TUKI ENGLISH-SWAHILI DICTIONARY
KAMUSI YA  KIINGEREZA-KISWAHILI

A | B | C | D | E | F | G | H | I | J | K | L | M | N | O | P | Q | R | S | T | U | V | W | X | Y | Z

 

U,u n herufi ya ishirini na moja ya alfabeti ya Kiingereza. ~-boat n nyambizi ya Kijerumani. ~ bolt n bolti ya U. ~turn n mgeuko.

ubiquitous adj (formal) -a kuwapo kotekote (kwa wakati mmoja); -a kuenea kila mahali. they are ~ wapo kila mahali. ubiquity n kuwapo mahali pote (mahali pengi sana); kuenea pote.

udder n kiwele.

udometer n udometa: chombo cha

kupimia kiasi cha mvua; kipimamvua.

ugh wai!: sauti ya kuonyesha kero/tisho.

ugly adj 1 baya, hunde. 2 -a kutisha, siovutia. ~customer n (colloq) mtu wa hatari; mtu mgumu kushirikiana naye. uglify vt fanya -baya.

ukase n (hist) agizo la mfalme wa Urusi; amri isiyo kanuni.

ukulele n (Hawaii) kigita kidogo cha Hawaii (chenye nyuzi nne).

ulcer n donda; kidonda; (fig) athari/hali ya kupotosha. ~ous adj -a kidonda. ~ate vt,vi fanya/geuka kidonda. ~ation n kidonda; kufanya kidonda.

ulna n (anat) mfupa wa mkono. ~r adj. -a ulna.

ulster n joho lenye mkanda.

ulterior adj 1 -a baadaye, -a zaidi. 2 (undisclosed) -a siri, -a moyoni; -liofichika. ~ motive n nia iliyofichika.

ultimate adj -a mwisho; -a mbali sana; -a msingi ~ cause sababu ya msingi. ~ly adv hatimaye, mwishowe.

ultimatum n sharti la mwisho, kauli ya mwisho; makataa deliver an ~ to a government kutoa makataa kwa serikali.

ultimo adj (abbr ult) -a mwezi uliopita; the 30th ~ tarehe 30 mwezi uliopita.

ultra- pref -a kupita kiasi; -a kuzidi mno (of person) -enye mtazamo mkali.~-fashionable adj (kwa nguo) -a mtindo wa kisasa; -a kisiku hizi mno. ~ist n mpinzani, mwenye mawazo makali. ~ism n unazi.

unaccompanied

ultramarine n rangi ya samawi adj -a (rangi ya) samawi.

ultramontane adj (RC church) -a kuamini uwezo kamili wa Papa.

ultrasonic adj -a sauti isiyosikika kwa sikio la binadamu.

ultra-violet adj -a urujuani, usioonekana kwa jicho la binadamu. ~ rays n miali isiyoonekana kwa jicho.

ultra vires adj,adv (Lat) -a kupita uwezo wa kisheria.

ululate vi piga vigelegele, piga vifijo. ululation n upigaji vigelegele; vifijo.

umber n kijani kibichi/chanikiwiti. burnt ~ n kahawia.

umbilical adj -a kitovu. ~ -cord n kiunga mwana.

umbrage n take/give ~ (at something) v jihisi kudharauliwa.

umbrella n 1 mwavuli. 2 (fig)

kinga ya ndege za vita. 3 hifadhi; ufadhili; ulezi under the ~ of the UNO chini ya hifadhi ya Umoja wa Mataifa.

umlaut n (in Germanic language) umlati: utamkiaji mbele wa irabu za nyuma k.m. U ü.

umpire n mpatanishi; (of games) mwamuzi; (of dispute) msuluhishi. be ~ amua. vi,vt patanisha; amua; suluhisha.

umpteen adj (slang) chungu nzima; -ingi sana. ~ th adj for the ~th time sifahamu ni mara ngapi.

un (pron) (colloq) mtu; kitu he is a good ~ ni mtu mwema that's a good ~ ni mfano mzuri.

un- (pref) (before adj. adv.) 1 sio, hapana ~certain si yakini. 2 (before (v) tenda kinyume. ~tie fungua. 3 (before n) huonyesha kutokuwa na uhakika; kutokuwa yakini; kutotaka.

unabashed adj -sio ona haya; -sio ogopa. unabated adj (of a storm, etc) -a nguvu ileile, -sio pungua.

unable adj (pred only) ~ to do something toweza/tokuwa na nguvu (za) kutenda I am ~ to go siwezi kwenda.

unaccompanied adj 1 peke, -siosindikizwa he was ~

unaccontable

hakusindikizwa. 2 (of mus) -nayopigwa pekee.

unaccountable adj -sioelezeka. unaccountably adv kwa namna isivyoelezeka.

unaccustomed adj 1 ~ to -siozoea; sio na mazoea ya. 2 -sio -a kawaida, -a ajabu his ~ silence kimya chake kisicho cha kawaida.

unadvised adj bila ushauri/ kushaurika; -enye kufanywa bila busara; -a harara, -a haraka. ~ly adv. kwa haraka.

unaffected adj 1 -a kweli, nyofu. 2 (unchanged) ~ by -siogeuzwa, -sio athiriwa/athirika remain ~ tobadilika ~ by acid -siodhuriwa na asidi.

