtaji. 3 wakala. 4 (leg) mhalifu mkuu. 5 (of house) kombamoyo kuu. ~ly adv kwa kiasi kikubwa, kwa kawaida.

principle n 1 kanuni. 2 maadili; msimamo of no ~s -siokuwa na maadili. in ~ kwa jumla, kimsingi. on ~ kimsimamo. ~d adj -enye msimamo/maadili.

prink vt ~ oneself (up) vaa malidadi, (of bird) puna.

print1 n 1 chapa. 2 alama foot ~s nyayo finger ~s alama za vidole. 3 kitabu; chapisho. 4 kitambaa cha maua. 5 (of a book) in ~ kilichochapishwa na kinachouzwa. out of ~ kitabu kisichopatikana; kutopatikana in large ~s kwa maandishi makubwa. 6 picha, mchoro. 7 mwandiko wa wima. ~ - seller n mwuza michoro. vt,vi 1 tia alama; (fig) (impress) ingiza moyoni, tia moyoni.2 piga chapa his paper is now being ~ed gazeti lake liko mtamboni. 3 ~ (off) safisha picha; ~ out n karatasi za kompyuta zilizochapwa. 4 (of plate or film) chapisha. 5 weka alama/mchoro (kwenye nguo/kitambaa). ~able adj -a kuchapika. ~er n mpiga chapa. ~ing - ink n wino wa kupigia chapa ~ing -machine; ~ing press n matbaa. ~ing office n matbaa; kiwanda cha kupiga chapa.

prior1 adj ~ (to) -a awali, -a mbele,

-liotangulia, kabla ~ claim dai la awali ~ notice taarifa ya awali/ mbele adv ~ to something kabla ya jambo ~ to his appointment kabla ya kuteuliwa kwake.

prior2 n (rel) mkuu wa nyumba ya

watawa. ~ess n Mama mkuu wa nyumba ya watawa. ~y n nyumba ya watawa.

priority n aula, kipaumbele, umuhimu wa kwanza; haki ya kutangulia. first/ top ~ aula ya kwanza.

prise vt see prize.

privilege

prism n mche. ~atic adj 1 -a mche. 2 -enye rangi anuwai zilizoiva.

prison n gereza, jela commit to ~ funga, peleka gerezani. ~ officer n ofisa wa magereza. remand ~ n mahabusi. ~ breaker n mtoroka gerezani. ~-breaking n kutoroka jela. ~er mfungwa. ~ er of conscience n mfungwa wa kisiasa. ~er of war n mfungwa wa vita.

pristine adj (formal) -a zamani za kale, -a asili; bichi; safi kabisa.

prithee int (arch) tafadhali.

private adj 1 -a binafsi ~ property mali ya binafsi. ~ school n shule ya kulipa/binafsi. ~ enterprise n biashara binafsi. ~ means n mapato binafsi (yatokanayo na mali/ vitegauchumi vya mtu binafsi). 2 -a faragha, -a siri keep something ~ weka vitu faraghani. ~ parts n uchi, sehemu za siri. 3 -sio nakazi/cheo rasmi (katika serikali au shirika). retire into ~life acha kazi ya serikali. ~ member n (GB) mbunge huru asiye na chama. 4 ~ soldier n askari (asiye na cheo) n 1 askari. 2 faragha, siri. in ~ faraghani, sirini. ~ly adv. privacy n 1 faragha right to privacy haki ya kutoingiliwa do something

in strict privacy fanya kitu faraghani sana. 2 siri.

privateer n (formerly) merikebu mamluki: merikebu yenye ruhusa ya kufanya vita pekee. 2 nahodha wa merikebu. (pl) ~s n mabaharia wa merikebu hii.

privation n 1 ufukara. 2 hali ya kukoseshwa/kunyimwa.

privilege n 1 marupurupu. 2 faida kubwa listening to him was a ~ ilikuwa ni faida kubwa kumsikiliza. 3 haki diplomatic ~ haki za kidiplomasia parliamentary ~ haki ya Bunge. 4 upendeleo, fadhila. 5 heshima I was ~d to see the President nilipewa heshima ya kumwona Rais. vt pendelea. ~d adj -liobahatika. ~d class n tabaka la

privy

matajiri. under-~d adj wachochole, maskini.

privy adj 1 (leg) -a siri. be ~ to jua siri, shiriki siri. 2 P ~ Council n Baraza (la ushauri la Mfalme). ~ seal n lakiri ya Mfalme. P ~ Purse n ruzuku ya mfalme n (arch) choo. privily adv kwa siri. privity n 1 uhusiano privity of contract uhusiano katika mkataba privity of estate uhusiano katika miliki. 2 siri, maarifa ya siri.

prize1, prise vt ~ up (out, open) fungua kwa nguvu (kwa mtaimbo, n.k.).

prize2 n 1 tuzo, zawadi. 2 (fig) kitu cha thamani, azizi, dafina. 3 ~ fight n shindano la masumbwi la kulipwa. ~ fighter n bondia wa kulipwa. ~- fighting n mashindano ya masumbwi (ya kulipwa). ~ring n ulingo wa masumbwi. 4 ~ man n mshindi wa tuzo ya uanazuoni. ~ winner n mshindi wa tuzo. vt thamini sana, tunuka.

prize3 n mateka; nyara (aghalabu meli au mizigo yake) wakati wa vita. ~- money n 1 fedha itokanayo na mauzo ya nyara. 2 dau.

pro1 n (usu only in) the ~s and cons (of something) ubaya na uzuri. ~ and con adv kwa ubaya na uzuri.

pro2 n (pl) (colloq) (abbr) professional (player).

pro- (pref) -enye kuunga mkono. ~-government adj -enye kuunga mkono serikali. ~ consul n kaimu balozi.

probable adj -lioelekea kutokea/kuwa,

yamkini it is ~ inaelekea the ~ result will be matokeo yake yanaelekea yatakuwa ~ cause sababu ya kumkinika. n anayeelekea kuchaguliwa. probability n welekeo. in all probability huelekea, yamkini. balance of probabilities n kipimo cha welekeo. no probability of hakuna welekeo wa uwezekano. probably adv huenda, labda, yumkini.

probate n uthibitisho wa wasia;

process

kuthibitisha (wasia); hati ya uthibitisho (wa wasia). vt thibitisha.

probation n 1 majaribio on ~ katika majaribio. 2 the ~ system n (leg) mfumo wa majaribio (ya wahalifu kuishi bila kufanya kosa). ~ officer n ofisa wa majaribio. ~ary adj -a majaribio. ~er n 1 nesi mwanafunzi (katika majaribio). 2 (leg) mhalifu (aliye chini ya majaribio/uangalizi).

probe n 1 (med) kipima kidonda: kifaa butu cha kupimia kina cha kidonda n.k. 2 (journalism) uchunguzi (wa jambo). vt 1 pima kina cha kidonda.2 chunguza jambo kwa undani/makini.

probity n (formal) uaminifu, unyofu, uadilifu.

problem n tatizo; utata; mzozo; mgogoro. ~ child n mtoto sugu/ mtukutu. ~ play/ novel n tamthiliya/riwaya ya matatizo/maadili ya kijamii. 2 swali, hoja. 3 mashaka, fumbo, neno gumu. ~atic adj tatanishi. ~atically adv.

proboscis n 1 mkonga, mwiro. 2 (of

insect) mrija. 3 (joc) pua ya mtu.

procedure n utaratibu. procedural adj -a utaratibu, -a mwenendo.

proceed vi 1 ~ to something/to do something endelea mbele, enda, shika njia he ~ ed to say aliendelea kusema. ~ with something anza; endelea na. 2 ~ from something toka. ~ (from) tokana (na) hali. 3 ~ against somebody shtaki.

proceeding n 1 kutenda/utendaji (wa) jambo; namna ya kutenda jambo/ kitu. 2 tendo, jambo lililotendwa. 3 (pl) take/start legal ~s (against somebody) shtaki, dai sheriani. 4 (pl) kumbukumbu, mashauri mafupi.

proceeds n (pl) mapato.