unalienable adj -siofarakanishwa, -siotenganishwa na.

unalloyed adj safi, halisi, -sioghushiwa; -sio na mchanganyiko.

unalterably adv kwa kutobadilika, kwa uthabiti; kwa namna isiyobadilika.

unanimous adj -a kauli moja, -a pamoja, -siopingwa the committee expressed the ~ opinion that kamati ilikubaliana kwa kauli moja kwamba. unanimity n umoja with unanimity kwa umoja. ~ly adv kwa kauli moja.

unannounced adj bila/pasipo kutangazwa he walked into the room ~ aliingia pasipo watu kutangaziwa.

unanswerable adj -siokanika, -sioweza kukanushwa the claim is ~ lile dai halikaniki. unanswered adj -siojibiwa leave a letter unanswered tojibu barua.

unapproachable adj -sioingilika; -a baridi/kali.

unarmed adj bila silaha.

unasked adj ~ (for) bila kuombwa/kuulizwa/kualikwa/ kukaribishwa.

unassuming adj -siojitanguliza, -sioji tia; -enye haya. ~ly. adv.

unattached adj 1 -siofungamana na, huru, sio husiana na. 2 -sioolewa, -sioposwa, sio chumbiwa ~ young lady msichana asiyeolewa.

unattended adj 1 bila ya watumishi,

unbend

sio sindikizwa. 2 -siohudumiwa.

unavailing adj bila jitihada, bila mafanikio, -a bure.

unavoidable adj -sioepukika ~ accident ajali isiyoepukika. unavoidably adv.

unaware adj (pref) ~ of something/ that -tofahamu, -tojua, -totambua he was ~ of my presence hakufahamu kuwa nipo. ~ ness n hali ya kutofahamu. ~s adv 1 ghafula, bila kutazamiwa. take somebody ~s stusha mtu. 2 bila kutambua. he dropped the money ~s aliangusha fedha bila kutambua.

unbacked adj 1 (of a proposal) bila kuungwa mkono. 2 (of horse in a race) bila kuwekewa dau/kudhaminiwa.

unbalanced adj (esp of a person, the mind) kichaa, -enye wazimu, -liochanganyikiwa.

unbar vt 1 ondoa vyuma vya mlango; (fig) fungua/ondoa vikwazo. 2 achia wazi.

unbearable adj -siovumilika his conduct is ~ tabia yake haivumiliki. unbearably adv kwa namna isiyovumilika.

unbeaten adj -sioshindwa, -siopitwa, sio shindika.

unbecoming adj 1 -siofaa it is ~ of somebody to wear a short dress haifai kuvaa gauni fupi. 2 ~ to/for si -zuri, baya, sio faa. ~ly adv.

unbeknown(st) adj (colloq) -siojulikana bila kujua ~ to anyone bila kujulikana kwa mtu yeyote.

unbelief n 1 kutoamini. 2 kutokuwa na imani, ukafiri. unbeliever n asiyesadiki; mtu asiyemwamini Mungu. unbelieving adj -siyekuwa na imani; -sioamini. unbelievingly adv.

unbend vt,vi 1 kunjua; pindua; nyosha; legea. 2 tulia, changamka, burudika, legeza maungo. ~ing adj 1 -siokunjika, -siopindika. 2 (resolute) -gumu; -shupavu; -siolegeza msimamo, siotetereka.

unbeseeming

unbeseeming adj (arch & impersonal) -siofaa, siostahili it is ~ for you to do that hustahili kufanya hivyo.

unbiased;unbiassed adj -a haki, -adilifu, -siopendelea.

unbidden adj (formal) -sioalikwa, -siokaribishwa, sioitwa; pasipo kuamriwa do something ~ kufanya jambo pasipo kuamriwa.

unbind vt fungua; ondoa vifungo.

unblushing adj -sioona haya, -a/-enye kushupaa; -fidhuli, -pujufu ~ deeds vitendo vya aibu.

unborn adj -siozaliwa bado, -a baadaye.

unbosom vt ~ oneself (to somebody) ungama, fichua (siri) kwa mtu mwingine, toa siri.

unbounded adj pasipo kiasi; pasipo mpaka, bila kikomo.

unbowed adj -siokubali kushindwa, imara, thabiti.

unbrace vt fungua, legeza; tulia.

unbreakable adj -siovunjika.

unbridled adj (esp fig) -sio na nidhamu, -a jeuri, siodhibitiwa.

unbroken adj 1 -zima, kamili. 2 -siovunjika; sio batilika/tangulika the ~law sheria isiyo batilika/tangulika. 3 (of horses) -siofunzwa, siofugwa. 4 (of soil) -siolimwa. 5 (of records) -siovunjwa. 6 mfululizo.

unbrotherly adj -sio kama ndugu; -siokuwa na upendo.

unbuckle vt fungua/legeza bakoli.

unburden vt ~ oneself/something (of something) toa siri, funua siri/moyo; tua mzigo ~ oneself/something (of something) jiondolea hofu, ondosha mashaka ~ one's heart jiondolea mashaka.

unbutton vt fungua kifungo ~ oneself jifungua vifungo. ~ed adj 1 -liofunguliwa vifungo. 2 (fig) sio na kiherehere, sio na urasmi, huru.

uncalled adj siotakiwa, -sio -a lazima; sio -a haki; siohitajiwa.

uncanny adj -a ajabu, -si -a kawaida, -sio -a desturi, sio -a mazoea. uncannily adv.

unclassified

uncap vt,vi 1 vua kofia. 2 ondoa kifuniko.

uncared-for adj -siotunzwa vema, -sio lelewa vizuri; -liotupwa.

unceasing adj -a daima, -siokwisha, -a kuendelea bila kukoma. ~ly adv daima, sikuzote, bila kukoma; mfululizo.

unceremonious adj -sio rasmi; -siofanywa kwa heshima, -liopuuzwa, -liodharauliwa. ~ ly adv bila heshima. ~ ness n.

uncertain adj 1 -sio (na) hakika. 2 -sio aminika; -a mashaka, geugeu; -a kubadilikabadilika in no ~ terms waziwazi, kwa kauli thabiti. ~ly adv. ~ty n 1 mashaka. 2 utovu wa hakika.

uncertified adj. -siohakikishwa, -siothibitishwa.

unchain vt fungua, fungulia minyororo.

unchallenged adj -siokanushwa, -siokaidiwa, -siopingwa.

unchangeable adj -siobadilika, thabiti, imara, madhubuti.

uncharitable adj -gumu, -siohuruma, --kali. ~ness n ugumu wa moyo; utovu wa huruma.

uncharted adj 1 -siochorwa/ onyeshwa kwenye ramani au chati. 2 (lit or fig) -siopimwa; -siopelelezwa.

unchecked adj 1 -siozuiwa; -siodhibitiwa (untested) -siotazamwa. 2 -siojaribiwa; -siopimwa advance ~ enda kimyakimya.

unchristened adj -siobatizwa. unchristian adj 1 -siyekuwa Mkristo, si -a kikristo, kinyume na maadili ya kikristo. 2 (colloq) -siofaa, -siostahili, -sio murua.

unchurch vt tenga/vua ukristo.

uncircumcised adj -siotahiriwa.

uncivil adj -siokuwa na adabu, -sio kuwa na uungwana/wema. ~ized adj -siostaarabika, -shenzi.

unclaimed adj -siodaiwa na mwenyewe.

unclassified adj 1 -sioainishwa, -siopangwa taratibu. 2 -siosiri.

uncle

uncle n (mother's brother) mjomba; (father's brother) amu; (older than father) baba mkubwa; (younger than father) baba mdogo U ~ Sam Marekani.

unclean adj (of animals) -chafu,

-a najisi, haramu.

unclouded vt (the sky) safi; (fig) -angavu; -sio na matatizo.

unco (Scot) adj -geni, -sio -a kawaida,

-a ajabu adv ajabu.

uncoil vi nyoosha, kunjua; kunjuka.

uncoloured adj (fig) -siotiwa chumvi.

uncome-at table adj (colloq)

-sioingilika, -siofikika.

uncomfortable adj -siotulia, -sio na raha; -siostarehesha; -a wasiwasi sana.

uncommitted adj ~ (to)

-siofungamana, -siojifunga; huru.

uncommon adj geni, ajabu, -sio

-a kawaida, si -a sikuzote. ~ly adv.

uncomplimentary adj -sio -a adabu, -fidhuli, -safihi, -a kuchukiza.

uncompromising adj -gumu, -a kushikilia shauri, -sio badili msimamo.

unconcealed adj wazi.

unconcern n kutojali; kutokuwa na haya/hamu. ~ed adj siojali. ~ed in something siohusika na. ~ed with something/somebody -sio na uhusiano na, -siojali, sio na mawazo. ~ edly adv. kuwa pekee, kwa kutohusika.

unconditional adj -enye kutokuwa na/sio na masharti ~ apology radhi bila sharti. ~ly adv. unconditioned adj 1 -sio (wekewa) masharti. 2 huru, -siotawaliwa unconditioned reflex mshtuko huru.

unconnected adj -a mbalimbali, -siohusiana, -siofungamana, -siounganika.

unconscionable adj -a kupita kiasi, mno, kabisa; -sio kuwa na busara.

unconscious adj bila kufahamu, bila kujijua; -sio na fahamu, liozimia/liopoteza fahamu. the ~ n (psych) sehemu ya ubongo isiyofikika

uncounted

(kiakili). ~ness n. ~ly adv bila kufahamu, bila kujua.

unconsidered adj 1 (of words) -siopimwa. 2 -siotiwa maanani, -enye kupuuzwa, -a kupuuzia.

unconstitutional adj -sio a kikatiba, kinyume cha katiba.

unconstrained adj -siozuiwa, -sioshurutishwa; hiari, -siobanwa.

unconstricted adj -sio banwa. uncontaminated adj -sio chafuka, -sio najisika, safi; -sio ambukizwa.

uncontemplated adj 1 -sio kusudiwa, -sionuiwa. 2 -sio tazamiwa, -siotarajiwa.

uncontested adj -siobishaniwa,

-sioshindaniwa, -siogombewa.

uncontrolled adj -siozuiwa,

-siotawaliwa, -siodhibitiwa, -sio ongozwa. uncontrollable adj -siozuilika, -siotawalika, -sioongozeka, -siodhibitika.

unconventional adj -sio -a kawaida, -siofuata kaida. ~ity n hali ya kutofuata desturi/kaida.