process n 1 njia, jinsi, namna. 2 mfuatano/mlolongo wa mambo; maendeleo. in ~ of time wakati wa. 3 mfanyiko tendani the Bessemer ~ mfanyiko tendani wa Bessemer. 4 (leg) hati. ~ server n

proclaim

mwasilishi hati. legal ~ n daawa, mashtaka, hukumu. 5 in ~ wakati inapofanyika. vt tengeneza, tenda; (photography) safisha. ~ing adj -a utengenezaji vi andamana. ~ion n mfuatano, msululu; (demonstration) maandamano walk in a ~ion andamana. ~ional adj -a maandamano.

proclaim vt 1 tangaza, piga mbiu, eneza, toa ilani ~ somebody a traitor tangaza mtu kuwa haini. ~ war piga mbiu ya vita, tangaza vita. 2 onyesha, bainisha. proclamation n.

proclivity n ~ (to/towards something/ to do something) mwelekeo, tabia; (aptitude) welekevu he has a ~ to steal ana tabia ya kuiba.

procrastinate vi ahiri, kawia, chelewa, sitasita. procrastination n. procrastination is the thief of time (prov) kuchelewa ni kupoteza muda.

procreate vt,vi zaa. procreation n. procreative adj. procreator n.

proctor n 1 mlezi wa wanafunzi. 2 the king's/Queen's P~ n kadhi. ~ial adj.

procure vt,vi 1 pata, patia. 2 (arch) sababisha, leta. 3 kuwadia, tuma. procurable adj. ~ment n. procuration n 1 wakala; uwakala. 2 tendo lililoidhinishwa na mwanasheria, uteuzi wa wakala. 3 kukuwadia; ukuwadi. procuratory n uwakili. ~ n kuwadi. ~ss n kuwadi wa kike. procurator n 1 wakili. 2 procurator fiscal n mwendesha mashtaka.

prod vt ~ (at) 1 dukua; chokoa. 2 (fig) chokoza, chochea. n 1 mdukuo give a ~ tia mdukuo. 2 uchochezi. 3 chombo chenye ncha.

prodigal adj ~ of -fujaji, badhirifu be ~ of something -wa mfujaji wa kitu. ~ son n mwana mpotevu. n mbadhirifu. ~ity n.

prodigious adj 1 -a ajabu. 2 -ingi mno. prodigy n mwujiza; ajabu; kioja. infant prodigy n mtoto mwerevu sana, mtoto mwenye akili za ajabu.

produce vt 1 leta, onyesha.2 tengeneza, tunga, buni. 3 zaa, taga. 4 sababisha, leta, fanyiza. 5 (maths) ongeza urefu (of play, book etc) toa ~ a play tunga mchezo n mazao,mavuno. producible adj. ~r n 1 mfanyizaji, mtenda kazi, mzalishaji (mali). 2 (of play) mtoaji/ mwonyeshaji mchezo. product n 1 mazao; bidhaa. 2 matokeo.

3 (maths) zao. production n 1 uzalishaji. ~ line see assembly line. 2 maz

mK

(mali). 2 (of play) mtoaji/ mwonyeshaji mchezo. product n 1 mazao; bidhaa. 2 matokeo. 3 (maths) zao. production n 1 uzalishaji. ~ line see assembly line. 2 mazao; bidhaa. 3 (of play) utoaji/ uonyeshaji. productive adj 1 zalishi; (of land) -enye rutuba. 2 ~ of -enye kusababisha/kuzalisha, -enye kutoa -ingi; hodari kwa kutoa (kufanyiza, kuzaa). 4 nayozaa matunda (ya kazi). productiveness n. productively adv. productivity n tija. productivity agreement n marupurupu (kutokana na uzalishaji zaidi).

profane adj 1 (contrasted with sacred) -a ulimwengu/dunia. 2 -enye kukufuru ~ language maneno machafu. profanity n mwenendo/ tabia/lugha mbaya/chafu. 2 (pl) matusi. ~ness n. profanation n utoaji maneno ya kufuru; utumiaji wa lugha chafu, upujufu.

profess vt,vi 1 tangaza, toa kauli/hoja, sema wazi. 2 (rel) shuhudia, ungama, kiri; weka nadhiri. 3 -wa mweledi, fanya kazi ya. 4 dai; jidai. ~ed adj -nayojidai; (rel) -lioweka nadhiri I don't ~ to be an expert sijidai kuwa mtaalamu. ~ed adj. ~edly adv. ~ion n 1 weledi, ubingwa. 2 ~ion of kauli; ungamo, nadhiri. 3 (leg) the ~ion jamii ya weledi/mabingwa/maulama. ~ional adj 1 -a weledi. 2 -a kazi ya kulipwa (agh. katika michezo). ~ ional n mchezaji wa kulipwa. ~ionalism n 1 sifa za ubingwa/weledi. 2 (of games) uajiri wa wachezaji wa kulipwa. turn ~ional anza kuwa mchezaji wa kulipwa. ~or n 1

proffer

profesa assistant ~or profesa msaidizi associate ~ or profesa mshiriki (US) full ~ or profesa. 2 mwalimu. 3 mtangaza imani. ~orship n uprofesa. ~orial adj -a kiprofesa.

proffer vt toa, -pa. n zawadi.

proficient adj ~ (in) hodari, -enye maarifa, stadi, bingwa be ~ in language -wa stadi wa lugha. proficiency (in) n ustadi, n.k. ~ly adv.

profile n 1 umbo kwa upande, sura ya (umbo la) mtu au kitu kwa upande (si kwa mbele yake) in ~ kama -onekanavyo kwa upande. 2 ukingo wa kitu. 3 maelezo mafupi (juu ya mtu). vt toa sura ya umbo, toa maelezo mafupi; chora kwa upande be ~d against something -wa mfano wa kitu.

profit n 1 mafaa, manufaa to one's ~ kwa mafaa yake. 2 faida at a ~ kwa faida make ~ on something pata faida kwa kitu. ~ and loss account n akaunti ya faida na hasara. ~ margin n faida halisi. ~sharing n kugawana faida (waajiri na waajiriwa). vt,vi 1 ~ from/by faidi. 2 saidia; saidiwa (na), pata faida (kwa) it ~ed him nothing haikumfaidia chochote. 2 (arch) (of things) -wa na manufaa kwa. ~ able adj. ~less adj. ~lessly adv. ~ably adv. ~eer n mlanguzi vt langua. ~eering n.

profligate adj 1 (of person) fisadi, safihi; -asherati. 2 (of money) badhirifu. n 1 mpotovu, fisadi, safihi; mwasherati. profligacy n.

pro-forma n kifani. ~ invoice n ankara kifani.

profound adj 1 (deep) -a ndani sana, -a kina; kubwa, -ingi ~ sleep usingizi mnono. 2 (significant) -a maana sana. 3 zito. 4 -a kuhitaji/kuonyesha maarifa mengi ~ books vitabu vyenye mambo mengi ~ writers waandishi wenye maarifa mengi ~ thinkers watu wenye fikra nyingi.

prohibit

~ly adv. ~ ness n. profundity n.

profuse adj 1 maridhawa, tele. 2 ~ in paji sana be ~ in one's apologies omba radhi mno. ~ly adv. ~ ness n. profusion n.

progenitor n 1 mzazi; babu. 2 (fig) muasisi. progeny n uzao; watoto.

prognosis n 1 ubashiri, utabiri; ishara, dalili. 2 (med) ubashiri (wa maendeleo ya ugonjwa kutokana na dalili/ishara zake). prognostic adj. prognosticate vt bashiri, tabiri. prognostication n. prognosticative adj. prognosticator n.

program(me) n 1 utaratibu/mpango (wa mfuatano wa mambo ya kutekelezwa).~ music n muziki unaoashiria hadithi/matukio yanayojulikana. ~ note n maelezo mafupi juu ya maonyesho. 2 (politics, etc) programu, mpango. 3 (of computer) programu. vt 1 tengeneza programu ya kompyuta. ~d coursen kozi inayodhibitiwa hatua kwa hatua. ~d learning n kujifunza kwa kozi ya aina hiyo. ~r n mtengeneza programu. 4 (radio) mfuatano wa vipindi.

progress n 1 mwendo wa mbele; kuendelea mbele; maendeleo make ~ endelea. 2 safari ya kiserikali (inayofanywa na mkuu wa dola). vi endelea, songa mbele, piga hatua. ~ion n 1 uendeleaji, kuendelea, kwenda modes of ~ aina za miondoko k.m. kutambaa. 2 kuendelea mbele. ~ive adj 1 -a kuendelea mbele. 2 -a kuongezeka hatua kwa hatua. 3 -a kupendelea maendeleo ~ ive movement genge la kimaendeleo. 4 -a moja kwa moja, -a kidogo kidogo n mpenda maendeleo. ~ively adv. ~iveness n.