unconverted adj -siobadilishwa; -sioongoka; -siogeuzwa. unconvertible adj -sioweza kubadilika; -sioweza kuongoka, siogeuzika.

unconvicted adj -siotiwa hatiani.

unconvinced adj -sioshawishika; -siosadiki. unconvincing adj -siohakikisha, -sio aminisha.

uncooked adj -siopikwa, bichi.

unco-ordinated adj -sioratibiwa, -sio kuwa na mpango.

uncork vt zibua.

uncorrected adj -siosahihishwa, -siotolewa makosa.

uncorroborated adj -sioshuhudiwa; -siothibitika.

uncorroded adj -sio liwa na kutu.

uncorrupted adj -siopotoka; -siopevuka; -sio kula rushwa, -siohongeka.

uncountable adj -siohesabika,

-siokuwa na idadi. ~ noun nomino isiyokuwa na wingi.

uncounted adj -siohesabiwa,

uncouple

-siofanyiwa hesabu.

uncouple vt fungulia, achanisha. uncourteous adj -sio na adabu/ heshima. ~ ness n utovu wa adabu/ heshima.

uncourtly adj -sio adabu.

uncouth adj (of persons, their behaviour) -mbovu, -shenzi, -baya; -a utovu wa adabu. ~ness n utovu wa adabu, ushenzi. ~ly adv.

uncover vt 1 funua, weka wazi; (fig) fichua, gubua. 2 gundua. 3 funua (ili kushambulia).

uncoveted adj -siotamanika; (unrespected) -sio heshimika.

uncredited adj -siotamanika; -sio tumainika.

uncritical adj -siohakiki, -sioweza

kupambanua, nayokubali bila kupima.

uncropped adj 1 (hair) -siopunguzwa, -siokatwa na kuwa fupi. 2 (of land) -siolimwa.

uncross vt (legs, arms, knife) -tokunjwa, -tofungwa. ~ed adj (of a cheque) -sio fungwa.

uncrowded adj -enye watu wachache; -siosongamana.

uncrown vt ondoa kwenye ufalme. ~ed adj 1 -siotiwa taji bado, siotawazwa. 2 -enye uwezo pasipo cheo cha ufalme. 3 the ~ed king/ queen mtu maarufu zaidi katika uwanja wake.

uncrushable adj -siopondeka, -sioangamizika; (lit) -siovunjika.

uncrystallized adj -sio dhahiri; -siofanywa fuwele.

unction n 1 kupaka mafuta Extreme U ~ Mpako Mtakatifu. 2 udanganyifu.

unctuous adj 1 -a mafuta, laini,

-ororo. 2 nafiki. ~ly adv.

uncultivated adj 1 -siolimwa, -siotengenezwa. 2 (mind) -sio na elimu, -jinga, -sio na malezi mema.

uncultured adj -siolelewa vizuri,

-siokuwa na adabu, -siostaarabika.

uncurbed adj -siozuiwa, -siokinzwa.

uncured adj 1 -siopona. 2 (meat) -siokaushwa; (of tobacco) -sio kanzwa.

undemonstratable

uncurl vt,vi legeza; legea; (straighten) nyoosha, toa mapindi, nyooka. vi legea, nyooka, toka mapindi.

uncurtailed adj -siofupishwa. uncushioned adj -siokuwa na mto.

uncustomary adj -siokuwa na desturi, -siokuwa -a kawaida, -siokuwa -a mazoea.

uncut adj (of a book or film) -sio punguzwa, -sio fupishwa; -siokatwa; -siokaguliwa.

undamaged adj -sio haribiwa.

undated adj -siotiwa/-sioandikiwa tarehe.

undaunted adj pasipo hofu, -sio tishika, -jasiri.

undebatable adj -sio bishanika,

-sio jadilika, -sio na mjadala.

undeceive vt fumbua (mtu) macho, eleza, bainisha.

undecided adj -siokata shauri bado,

-a kusitasita.

undeclared adj 1 -sioonyeshwa (kwa afisa forodha). 2 siotangazwa, kimyakimya.

undefeated adj -sioshindwa. undefended adj -siolindwa, -siohifadhiwa, -siokingwa; (of lawsuit) siotetewa.

undefiled adj -safi, -siochanganyika (na kitu duni), -sioghushiwa; -sio najisiwa.

undefined adj -sio wekwa dhahiri/wazi; -sioelezwa, -sio fasiliwa. undefinable adj -siodhihirika, -sioelezeka wazi wazi, -sioainishika.

undelayed adj -siokawizwa, -siocheleweshwa; -sioahirishwa.

undelivered adj -siokabidhiwa, -siotolewa, -sio fikishwa.

undemocratic adj kinyume na au -siotenda kwa misingi ya kidemokrasia; a kidikteta

undemonstrative adj -sio onyesha hisia.

undemonstratable adj -sioonyesheka; -siofafanulika; -siothibitika. undemonstrated adj -sioonyeshwa; -siothibitishwa.

undeniable

undeniable adj -siokanikana, -siokanushika; pasipo mashaka; -a wazi. undeniably adv.

undenominational adj -siohusu madhehebu yoyote, -siofungana na madhehebu.

undependable adj -siotegemewa, -siotumainika he is ~ hatumainiki.

under1 adv 1 chini the ship went ~ meli imezama. 2 (used to modify n) -dogo; -enye cheo cha chini. ~ secretary n naibu katibu mkuu.

under2 prep 1 chini ya the dog is ~ the tree mbwa yuko chini ya mti. 2 -wa ndani ya, kufunikwa na, chini the pillow is ~ the bedsheet mto uko chini ya/umefunikwa na shuka. 3 -pungufu/dogo kuliko, chini ya ~ two acres pungufu/chini ya eka mbili children ~ twelve watoto chini ya miaka kumi na mbili. 4 (indicating various conditions) ~ fire katika mashambulizi; ~ repair katika matengenezo; ~ sentence katika adhabu ya kifungo. 5 liolemewa marching ~ a heavy load lemewa na mzigo mkubwa k.m. kodi, ada n.k.

underact vt igiza bilamsisimko/mori/ shauku. ~ion n kitendo kidogo, kitendo kisicho kawaida au kisichotosheleza.

underarm adj; adv (cricket, tennis) chini ya usawa wa bega/kiwiko.

underbid vt toa bei ndogo kuliko wengine.

underbred adj -enye malezi mabaya, -siojua desturi, tovu wa adabu.

underbrush n see undergrowth.

undercarriage n see landing gear.

undercharge vt toza pungufu ya thamani halisi (ya kitu kuliko ilivyo kawaida). n bei ya chini.

underclothing; underclothes n (pl) nguo za ndani.

undercover adj -a siri, -a chinichini ~

agent jasusi, shushushu.

undercurrent n 1 mkondo wa chini. 2 hisia/fikra za kichinichini.

undercut vt uza au fanya kazi kwa bei ndogo dhidi ya mshindani. n nyama

underling

ya ng'ombe ya kiunoni, salala.

under-develop vt kwamisha/ zuia maendeleo; (of muscles etc) dumaza. ~ed adj -sioendelea.

underdo vt tenda kwa upungufu kuliko ipasavyo.

underdog n 1 (often the ~) anayeonewa; mkandamizwaji, hohe hahe. 2 mtu anayedhalilishwa.

underdone adj (esp of meat)

-bichi, -siopikwa/-sioiva vizuri.

underdose n kiasi cha dawa kidogo

kuliko ilivyo pasa kuwa, pungufu.

underestimate vt kadiria pungufu, shindwa kupima nguvu n.k.

underfed adj siolishwa vya kutosha.

underfloor adj (of systems for heating) chini ya sakafu.

underfoot adv chini ya miguu. undergarment n nguo ya ndani k.m. gaguro n.k.

undergo vt pitia, fanya.

undergraduate n mwanafunzi wa Chuo Kikuu wa shahada ya kwanza.

underground adj chini n 1 chini ya ardhi. 2 (fig) siri the ~ movement chama cha siri the ~ army jeshi la siri. n 1 (the) ~ reli ya chini ya ardhi. 2 tapo la chini chini.

undergrowth n magugu, vichaka; (in mangrove swamp) makoko.

underhand adj; adv -a hila, -danganyifu, -janja ~ dealings njama adv 1 kwa siri; kwa udanganyifu. ~ed adj.

underhung adj (attrib) (of the lower jaw) -linalojitokeza kuzidi taya la juu.

underlay n mpira unaotandazwa chini ya zulia/godoro. ~er n tabaka la chini.

underlet vt kadiria thamani kidogo kuliko ilivyopaswa, pangisha nusu; pangisha kwa kodi ya chini.

underlie vt -wa chini ya; -wa msingi wa (nadharia, tabia, imani n.k.).

underline vt chora/pigia mistari chini; (fig) sisitiza, kaza n mstari ulio chini ya maneno.

underling n (usu contemptuous) mdogo

undermanned

kwa cheo, kazi.

undermanned adj (of a ship, factory etc) siokuwa na wafanyakazi/ watumishi wa kutosha.

undermentioned adj -liyotajwa hapa chini; ifuatayo (baadaye).

undermine vt 1 fukua chini (kwa makusudi ya kubomoa); ekua; dhoofisha kwa chini/ndani. 2 dhoofisha kidogo kidogo.

undermost adj -a chini kabisa.

underneath prep chini adv chini ya. n chini, sehemu ya chini ya kitu.

undernourished adj -siolishwa chakula cha kutosha. undernourishment n.

underpants n chupi.

underpaid vt pt of underpay

underpass n sehemu ya barabara inayopita chini ya barabara nyingine au reli.

underpay vt punja,lipa mshahara/ujirapungufu, lipa isivyo halali. ~ments n.

underpin vt tegemeza, imarisha kwa miti (nguzo n.k.), gadimu; (fig) unga mkono, jenga hoja.

underpopulated adj (of a country or area) -enye idadi ndogo ya wakazi (kulingana na raslimali ya nchi).

underprivileged adj -lionyimwa haki za kimsingi za kijamii, lionyimwa nafasi ya kujiendeleza/kuishi vema.

underproduction n kuzalisha mazao pungufu (ya kiasi kilichotegemewa), uzalishaji pungufu (wa bidhaa, n.k.).

underquote vt weka/toa ndogo (kuliko ilivyo kawaida).

underrate vt toa thamani/makadirio madogo, dunisha, dharau, shindwa kubaini (nguvu, thamani n.k.).

underscore vt see underline.

under-secretary n katibu mkuu. ~ship n ofisi ya (cheo cha) katibu mkuu.