prohibit vt 1 ~ somebody (from doing something) kataza; zuia; piga marufuku. ~ion n 1 makatazo. 2 kizuizi. ~ionist n. ~ive adj 1 zuizi, -a kukataza. 2 ghali sana. ~ory adj -a kukataza; -a kuzuia

project

~ory injunction amri ya kukataza.

project n mradi, mpango. vt,vi 1 panga; sanifu. 2 ~ something (on (to) something) tupa/ onyesha (mwanga, picha, mwali, n.k.). 3 ~ something on to somebody singizia (bila kukusudia). 4 onyesha, toa picha/sifa. 5 vurumisha. 6 chomoza. 7 chora picha/ramani ya kitu. ~ile adj -a kutupa, -a kutupwa mbele, -a kuvurumisha; -a kurusha ~ile force nguvu ya kutupa kitu n kombora. ~ion n 1 mtupo; mvurumisho. 2 mchomozo. 3 usanifishaji mipango. 4 (drawing) sanamu; picha; ramani; utoaji/utupaji kivuli au picha mbele. ~ion room n chumba cha projekta (cha kuonyeshea picha za sinema katika kiambaza). ~ionist n

mwonyeshaji picha za sinema. ~or n projekta: chombo kitupacho picha mbele k.m. katika sinema.

prolapse vi (med) chomoza, tokeza (mbele au chini), telezea (chini au mbele).

prolegomena n (pl) dibaji, maelezo ya kwanza (hasa katika kazi ya kitaaluma).

prole n (colloq) see proletariat. proletariat n 1 (tabaka la) wafanyakazi. 2 (arch) tabaka la chini. proletarian n mfanyakazi (wa tabaka la chini) adj -a mfanyakazi proletarian internationalism mshikamano wa kimataifa wa wafanyakazi.

proliferate vi,vt kua/zaa/enea upesi;

zaana/zaliana. proliferation n. non proliferation treaty n mkataba wa kuzuia ueneaji wa silaha za nyuklia. prolific adj 1 -a kuzaa sana. 2 (active) -a kufanya mengi.

prolix adj (of speaker, speech, writer etc.) -a kuchosha. ~ity n.

prologue n dibaji, utangulizi, shairi la utangulizi.

prolong vt refusha. ~ed adj refu sana; -liorefushwa. ~ation n urefushaji.

prom n (abbr of) promenade.

promenade n 1 matembezi; mahali pa

prompt

kutembelea ~ concert maonyesho ambapo watazamaji/wasikilizaji wengi husimama. 2 (US) dansi rasmi ya vyuo au shule za sekondari. vi,vt tembeatembea; tembezatembeza.

prominent adj 1 -a kutokeza; -a kuchomoza. 2 (of persons) -a kujulikana, mashuhuri; maarufu. ~ly adv. prominence n 1 utokezo. 2 (renown) umaarufu; umashuhuri. bring something into prominence sifia. come into prominence julikana; tokeza.

promiscuous adj 1 -liochangamana,

-sio na taratibu, -a shaghalabaghala. 2 vivi hivi, -a fujofujo; -ovyoovyo. (of sexual relation) zinzi. promiscuity n. ~ly adv.

promise n 1 ahadi. 2 kiaga, miadi. 3 agano. 4 matumaini, taraja break a ~ vunja ahadi keep a ~ timiza/tekeleza ahadi. claim somebody's ~ dai kilicho ahidiwa. vt,vi 1 ahidi, toa ahadi. the P~d land Kanaan; Peponi. 2 (give prospect of) tia tumaini, elekeza. ~ well onyesha matumaini, elekea kufanikiwa. promising adj. promissory adj -a/-enye ahadi. promisory note waraka wa ahadi; hawala.

promontory n rasi.

promote vt 1 ~ to -pa daraja, pandisha cheo. 2 saidia kuanzisha/kupanga/ kusimamia; kuza. 3 tangaza, jenga milk ~s health maziwa hujenga afya. ~r n mtangazaji; (of sports) mdhamini. promotion n 1 kupanda cheo. 2 kuanzisha. 3 ukuzaji.

prompt1 adj mara, -a papohapo. ~ly adv. ~ness n. ~itude n upapo, wepesi.

prompt2 vt 1 chochea, shawishi. 2 ~

somebody (of theatre) kumbusha maneno (katika maonyesho ya tamthiliya); kukumbusha maneno. ~ copy n nakala ya mkumbushaji. ~-box n mahali pa mkumbushaji. ~er n mkumbushaji.

promulgate

promulgate vt 1 tangaza rasmi, toa

ilani. 2 eneza (imani, wazo, elimu). promulgation n. promulgator n.

prone adj 1 -a kifudifudi fall ~ anguka kifudifudi. 2 ~ to -a kuelekea. accident ~ adj -a kupata ajali mara kwa mara. ~ness n.

prong n kidole cha uma. ~ed adj -a uma. vt choma, tumbua.

pronoun n (gram) kiwakilishi nomino. pronominal adj (gram) -a kiwakilishi nomino.

pronounce vt,vi 1 tamka how do you ~ that? unatamkaje hiyo? 2 nena wazi; tangaza. 3 ~ for/against somebody (leg) pitisha/toa hukumu. pronunciation n matamshi. ~ sentence tamka adhabu. ~ on/upon toa wazo/maoni. ~able adj -a kutamkika. ~d adj wazi, thabiti. ~ment n tangazo, maelezo (ya nia au ya shauri); hukumu.

pronto adv (sl) upesi, kwa haraka,

mara moja, chapuchapu.

pronunciamento n manifesto, tamko.

proof n 1 ushahidi; thibitisho, ithibati convincing ~ ushahidi wa kutosheleza, ithibati. ~ to the contrary kinyume cha ushahidi. the ~ of the pudding is in the eating ukweli unajitokeza katika vitendo. 2 uelekezaji, hali ya kujaribu (kuona kama kitu ni cha kweli au la). 3 jaribio, uchunguzi (wa kuyakinisha). 4 prufu, nakala ya kitabu n.k. ya kujaribia. ~read vt,vi soma/ sahihisha prufu. ~ reader n msomaji wa prufu. 5 kiwango sanifu cha ukali wa vinywaji vikali adj 1 ~ (against) hodari; thabiti, imara ~ against temptation imara, -siovutwa na majaribio. 2 -siopenyeka rain-~ coat koti lisilopenyeka mvua. fool-~ adj -sioshindika.

prop1 n 1 mhimili, nguzo; (of person) tegemeo pit ~s mihimili ya migodini ya kutegemeza upande wa juu wa mashimo ya makaa n.k. he was the ~ of his parents during their old age alikuwa tegemeo la wazazi wake

property

wakati wa uzee wao. vt,vi ~ something (up) saidia, weka sawa; (of a horse) kataa kuruka kikwazo.

prop2 n (colloq abbr of) properllor/propeller.

prop3 n (colloq abbr of)property.

propaganda n propaganda; ueneaji

habari; (derog) kauli/mawazo finyu. propagandist mweneza habari; mpiga propaganda. propagandize vi eneza habari.

propagate vt,vi 1 zaa, zalisha. 2 (spread) eneza, tangaza. propagator n. propagation n.

propane n propani (C 3 H 8 ): gesi

(inayotumika kama fueli).

propel vt sogeza mbele, sukumia mbele; endesha. ~lant adj -enye kusukumia mbele. n kitu kinachosukuma mbele. ~ler n rafadha. 2 ~ler - blade n (tech) jembe la rafadha. ~ler-shaft n (tech) mtaimbo endeshi. propulsion n 1 nguvu ya kusogeza mbele, kusukuma, kupeleka mbele. 2 msukumo. jet propulsion mwendo wa jeti.

propensity n ~ to/towards something/to do something/for doing something mwelekeo, hulka.

proper adj 1 -a kufaa, -a kustahili,

-stahiki, sawa. 2 -a adabu, -a heshima; sahihi; -zuri. 3 halisi in ~ condition katika hali halisi. ~ fraction n sehemu halisi. 4 ~ to -a kuhusiana hasa na, maalumu kwa. 5 (gram) kamili. 6 (colloq) kabisa, hasa ~ telling off karipio he was given a ~ telling off alikaripiwa vikali. ~ly adv 1 kwa kufaa, vizuri. 2 kikamilifu; hasa.