undersell vt uza rahisi kuliko (mwuzaji mwingine).

undersexed adj -enye nyege/ hamu/matamanio kidogo (kuliko kawaida).

under-shirt n fulana.

undershoot vt (of an aircraft) tua kabla

undertake

ya kufikia kiwanja).

underside n chini, upande wa chini.

undersign vt tia sahihi; andika jina chini the ~ed wale wenye sahihi zao hapa chini/waliotia sahihi.

undersized adj -dogo, -liovia, -liodumaa.

underskirt n gaguro, kitema, rinda.

understaffed adj -enye watumishi pungufu, -enye ikama haba.

understand vt,vi 1 fahamu, elewa; sikia; maizi. make oneself understood jieleza wazi wazi. (now) ~ me tuelewane, nielewe. ~one another (of two person, parties) elewana; elewa hisia, mawazo, makusudi ya mwingine. 2 fahamu (tokana na taarifa iliyopatikana); jua; (ji)chukulia. give somebody to ~ (that....) fanya mtu afahamu (kwamba), pa picha. 3 fahamu akilini. ~able adj inayoeleweka.~ably adv. ~ing adj -enye kuelewa hisia za wengine. n 1 uwezo safi wa akili, uwezo wa kuwaza vizuri, ufahamu. 2 huruma, kiwango cha kufahamu hisia za wengine. 3 (often an understanding, but rarely pl) mapatano, maafikiano, makubaliano. on this ~ing katika hali hii. on the ~ing that.... kwa masharti kuwa....~ingly adv kwa kujua, kwa kuelewa, kwa kufahamu.

understate vt shindwa kueleza kikamilifu, toa maelezo pungufu; rahisi; jizuia katika kusema. ~ment n kutoeleza kikamilifu; urahisishaji; maelezo pungufu; kutosema ukweli wote.

understock vt pungukiwa (bidhaa); weka wanyama pungufu (shambani).

understood vt,vi pt of understand.

understudy n kujifunza kazi ya mtu mwingine; mtu mwenye kujifunza/ kuweza kufanya kazi ya mtu mwingine. vt jifunza kazi ya mtu mwingine (hasa mwigizaji).

undertake vt 1 ~ (to do) something, kubali/jitolea/jiandaa kufanya jambo. 2 anza kazi. 3 thibitisha,

undertaker

ahidi. undertaking n 1 kazi/shughuli (aliyokubali/jitolea,/jiandaa kuifanya). 2 ahadi; dhamana.

undertaker n mwenye kutayarisha maziko/mazishi, mpambaji. undertaking n kazi ya kuzika.

undertenant n mpangaji mdogo. undertone n 1 sauti hafifu ya mnong'ono. 2 hali/dalili (isiyo dhahiri) an ~ of discontent manung'uniko. 3 rangi nyepesi, hafifu.

undertook vt pt of undertake

undertow n mkondo wa chini (kinzi). undervalue vt -pa thamani pungufu/ndogo, dunisha. undervaluation n.

underwater n chini ya usawa wa maji,chini ya maji.

underwear n nguo za ndani; chupi.

underwent vt pt of undergo.

underwood n magugu, vichaka.

underworld n 1 (in GK myths) jahanamu. 2 jamii ya wahalifu/watu waovu (wevi n.k.) wa mji. underwrite vt kubali jukumu, chukulia bima; dhamini; chukua jukumu la kununua hisa zote za kampuni zilizobaki, (hasa kwa meli ya shehena). ~r n mdhamini; mwenye kukubali jukumu (hasa la meli ya shehena).

undeserving adj -siostahili, -siostahiki. undesigned adj -siokusudiwa; -siotabiriwa/bashiriwa.

undesirable adj -siotakiwa, -siofaa, -baya n ~ person mtu asiyetakiwa.

undetachable adj si -a kutenga, si -a kutoa, si -a kubandua; -sioweza kutenganishwa na.

undetected adj -siogunduliwa;

-siofahamika adv bila kugunduliwa.

undetermined adj -sioyakiniwa, -sioazimiwa, -siokusudiwa, -sio nuiwa.

undeterred adj -siozuiwa, -sioogopeshwa, -siotishwa.

undeveloped adj -sio stawishwa, -siostawi, viza.

undid vt pt of undo

undissolved

undies n pl (colloq) nguo za ndani za

mwanamke.

undifferentiated adj -siotofautishwa, -sopambanuliwa.

undigested adj (of food) 1 -siomeng'enywa. 2 (of news) -sioeleweka/fahamika. undigestible adj sio meng'enyeka.

undignified adj -sio adabu, -siofaa, -sio heshima.

undiluted adj -siozimuliwa, -siofifishwa.

undimmed adj -a wazi, -a kuonekana, -a kueleweka, dhahiri.

undiplomatic adj si suluhishi, si -a busara, si -a kidiplomasia; -enye kusema wazi/bila kuficha.

undirected adj -siyoelekezwa, -sio pangwa, -sioongozwa.

undiscerning adj -jinga, -siojuzi, -siotambuzi; -sioona.

undischarged adj (of cargo) -sio shushwa/pakuliwa, -sioachiliwa; (of debt) -siolipwa; (of person) ~ bankrupt mufilisi asiyeachiliwa.

undisciplined adj -siozoezwa kutii amri, -a ovyo; sio adibishwa, -sio na nidhamu.

undisclosed adj -siodhihirishwa, siotangazwa.

undiscouraged adj -siovunjika moyo; -siopingwa, -siozuiwa; -siokatishwa tamaa.

undiscovered adj -siogunduliwa.

undiscriminating adj -siopambanua, -siochagua, -sitofautisha. ~ly adv bila tofauti.

undiscussed adj -siozungumziwa, -sioongelewa, -siojadiliwa.

undisguised adj 1 -siofichwa,

-siogeuzwa. 2 wazi, dhahiri, bayana. ~ly adv.

undismayed adj -siotishwa; -siofadhaishwa; -siohofu; -sio fadhaa.

undisputed adj wazi, -sioubishi/ bishaniwa.

undissolved adj 1 (parliament) -siovunjwa, -siokomeshwa. 2 -sioyeyuka; -siotanguka; -sioamuliwa.

undistinguishable

undistinguishable adj -sioweza kupambanuliwa, -sioainishika.

undistracted adj -sio ingiliwa, -siovurugwa.

undistributed adj -siogawanywa, -siosambazwa.

undisturbed adj 1 -tulivu; bila usumbufu. ~ly adv bila kusumbuliwa.

undivided adj -siogawanyika, -zima, -ote, kamili.

undo vt 1 tangua, fundua, futua. 2 (stitches) fumua, shonoa. 3 (arch) angamiza, haribu. what is done cannot be ~ne (prov) yaliyokwisha kumwagika hayazoleki. ~ing n (sababu ya) kuangamia.

undone pred adj -siofanywa;

-sio kamilika.

undock vt (of space craft) achanisha/tenganisha sayari/vyombo vya anga.

undomesticated adj koko; -siyovutiwa na mambo ya nyumbani; -siyofugwa. -siokalishwa nyumbani.

undoubted adj -a hakika, halisi, bila shaka, -sio (na) walakini, -a kweli. ~ly adv pasipo/bila shaka.

undreamed; undreamt adj (usu) ~ of -siowazika; -siootwa, -siofikirika.

undress vt,vi vua nguo. (of state) 1 utupu, uchi; nusu uchi. 2 (of clothing) ya kawaida, sio rasmi.

undue adj -siyo stahili, -liokiuka mpaka. unduly adv mno.

undulate vi piga mapinde; inuka na kushuka. undulant adj. undulation n 1 mapinde, mwendo wa wimbi, kuinuka na kushuka kama mawimbi, vilima na mabonde. 2 (rising ground) kiduta, mwinuko. undulatory adj 1 -a kuinuka na kushuka; -a mapinde/mawimbi, -enye vilima na mabonde. 2 -a mwendo wa wimbi.

undying adj -siokufa; -sioisha, -a aushi, -a milele.

unearned adj 1 -siochumwa, bwerere ~ income mapato yasioyochumwa ~ increment nyongeza bwerere. 2 -siostahiki,

unengaging

-siohaki.

unearth vt gundua; fukua, zikua ~ a buried treasure zikua/fukua hazina iliyozikwa ~ new facts about the life of someone gundua mambo mapya juu ya maisha ya mtu fulani.

unearthly adj 1 -sio -a dunia hii, -a peponi, -a shetani. 2 -a ajabu, -a miujiza, -a kuogofya. 3 (colloq) bovu at an ~ hour saa mbovu.

uneasy adj -sio na raha/utulivu; -a mashaka, -a wasiwasi. uneasiness;unease n kutaradadi; mashaka, wasiwasi, hangaiko. uneasily adv.

uneatable adj -siolika, -siofaa kwa chakula. uneaten adj -sioliwa.

uneconomic adj -a hasara, -siolipa, -sio na faida ya kutosha.~cal adj fujaji, tapanyi.

unedited adj -sio haririwa.

uneducated adj -siofundwa, -sio soma, -sioelimishwa, -sioelimika

unemployed adj -sio na kazi, -sioajiriwa n the ~ watu wasio na kazi. unemployable adj -sioajirika n (person) -siofaa (kwa kazi). unemployment n 1 kutokuwa na kazi. 2 nguvu ya kazi inayopotea bure. 3 (attrib) unemployment insurance/benefit/pay ruzuku kwa wasio na kazi.

unenclosed adj -siozungushiwa kabisa, -siozingirwa kabisa, -siotiwa/fungwa ndani (ya furushi/bahasha ua kasha).

unencumbered adj sio na

vipingamizi/vizuizi, huru kabisa. unending adj -sioisha, -sio na mwisho; -sio na mpaka; (colloq) -a mara kwa mara. ~ly adv.

unendowed adj -siojaliwa, -siokipaji;

-siokabidhishwa mali.

unendurable adj -sio vumilika; -sio chukulika.

unengaged adj 1 -siochumbiwa; -sioposwa. 2 -sioajiriwa; -siotumwa/-sio na shughuli.

unengaging adj -a kuchukiza, -sio pendeza, -siovutia.

un-English

un-English adj (characteristic of) si -a Kiingereza.

unenlightened adj -sioelimishwa, -sio (na) habari, -jinga, -a gizani; -shirikina. unenlightening adj -sioeleza chochote, -sio elimisha, -siotoa mwanga/ fununu.

unenterprising adj -sio jasiri, -oga. unentertaining adj -siopendeza, -siofurahisha, -sioburudisha.

unentitled adj -sio na haki, -siostahiki. unenviable adj -siotamanika, -sioonewa wivu, si -a kutaka.

unequal adj ~ (to something) 1 -sio sawa. 2 -siolingana, -a kuhitilafiana. 3 dhaifu, -sioweza be ~ to doing something toweza kufanya kitu. ~ly adv. ~led adj -sio kifani, zuri kabisa.

unequipped adj -sioandaliwa, -siotengenezwa, -sio jiandaa.

unequivocal adj -a kauli/maana moja, dhahiri, -sio -a ndumila kuwili, -sio kauleni ~ plea ikirari isiyo kauleni.

unerring adj -siokosea, -a hakika. ~ly adv.