property n 1 miliki; rasilimali. 2 mali immovable ~ mali isiyohamishika. a man of ~ tajiri. personal ~ n mali ya mtu binafsi. common ~ n mali ya wote. real ~ n ardhi na majengo. 3 umilikaji. 4 tabia; asili, nguvu. 5 (theatre, abbr. prop) vitu, vyombo, vifaa. stage ~ n vifaa vya jukwaani. ~ man/master n

prophet

mtunzaji vifaa vya michezo ya kuigiza. propertied adj -enye mali.

prophet n 1 nabii, mtume. The P~ Mtume n Muhammadi. 2 (foreteller) mwaguzi; mbashiri. 3 mwanzilishi, mwasisi. prophecy n uaguzi; ubashiri; utume, unabii. prophesy vi, vt agua, bashiri, tabiri. ~ic adj -a nabii, -a kubashiri the ~ ic books vitabu vya manabii. ~ical adj. ~ically adv.

prophylactic adj -a kukinga/kuzuia

(ugonjwa/mikosi, n.k.) n dawa ya kukingia/kuzuia ugonjwa. prophylaxis n tiba ya kuzuia maradhi.

propinquity n 1 (of ideas) ufananaji, mfanano. 2 udugu.

propitiate vt tuliza, ridhisha. propitiation n. propitiatory adj. propitious adj propitious to somebody/for something -a neema, -a heri; -a kupendelea be propitious to somebody mpendelee mtu fulani. propitiously adv.

proponent n mpendekezaji, mtetezi.

proportion n 1 uwiano, urari. in ~ to kwa kuwiana na. get something/be out of (all/any) ~(to) fanya iwe/isiwe na uwiano na. 2 (pl) ~s n ukubwa; vipimo; kadiri. 3 sehemu; hisa. 4 (math) kadiri ya uhusiano baina ya seti mbili za namba. vt 1 ~ (to) linganisha. 2 gawanya, gawa. ~able adj. ~al adj ~al (to) -a uwiano, -a kuwiana, -a urari. ~ed adj -a uwiano, -a urari. vt wianisha. ~ ately adv.

propose vt,vi 1 shauri. 2 pendekeza ~ somebody as a chairperson pendekeza mtu awe mwenyekiti. ~ the toast takia heri na afya. 3 ~ marriage (to somebody) posa. ~r n. proposal n 1 shauri. 2 pendekezo. 3 posa. 4 mradi. proposition n 1 neno, shauri, kauli, tamko. 2 swali, fumbo, suala. 3 wazo, rai, pendekezo. 4 a tough proposition (colloq) mtu/jambo/suala gumu (kushughulikia).

propound vt 1 toa, leta, nena ~ a

prospect

riddle toa kitendawili.

proprietor n mwenye mali; mmiliki mali. proprietress n mwenye mali (wa kike). proprietary n kundi (la wenye kumiliki) adj 1 -nayomilikiwa, -a mwenyewe. 2 -a kama mmiliki. proprietary medicine dawa ya pekee iliyohifadhiwa isiigwe.

propriety n (formal) 1 adabu, utaratibu, uzuri, makini. 2 urazini; usahihi I doubt the ~ of doing that nina shaka na usahihi wa kutenda hivyo.

pro rata adv (Lat) kwa uwiano, (kwa) kulingana na. prorate vt gawa sawa sawa.

prorogue vt ahirisha (kikao cha bunge). prorogation n.

prosaic adj -sio changamfu, -siovutia, baridi. ~ally adv. prosy adj (of speakers, authors) baridi, -a kuchusha. prosily adv. prosiness n.

proscenium n (in theatre) sehemu ya jukwaa mbele ya pazia.

proscribe vt 1 kataza (mtu) kisheria, piga marufuku. 2 (arch) tenga. 3 kana. proscription n kukataza; kukana; kupiga marufuku; kutenga. proscriptive adj.

prose n 1 nathari: lugha ya mjazo

(isiyo ya kishairi).

prosector n mpasua viumbe vilivyokufa (kwa ajili ya mafunzo).

prosecute vt 1 ~ somebody (for something) shtaki; endesha mashtaka. 2 (formal) endelea na ~ research on endelea na uchunguzi wa. prosecution n. prosecutor n. Public Prosecutor n mwendesha mashtaka wa serikali.

proselyte n mbadili dini/ imani/itikadi/chama. proselytize vt hamasisha/ shawishi watu kubadili dini, itikadi, n.k.

prosody n arudhi. prosodic adj -a arudhi.

prosopopoeia n aina ya tashihisi.

prospect1 n 1 mandhari; (fig) (of the mind) maono. 2 (pl) matazamio;

prospect

matarajio the ~s of heavy rains have diminished matazamio ya mvua nyingi yamepungua. 3 matumaini. 4 mteja (wa kutumainiwa). ~ive adj -a kutazamiwa. ~ively adv kwa matazamio.

prospect2 vt ~ (for) tafuta (madini).

~or n mtafuta (madini). gold ~or n mtafuta dhahabu. ~ing n. kutafuta (madini); utafutaji (wa madini).

prospectus n muhtasari (wa chuo, kampuni, n.k.).

prosper vi sitawi, fanikiwa; -wa na

heri; (lit or rhet) (of God) barikiwa may God ~ you Allahu/Mungu bariki. ~ity n usitawi, neema, baraka, ghanima. ~ous adj -enye usitawi; -a ghanima; -a neema. ~ously adv.

prostate n (anat) ~ gland n tezi kibofu (ya mamalia dume).

prosthesis n 1 elimu ya viungo bandia(meno, miguu, mikono). 2 viungo bandia. 3 (gram) kuongeza sauti mwanzoni mwa neno.

prostitute n malaya; kahaba. vt 1 (reflex) fanya ukahaba. 2 tumia vibaya. prostitution n umalaya; ukahaba.

prostrate adj -a kifudifudi; (fig) -chovu; -lioshindwa. vt 1 angusha chini. 2 sujudu; nyenyekea. 3 (usu passive) shinda, choka. prostration n uchovu, ulegevu (wa nguvu); unyong'onyevu; mavune.

protagonist n (lit) 1 nguli; mhusika mkuu. 2 mwongozaji.

protean adj geugeu, -a kugeukageuka.

protect vt hami, linda, hifadhi; (of medicine) zinga, kinga. ~ion n 1 ulinzi; kinga give ~ion linda. ~ion money n fedha za ulinzi (pesa zinazodaiwa na wahalifu). 2 mfumo wa kulinda viwanda (dhidi ya ushindani wa viwanda vya nje). 3 ulinzi. ~ionism n ulindaji; ukingaji. ~ive adj 1 -a kuhifadhi; -a kukinga. ~ive shoes n viatu vya kujikinga. ~ive colouring n rangi ya kujikinga. 2 ~ive (towards) -enye kutaka

prove

kulinda. ~ive foods vyakula vya kinga mwili. ~or n mlinzi, mhifadhi. ~orate n nchi lindwa: nchi iliyo chini ya ulinzi wa nchi nyingine.

protege n mfuasi; mlindwa.

protein n protini.

pro tempore (abbr protem) adv kwa sasa, kwa wakati huu.

protest vt lalamika; pinga. ~er n mpinzani; mlalamikaji. ~ingly adv. ~ n lalamiko; taarifa (ya kulalamika au kupinga), kupinga, upingaji under ~ kwa kupinga. ~ation n (formal) kukataa; kushuhudia; shahada.

Protestant n 1 Mprotestanti. P~ism n uprotestanti, imani/mafunzo ya Uprotestanti adj -a kiprotestanti.

proto- pref 1 -a asili. 2 -a awali, -a kwanza.

protocol n 1 itifaki, protokali. 2 hati za awali.

proton n protoni: dutu chanya (katika nyuklia ya atomu).

protoplasm n protoplazimu: sehemu hai za seli. ~ic adj -a protoplazimu.

prototype n sampuli kifani, sampuli ya awali; mfano wa awali.

protract vt 1 endeleza, refusha, zidisha. ~edly adv. 2 chora kwa kipima pembe. ~or n kipima pembe.

protrude vt,vi tokeza; benua; chomoza. protrusion n. protrusive adj.

protuberant adj -liotokeza; -liovimba; -liobinuka. protuberance n.

proud adj 1 (in a good sense) -a kujivunia. 2 (ina bad sense) -a kiburi, -a majivuno. 3 -a fahari it was a ~ day for Tanzania ilikuwa siku ya fahari kwa Tanzania. 4 ~ flesh n punye la kovu. 5 (compounds) house ~ adj -enye kujali nyumba. purse ~ adj -enye kujivuna kwa sababu ya utajiri. ~ly adv.

prove vt,vi 1 ~ (to) thibitisha until the contrary is ~d mpaka ithibitike vinginevyo. the exception ~s the rule kawaida ni kama sheria. 2 (run

provenance

out) tokea, onekana. provable adj -a kuthibitika, -a kuhakikika. ~n adj (leg) -liothibitishwa, jarabati.

provenance (US provenience) n chimbuko; mahali (pa) asili.

provender n foda; chakula (chang'ombe au farasi); malisho, majani, nyasi; (colloq) chakula.

proverb n 1 methali. 2 the Book of P~s Mithali. 3 mfano halisi he is a ~ for hypocrisy ni mfano halisi wa unafiki. ~ial adj -a kufahamika sana, -a kutumika sana.

provide vt,vi 1 ~ for somebody/ something toa; andaa, auni. ~ against something weka kinga, jikinga na. 2 taja; (prepare) weka wazi. 3 ~ something (for somebody); ~ somebody with/something kimu. ~d conj. ~ d that); providing (that) kwa sharti kwamba; alimradi/ mradi. provision n utoaji wa vitu kwa siku za mbele. 2 kiasi kinachotolewa. 3 (pl) vyakula, chakula (bidhaa n.k.). ~nce n 1 (arch) uwekevu; ubanifu (wa hali). 2 P~ence n majaliwa, amri ya Mungu. ~nt adj 1 -enye busara, -a kuona mbali. 2 -ekevu, -a kuweka akiba. ~ently adv. ~r n mpaji, mkimu a good ~r mkimu mwema a ~r of office supplies mgavi wa vifaa vya ofisi. ~ential adj -a kudra, -a bahati njema; -a kufaa. ~ntialy adv.

province n 1 jimbo, mkoa. 2 the ~s n

shamba nje ya mji. 3 uwanja (wa kitaaluma). 4 jimbo la askofu. provincial adj 1 -a jimbo, -a mikoani, -a bara. 2 mshamba. 3 -enye mawazo finyu. provincially adv kishamba, kigeni, kimawazo finyu. provincialism n 1 tabia lugha/mwenendo wa mtu wa shamba/bara; ushamba, ubara.

provisional adj -a muda, -a kitambo. ~ly adv.

proviso n kivuo, sharti. ~ry adj -enye masharti.

provoke vt 1 chokoza; kasirisha. 2 chochea; sababisha. ~ somebody to

psalm

do something/into doing something sababisha mtu kufanya kitu. provoking adj. provocation n 1 uchokozi, ushari. 2 kitu kinachokera/kinachoudhi. provocative adj 1 -a kukasirisha; -a kuchokoza. provocatively adv.

provost n 1 mkuu (wa chuo kikuu); mudiri. 2 (in Scotland) meya. 3 ~ marshal n mkuu wa polisi jeshini.

prow n gubeti; omo.

prowess n ushujaa; uhodari; ujasiri; umahiri.

prowl vt zungukazunguka (katika kuwinda). ~er n.

proximity n (formal) ujirani, kuwa karibu; kupakana na. proximate adj (formal) -a karibu; -a pili yake; -a jirani.

proxy n 1 wakili; wakala. 2 (of voting) vote by ~ piga kura kwa kuwakilisha. ~ vote n kura ya kuwakilisha.

prude n mtu mwenye adabu/staha mno; mtu anayejidai kuwa ana adabu. ~ry n. prudish adj. prudishly adv.

prudent adj -enye busara, -a taratibu;

-angalifu. prudence n busara, wekevu. ~ly adv. ~ial adj -enye kuhusu busara, -enye sifa ya busara.

prune1 vt 1 ~ something from something, ~ something off something, ~ something away punguza; kata; changa; pogoa (matawi). 2 (fig) ondoa kisichotakiwa. pruning n. pruning knife n kisu cha kupogolea. pruners n makasi ya kupogolea.

prune2 n 1 plamu kavu. 2 mtu mjinga.

prurient adj -enye nyege mno, -enye ashiki kubwa. prurience; pruriency n ukware. ~ly adv.

pry1 vi ~(into) chunguza, ulizia, dadisi, peleleza. ~ (about) dukiza. ~ingly adv.

pry2 vt 1 banua; inua. 2 (fig) ~ a secret out of somebody toa siri toka kwa mtu.

psalm n zaburi ~ book kitabu cha zaburi. ~ody n 1 sanaa ya kuimba

psephology

zaburi. 2 kitabu cha zaburi na muziki wake. ~ist n mtunga zaburi. psalter n kitabu cha zaburi zeze la kiyahudi.

psephology n (US) taaluma ya mwenendo wa uchaguzi psephologist n.

pseudo (pref) uongo; bandia adj (colloq) bandia; -a uongo; -a kujifanya. ~nym n jina bandia; jina la kukopa, jina la kujipachika. ~nymous adj -enye kuandika kwa jina la bandia.

pshaw int mawe! bure! upuuzi!

psyche n 1 roho; moyo (wa mtu). 2 akili. ~delic adj (of drugs) -a kuchochea njozi.

psychiatry n taaluma na tiba ya magonjwa ya akili. psychiatric adj. psychiatrist n.

psychic1 n bingwa wa maono.

psychic2 adj -a akili.

psycho pref -a nafsi, -a akili, a maono. ~analysis n tiba nafsia; uchunguzi nafsia. ~linguistics n isimu nafsia. ~logical warfare n vita vya kimawazo/kiimani/kisaikolojia.

psychology n saikolojia, elimu nafsia. psychological adj. psychologist n mwanasaikolojia.

psychopath n mgonjwa wa akili (hasa mwenye kutumia nguvu). ~ology n sayansi ya ugonjwa wa akili.

psychosis n kichaa; wendawazimu; kurukwa akili.

psychosomatic adj (of disease)

-nayosababishwa na matatizo ya akili.

psychotherapy n matibabu ya kisaikolojia.

ptomaine n sumu iliyo katika vyakula vilivyooza.

pub (abbr for public house) bwalo; baa.

puberty n ubalehe; kupevuka. pubescence n 1 kubalehe. 2 malaika laini ya miti (majani wadudu). pubescent adj -nayebalehe; -enye malaika laini.

pubes n see pubic.

pubic adj -a mbeleni, -a kinena

~ hair n (also pubes) mavuzi.

pudding

public adj 1 -a watu wote; -a umma,

-a wananchi; -a serikali. ~ house n kilabu. ~ transport n usafiri wa umma. ~ enemy n adui wa jamii/umma. 2 (compounds) notary ~ mthibitishi rasmi, wakili ~ auction mnada wa hadhara. ~ address system n mfumo wa kupaza sauti. ~ affairs n mambo ya taifa. ~ benefit n faida ya umma. ~ document n hati ya serikali. ~ highway n barabara kuu (ya wote). ~ interest n manufaa/maslahi ya umma. ~ relations n uhusiano. ~ relations offficer n ofisa uhusiano. ~ school n (US and Scot) shule ya serikali; (GB) shule ya kulipa. ~-spirit n moyo wa kusaidia jamii. ~ utilities n mashirika ya huduma za umma. ~-spirited adj. ~ n 1 the ~ n watu, umma. 2 kundi la watu. in ~ hadharani, kadamnasi.

publican n 1 (Roman time) mtoza ushuru. 2 mwenye baa.

publication n 1 uenezi. 2 uchapishaji. 3 chapisho. publicist n mwandishi wa habari (agh. za kisasa zenye kuvutia umma), mwenezi habari. publicity n 1 kujulikana, kuwa hadharani. 2 utangazaji. publicity agent n afisa mwenezi. publicize vt tangaza, eneza habari. publish vt 1 chapisha. 2 tangaza. publisher n mchapishaji.

puce n hudhurungi.

puck1 n (in folklore) kichimbakazi, mtundu. ~ish adj -tundu. ~ishly adv.

puck2 n tufe la mpira wa magongo (hoki) barafuni.

pucker vt,vi ~ (up) kunja; finya; kunjamana, finyana; (ji)kunyata n kikunjo; finyo, kunyanzi.

pud n (sl) see pudding.

pudden n (colloq) (only in) ~ -head n zuzu, mpumbavu.

pudding n 1 pudini. ~ face n uso mkubwa na mnene. 2 aina ya soseji. black ~ n soseji ya utumbo wa nguruwe. 3 kitu kama pudini. 4 ~

puddle

stone n mwamba wenye tabaka la vijiwe vidogo.

puddle n 1 kidimbwi. 2 tope (iliyochanganywa na mchanga). vt 1 kanda; kandika udongo. 2 koroga chuma (kilichoyeyushwa). ~r n mkandaji; mkandikaji, mkorogaji.

pudenda n (pl) (formal) sehemu ya nje ya uchi (agh. wa mwanamke).

pudgy adj kibonge; fupi na nene.

puerile adj -a kitoto; -a upuuzi. puerility n 1 utoto; upuuzi; uhafifu.

puerperal adj -a uzazi ~ fever homa ya uzazi.

puff1 n 1 mpumuo; mpwito. 2 (powder-) ~ kipakazi (poda). 3 kitambaa laini kinachobandikwa kwenye nguo kama urembo. 4 ~-pastry n kinyunya chepesi. 5 tahakiki inayosifia kupita kiasi. 6 ~-adder n bafe, kifutu. ~-ball n kuvu yenye umbo la mviringo (agh. hupasuka linapokomaa). ~y adj. ~ness n. uvimbevimbe.

puff2 vi,vt 1 pwita, toa pumzi kwa nguvu, hema. 2 puliza. ~ed up -wa na kiburi, majivuno. 3 ~ something out zima kwa kupulizia; furisha, vimbisha. 4 sifia kupita kiasi.

pug vt kanda (udongo wa kufanyia

matofali), finyanga. n udongo uliokandwa.

pugilist n (formal) bondia; mwanamasumbwi, mwanadondi. pugilism n upiganaji ndondi. pugilistic adj -a ndondi.

pugnacious adj (formal) -gomvi,

-piganaji. ~ly adv. pugnacity n.

puissant adj (arch) -enye uwezo

mkubwa; mashuhuri. puissance n.

puke vi,vt (sl) tapika.

pukka(h) adj (Anglo - Indian sl) (dated sl) halisi; bora.

pulchritude n (formal) uzuri wa umbo. pulchritudinous adj.

pule vi lialia (kwa sauti ya chinichini).

pull n 1 uvutaji; unywaji mfululizo. 2 mvuto. 3 nguvu ya kwenda dhidi ya mvuto. 4 (colloq) uwezo wa kushawishi/kupata msaada. 5

pulley

kishikizio. 6 (printing) prufu; chapa (kwa ajili ya ukaguzi/masahihisho). vt,vi 1 vuta; kokota; buruta. ~ to pieces rarua vipandevipande; (fig) kosoa; maliza; burura. 2 (of a boat) pwezua, shua. ~in together (fig) fanya pamoja, shirikiana. ~ one's weight wajibika. 3 ~ at/on vuta; -ng'oa; nyonya. 4 (sl) ~ a fast one (colloq) danganya. ~ a muscle umia msuli; shtuka musuli. ~ proof chapa prufu. 5 (in games) piga kushoto kwa makosa. 6 (sl) iba; vamia na kunyang'anya. 7 ~ somebody/something about vuta huku na huko; tendea mtu mabaya. ~ something apart rarua (makala, maandishi, dhana n.k.). ~ something down haribu. ~ somebody down (of illness, etc) dhoofisha; (fig) dhalilisha. ~ in (of a train) ingia katika stesheni; (of motor vehicle or boat) elekea. ~ somebody in vutia; (colloq) (of the police) kamata. ~ oneself in kaza misuli ya tumbo. ~ something in (colloq) pata. ~ something off egesha; simamisha pembeni.~ out toa; chomoka; chomoa; (of person) jitoa. ~ out of something ondoka. ~ (somebody) out (of something) okoa. ~ (something) over (of a vehicle, boat, etc) weka kando. ~ (somebody) round saidia (kupata nafuu ya gonjwa/udhaifu. ~through/ ~ round fanikiwa (licha ya shida, n.k.). ~ somebody through saidia (mtu) kupona; saidia mtu kuepukana na matatizo, saidia mtu ashinde mtihani. ~ through n tambara la kusafishia bunduki. ~ oneself together jizuia; jikaza. ~ (something) up vuta juu, simama. ~ somebody up kemea, karipia. ~ up simama; simamisha. ~ up to with somebody/something fanya uhusiano uwe wa karibu zaidi.

pullet n tembe.

pulley n roda, kapi. ~ block n gongo lenye roda/kapi.

pullman

pullman n (also ~ car) behewa la kulala.

pullover n sweta.

pullulate vi zaa/chipua kwa wingi. pullulation n.

pulmonary adj -a mapafu.

pulp n 1 nyama ya tunda; moyo. 2 kitu chororo au laini. ~ magazines/ literature n magazeti/fasihi chapwa. 3 ubao uliosagwa kutengeneza karatasi; rojo ya ubao vt ororesha; lainisha. beat somebody to ~ piga mtu sana. ~y adj.

pulpit n mimbari. the ~ n mapadri, wachungaji.

pulsate vt 1 pigapiga; dundadunda;

rindima; tetemeka. 2 tetemesha, rindimisha. pulsation n 1 pigo moja; pigo la moyo. 2 kupigapiga; kudunda; kupuma. pulse n 1 papo, pigo la moyo; kipigo cha mshipa wa damu. 2 (fig) msisimko, mhemko. feel somebody's ~ pima papo. vt puma. pulsimeter n kipimo cha papo.

pulse n jamii ya kunde.

pulverize vt,vi 1 ponda; saga; fanya unga; twanga; chua. 2 -wa unga/ vumbi; (fig) bomoa. pulverization n.

puma n puma: mnyama kama simba

apatikanaye Marekani.

pumice n ~ (stone) fuwawe.

pummel vt piga mfululizo (kwa ngumi).

pump1 n pampu: bomba ya kuvutia maji au mafuta; chombo cha kujazia upepo/hewa. ~ room n (at a spa) chumba cha kugawanyia/sambazia maji ya dawa. vt 1 vuta kwa bomba; jaza upepo. 2 sukuma the heart ~s blood in the body moyo husukuma damu mwilini. 3 (fig) dadisi; hoji; jaza maarifa.

pump2 n viatu (bila gidamu vya kuchezea dansi).

pumpernickel n mkate (agh. mweusi).

pumpkin n boga.

pun n mchezo wa maneno. vi ~ (on/upon) chezea maneno. ~ster n mchezea maneno.

punch1 vt 1 piga ngumi/konde. 2 (US)

punish

chunga ng'ombe. n 1 pigo la konde/ ngumi. ~ ball; ~ing ball n gunia la kufanyia mazoezi ya ubondia. 3 (fig) ladha, nguvu. pull one's ~es shambulia kidogo tu, punguza nguvu ya mashambulizi. ~ drunk adj (in boxing) -liochanganyikiwa (baada ya kupigwa). ~ line n kipeo cha hadithi. ~up n (colloq) mapigano ya ngumi.

punch2 n 1 panchi. 2 mhuri/chapa. vt toboa kwa panchi.

punch3 n panchi: kinywaji kilichotengenezwa kwa mvinyo au pombe kali (iliyochanganywa na maji ya moto yaliyotiwa sukari, limau, na viungo). ~ bowl n bakuli la mvinyo.

punch4 n Panchi: nguli wa mchezo wa karagosi wa Uingereza. as proud/ pleased as P~ -enye furaha; -enye majivuno.

punctilio n 1 umakinikiaji wa mila na desturi. 2 ushikiliaji sana itifaki. ~us adj (formal) -enye kushikilia itifaki. ~ usly adv. ~usness n.

punctual adj -a wakati upasao,

-siochelewa. be ~ wahi. ~ly adv. ~ity n.

punctuate vt 1 tenga maneno, weka

vituo vya uandishi. 2 ingiza; ingilia mara kwa mara. punctuation n.

puncture n pancha. vt toa/toka

upepo, toboa; pata pancha.

pundit n bingwa; mbukuzi; mbobezi.

pungent adj (of smell, tastes; fig of remarks) chungu; kali. ~ly adv. pungency n.

punish vt 1 ~ somebody (with/by something) (for something) adhibu; adhibisha. 2 chakaza; (boxing) twanga ngumi. 3 (colloq) kula/ kunywa/tumia sana. ~ an opponent shinda vibaya; twanga. ~ a dish kula kwa hamu kubwa. ~able adj -a kustahili adhabu, -a kupasiwa adhabu. ~ment n 1 adhabu administer ~ment tekeleza adhabu, timiza adhabu. capital ~ n adhabu ya kifo corporal ~ adhabu ya

punk

viboko. punitive/punitory adj -a adhabu, -a kuadhibu.

punk n 1 mti uliooza (sehemu); uyoga wa mitini; uozo. 2 (colloq) uchafu, takataka. 3 mtu asiye na maana/wa ovyo.

punnet n kikapu/ungo mdogo (wa kuwekea matunda).

punt1 n 1 mashua (isiyo na mkuku). vt 1 endesha mashua (kwa upondo); piga upondo. ~er n; ~er-pole n upondo.

punt2 vt betua. n mbetuo.

punt3 vi (of card games) pinga; weka dau. n upingaji; uwekaji dau.

puny adj -dogo na dhaifu; dhalili, duni. -a hali ya chini.

pup n 1 mbwa mchanga, watoto wa baadhi ya wanyama. sell somebody a ~ (colloq) danganya, tapeli 2 kijana fidhuli

pupa n pupa: hali ya mdudu kati ya

kuwa kiluwiluwi na mdudu mzima; (of bees) jana.

pupil1 n mwanafunzi. ~ teacher n mkufunzi.

pupil2 n mboni. ~lary adj.

puppet n 1 karagosi. 2 (fig) kibaraka. ~ play n mchezo wa karagosi. ~ry n ufundi wa kuchezesha karagosi. ~ show n mchezo wa karagosi. ~ -state n dola kibaraka.

puppy n 1 kitoto cha mbwa. 2 kijana mwenye majivuno/mjuvi, fidhuli. ~ love n mapenzi ya kitoto; mapenzi ya kwanza/uzuzu. ~ fat n unene wa kitoto.

purblind adj 1 nusukipofu. 2 (fig) pumbavu. ~ness n uzito (wa akili), upumbavu, uzito.

purchase vt 1 nunua. 2 pata kwa gharama a dearly ~d victory ushindi uliopatikana kwa hasara kubwa. ~ tax n 1 kodi ya manunuzi. 2 kitu kilichonunuliwa. 3 (sing only) mshikilio. 4 thamani. purchasable adj -a kununulika. ~ price n bei ya kununulia. ~ r n mnunuzi.

purdah n 1 buibui. 2 ukaya. 3 desturi ya kutawisha wanawake. be in ~

purloin

tawa.

pure adj 1 safi. 2 menyu; tupu; halisi. 3 -sio na doa, safi kabisa. 4 (of sounds) dhahiri. 5 kwa ajili ya nadharia tu. 6 tu, tupu. ~ and simple tupu stupidity ~ and simple upumbavu mtupu. ~ blood n damu menyu/safi. ~ ly adv kabisa. ~ness/purity n usafi, utakaso, utakatifu; udhu. purifier n kitakaso; kisafishi. purify vt 1 safisha; takasa; chuja. 2 fanya -ema. 3 (correct) sahihisha. purification n utakaso. purist n mtu anayesisitiza ufasaha, mkuntu. purity n 1 usafi, weupe, utakatifu. 2 tohara, udhu. 3 ufasihi, uhalisi, ubora. purism n 1 usafi; utakatifu; ufuauji. 2 hali ya kung'ang'ania mno usahihi wa taratibu.

puree n 1 rojo ya matunda/mboga. purge vi 1 takasa, safisha. 2 harisha (tumbo). ~ somebody (of/from something); ~ something away (from somebody) 1 (rel) takasa. 2 safisha tumbo (kwa kuharisha). 3 (leg) lipiza, safisha. ~ one's contempt fanya itakiwavyo baada ya kudharau mahakama. 4 (pol) safisha (chama) kwa kuondoa wakorofi n 1 haluli. 2 kusafisha. purgation n 1 utakaso. 2 kusafisha tumbo (kwa kuharisha). purgative n haluli adj -enye haluli, -a kuharisha. purgatorial adj -a mahali pa kutakasia (dhambi ndogo). purgatory n (rel) 1 toharani. 2 mahali pa mateso ya muda.

purl1 vt 1 pindapinda; fuma kwa kupindapinda. 2 pindua. n ugwe uliozungushiwa waya wa dhahabu na fedha. 2 mfumo uliopindwa.

purl2 vi bwabwajika; (kwa mto) bubujika, tiririka. n kubwabwajika.

purler n 1 anguko. come a ~ anguka vibaya. 2 pigo.

purlieus n 1 kiungani. 2 ujirani. 3 pambizoni.

purlin n mwamba; mtambaa panya.

purloin vt iba; nyang'anya;

purple

kwepua. ~er n.

purple n 1 zambarau. 2 vazi la kifalme; vazi la kadinali. born in the ~ mwanafamilia ya kifalme. raise somebody to the ~ teua kuwa kadinali. ~ heart n dawa ya kusisimua; nishani ya Marekani adj -a zambarau. purplish adj. -a zambarau zambarau.

purport n maana ya jumla, madhumuni (purpose) kusudi. vt 1 elekea kumaanisha. 2 dai.

purpose n 1 azma, nia; matilaba;

kusudi. on ~ kwa makusudi. ~ built adj -liotengenezwa maalumu. of set ~ kwa makusudi. to the ~ inayofaa. to little ~ -enye athari ndogo. serve/answer one's ~ faa immoral ~ kusudi baya, mambo yasiyo ya maana. vt (lit) kusudia. ~ful adj -enye nia; -enye maana. ~less adj bure, -sio na lengo/maana. ~lessly adv. ~ly adv kwa makusudi; kwa madhumuni purposive adj -enye nia/kusudi. ~fulness n.

purr vt 1 (of a cat) koroma; toa sauti ya furaha.

purse n 1 pochi. hold the ~ strings dhibiti matumizi. tighten/loosen the ~ strings punguza/ongeza matumizi. 2 fedha. the public ~ n hazina. ~r n mhasibu; afisa wa fedha katika meli. 3 fedha za kuzawadia. 4 mkoba.

pursue vt,vi 1 fuatilia, fukuzia. 2 andama, ganda; shikilia. 3 endelea na. 4 saka; shikilia; abudu. ~r n. pursuit n (in) pursuit of ukimbizaji, ufukuziaji. 2 kazi hot pursuit ukimbizaji wa nguvu. he is angaged in literary pursuit anashughulika na uandishi.

purulent adj -enye usaha. purulence n.

purvey vt ~ (to) patia chakula/nyama kama muuzaji, uzia chakula/nyama. 2 ~ for lisha jeshi, shule, hospitali, n.k.. ~ance n utoaji chakula; ulishaji. ~or n mtoa chakula; mlishaji.

put

purview n 1 eneo. 2 upeo wa macho;

uelewa/utambuzi. 3 vifungu vya sheria. 4 uwanja, medani.

pus n usaha, udusi.

push vt,vi 1 sukuma, sekua. ~ past pita. ~ questions hojihoji. 2 himiza. shawishi. ~ oneself jitutumua. 3 uza madawa ya kulevya. 4 ~ somebody for something sukuma, himiza. be ~ed for something pata shida kupata/kuona kitu. 5 ~ somebody/oneself to something/to do something himiza/endesha mtu; jihimiza. 6 (press) bonyeza. 7 be ~ing thirty/forty, etc (colloq) karibia miaka thelathini/ arubaini, n.k. 8 (compounds) ~ bike n baiskeli. (special uses) ~ along (colloq) ondoka. ~ somebody around onea; sumbua. ~ forward/on (to a place) endelea kwa nguvu. ~ oneself forward jitokeza; jitiatia. ~ off (colloq) ondoka. ~ somebody/something over angusha, pindua (mtu/kitu); ambaa. ~ (a boat, etc) off/out sukuma mbali na ukingo. ~ somebody through wezesha kufanikiwa. ~ something through fikisha mwisho. ~ something up lazimisha kupanda. ~ up the daisies (sl) zikwa kaburini n 1 msukumo. 2 jitihada. 3 get somebody the ~ (sl) fukuzwa (kazi). give somebody the ~ (sl) fukuza (mtu) kazi. 4 lengo la kujiendeleza. 5 at a ~ ikibidi/ ikilazimu until it comes to the ~mpaka itakapolazimu.

pusillanimous adj -oga, -a kuogopa

haraka. pusillanimity n.

puss, pussy n 1 paka; pusi (hasa hutumika katika kumwita). 2 (vulgar) kuma, tupu (ya mwanamke). 3 (colloq) msichana. ~foot vi enda kimya kimya, enda kwa kunyapia.

pustule n chunusi, lengelenge. pustular adj.

put vt 1 weka, tia. 2 jiweka ~one

put

self/something in/into somebody's hands (ji)kabidhi, (ji)weka mikononi. ~ somebody in his proper place shikisha/tia adabu. ~ oneself in somebody's/somebody else's position jiweka katika nafasi ya. 3 pachika, tupia, wekea. ~ the blame on somebody tupia lawama. ~ pressure on himiza sana; lazimisha. ~ a strain on somebody/something elemea. 4 athiri maendeleo. ~ an end to maliza, ondoa. ~ an end to ones life jiua. ~ the brakes on something (fig colloq) punguza kasi/mwendo. 5 sababisha. ~ oneself to death jiua. ~ somebody to death ua. ~ somebody at his ease tuliza. ~ somebody to (great) expense sababisha gharama (kubwa). ~ somebody to (great) inconvenience sumbua sana. ~ somebody to the indignity of doing something dhalilisha/tweza. ~ somebody in mind of something kumbusha. ~ somebody/something out of his/its misery tuliza hofu, maumivu, n.k.; (of animals) ua. ~ somebody on (his) oath apisha. ~ somebody/ something to the test pima. ~ somebody in the wrong fanya (mtu) aonekane mkosaji. ~ something right rekebisha. ~ somebody right/straight sahihisha. 6 andika, weka alama. 7 ~ something to somebody, ~ it to somebody (that) pendekeza, ambia. 8 kadiria. ~ a price/value kadiria bei/thamani. ~ something at kadiria. 9 tupa. shot ~ n kutupa tufe. 10 (with adv particles and preps) ~ (a ship) about badilisha welekeo. ~ oneself about hangaika; sononeka. ~ something about eneza. ~ something across over wasilisha. ~ across ideas elewesha; (of business) fanikisha. ~ something across somebody danganya, laghai. ~ something aside weka; (of money) limbikiza, dunduliza, weka akiba; sahau. ~ something away weka mahali pake;

put

(of money) weka akiba; (of food) -la, -nywa mno!; (give up) sahau. ~ somebody away weka kizuizini (agh. katika jela) au hospitali ya vichaa; (of pets) ua. ~ back rudi. ~ something back rudisha; (fig) chelewesha. ~ something by weka akiba. ~ something down weka chini; (of plan) tua; (store) hifadhi; (of accelerator) kanyaga; (of rebellion) komesha; (of note) andika. ~ somebody down tetemesha; dhalilisha; nyamazisha. ~down n dhalilisho. ~ somebody down as hesabu, fikiria. ~ somebody down for andika jina (katika orodha ya mchango). ~ something/somebody down to weka kwenye akaunti; dhania kuwa. ~ something forth toa. ~ something forward in/for something pendekeza; tanguliza, peleka mbele. ~ somebody forward pendekeza. ~ in ingilia. ~ in/into (naut) ingilia, tia nanga. ~ in for something toa maombi rasmi. ~in for leave omba likizo. ~ something in ingiza; toa/leta rasmi, fanya. ~ something in/into something tumia. ~ in a good word for somebody semea (ili kutetea). ~ somebody in ajiri, wajibisha; (politics) chagua. ~ off (naut) ondoka. ~ something off ahirisha; (of clothes etc) vua, ondoa. ~ somebody off (something) ahirisha mpango wa; (excuses) kwepa. ~ somebody off zuia. ~ somebody off his stroke sitisha. ~ something on vaa; jifanya; ongeza; (of show, etc) panga; simamia; (of clock) peleka mbele. ~ somebody on laghai. ~ on n ulaghai; (of hotels) zidisha bei. ~ it on jitiatia. ~ money on weka dau. ~ out (naut) ondoka. ~ something out zima; (of bone) tengua; kopesha pesa kwa riba; (produce) zalisha; (broadcast) tangaza. ~ one's hand out toa mkono. ~ one's tongue out toa ulimi; tusi. ~ somebody out

putative

sumbua, changanya, fadhaisha. ~ somebody out (of) fukuza. ~ something through fanikisha; kamilisha. ~ somebody/something through unganisha. ~ somebody through something fanya apitie. ~ somebody through it pima kwa uangalifu; (of interrogation) tesa. be hard ~ to it to do something ona ugumu, wia ngumu. ~ something together unda. ~ ones' heads together shauriana. ~ up (at) panga, kaa. ~ up for somebody simama (katika uchaguzi). ~ something up inua; (of building) jenga; (of notice) bandika; (of rent, etc) pandisha; (store) hifadhi; (supply) toa; (of sword) futika; (of hunting) shtua. ~ something up for auction peleka mnadani. a ~ up job ulaghai, udanganyifu, kazi ya hila. ~ somebody up karibisha. ~ somebody up for something pendekeza. ~ somebody up to something chochea. ~ up with somebody/ something vumilia, stahimili.

putative adj liodhaniwa ~ father baba wa kudhaniwa.

putrefy vt,vi oza; ozesha; vunda. putrefaction n. putrescent adj -a katika kuoza, -a katika kuvunda. putrescence n.

putrid adj 1 -liooza, inayovunda. 2 (sl) baya, chafu; -a kutia kinyaa. putridity n.

putsch n maasi, jaribio la mapinduzi.

putt vt,vi (golf) piga mpira kuelekezea shimoni. ~ing green n eneo la shimo. ~ing - iron/er n kigoe (cha gofu). ~ee n patisi.

putter vt,vi see potter.

putty n puti. ~-knife n kisu cha kujazia puti. vt jazia puti.

puzzle n 1 fumbo; kitendawili. 2 mkanganyiko. 3 chemsha bongo. vt,vi kanganya. ~ over something fikiria sana (jambo fulani). ~ something out jaribu kupata ufumbuzi wa jambo. ~ment n utata. ~r n fumbo.

pygmy n 1 mbilikimo. 2 kibete adj 1 -a mbilikimo. 2 -a kibete.

pyrex n kioo kigumu kisichovunjika kwenye moto mkali a ~ bowl bakuli la kioo kigumu.

pylon1 n pl pajama.

pylon2 n 1 nguzo ya chuma kiunzi cha

chuma cha kuegemeza nyaya za nguvu ya umeme. 2 mlango (wa hekalu la kimisri). 3 nguzo ya mipaka, nguzo ya pambo.

pyorrhoea n kimenomeno: ugonjwa wa ufizi kutoa usaha.

pyramid n haram, piramidi. ~al adj.

pyre n kimbwi.

pyrethrum n pareto.

pyrotechnics n pl ujuzi wa fataki na baruti; maonyesho ya fataki; (fig) (irony) ufasaha. pyrotechnical adj.

Pyrrhic adj -a ushindi mgumu. ~

victory n ushindi uliosababisha hasara kubwa.

python n chatu.

pyx n (rel) kikasha cha kuhifadhia Ekaristi.

A | B | C | D | E | F | G | H | I | J | K | L | M | N | O | P | Q | R | S | T | U | V | W | X | Y | Z

INSTITUTE OF KISWAHILI RESEARCH, UNIVERSITY OF DAR ES SALAAM, P. O. Box 35110, DAR-ES-SALAAM, TANZANIA.

İTaasisi ya Uchunguzi wa Kiswahili (TUKI) 2000 Second Edition 2000
ISBN 9976 911 29 7
All rights reserved. No part of this dictionary may be reproduced, stored in a retrieval system or transmitted in any form or by any means, electronic, mechanical, photocopying, recording or otherwise, without the prior permission of the Institute of Kiswahili Research.