UNESCO (abbr) Shirika la Elimu, Sayansi na Utamaduni la Umoja wa Mataifa.

unessential adj -sio -a lazima, si -a maana sana, -si -a muhimu. n the ~s mambo yasiyo maana.

uneven adj -sio sawa (of numbers) witiri, -sio shufwa. ~ness n.

uneventful adj sio na matukio ya ajabu; -a vivi hivi, a matukio ya kawaida.

unexampled adj -sio na kifani, -a pekee, -sio fikiwa.

unexcelled adj -sioshindika, -siopitika, -siozidiwa.

unexceptionable adj -zuri, safi, -sio nadoa/lawama, kamili.

unexcited adj -sioamshwa,

-siochochewa, -siosisimka.

unexecuted adj -siofanyizwa, -siotekelezwa.

unexpected adj -siotazamiwa, -a ghafula. ~ly adv bila kutazamiwa, ghafula.

unfinished

unexplained adj -sioelezwa; -siofasiriwa, -siofafanuliwa, -siofumbuliwa.

unexploded adj -siolipuka, -siolipuliwa an ~shell bomu lisilolipuka (bado).

unfailing adj -a daima, -siokwisha, -siokwama. ~ly adv.

unfair adj -siosawa, -sio haki.

~ly adv. ~ ness n.

unfaithful adj 1 -sio -aminifu. 2 (adulterous) -zinifu, -zinzi. ~ly adv. ~ness n.

unfaltering adj imara, thabiti, -siosita, -siobabaika. ~ly adv.

unfamiliar adj 1 ~ (to) -siojulikana sana. 2 ~ with -sio zoevu, geni be ~ with something -tozoea kitu.

unfashionable adj -sio -a siku hizi, -a zamani, lio pitwa na wakati.

unfasten vt fungua, komoa, fundua.

unfathomable adj 1 -siofikika chini; -a kina kirefu sana. 2 (fig) -gumu sana, sioweza kueleweka; geni mno. unfathomed adj (of depth) -siopimika; (of person) -sio eleweka; (of crime) -siofumbuliwa.

unfavourable adj siofaa.

unfeasible adj -siowezekana, -siotendeka.

unfed adj -siolishwa; -siochungwa;

(fire) -sio chochewa.

unfeeling adj -sio na huruma, -a moyo mgumu; -sioweza kuonea huruma. ~ly adv.

unfeigned adj -a kweli, halisi. ~ly adv.

unfermented adj -siochachuka,

-siochacha.

unfertile adj -sio na rutuba; tasa, gumba. unfertilized adj -siotiwa mbolea/samadi; -siotiwa mbegu/mimba.

unfetter vt fungua (pingu).~ed adj huru, -sio na vikwazo; (of a prisoner) -lio funguliwa mnyororo,lioachwa huru.

unfilled adj -siojazwa, -siojalizwa, -siofukiwa, -sioshibishwa.

unfinished adj -siokwisha, -siokamilika, -siomalizwa.

unfit

unfit adj ~ (for something/to do something) -siofaa, -siostahili; dhaifu. vt ~somebody for something dhoofisha, ondolea nguvu/ uwezo n.k. ~ness n.

unflagging adj -siochoka; -siokatizwa.

unflappable adj (colloq) -sio yumba/yumbishwa.

unflavoured adj -siokolezwa, -siotiwa viungo, -sio ungwa.

unfledged adj 1 (of a bird) -sioweza kuruka bado. 2 (fig) (of a person) -sio komaa; -sio na uzoefu.

unflinching adj -sioogopa; -siosita,

-siolegea, thabiti.

unfold vt,vi 1 kunjua. 2 onyesha, tangaza; (ji)tokeza.

unforeseen adj -siotazamiwa, -a ghafula, -siofikiriwa. unforeseeable adj -sio fikirika; -siotabirika, -siobashirika.

unforgettable adj -siosahaulika. unforgotten adj -sio sahauliwa.

unforgiving adj -siosamehe.

unformed adj -changa, -siokomaa,

-siokuzwa.

unfortified adj -siojengewa ngome,

-sioimarishwa.

unfortunate adj -a bahati mbaya; -a kusikitisha. ~ly adv kwa bahati mbaya.

unfounded adj -siothibitishwa, -sio na msingi ~ rumours uvumi usio na msingi.

unfrequented adj -siopitiwa/tembelewa mara nyingi.

unfriendly adj -a kiadui, si -a rafiki, -kali. unfriendliness n uadui, ukatili. unfrock vt (of a priest guilty of bad conduct) fukuza upadre.

unfruitful adj 1 -siozaa, tasa. 2 -a bure, bila mafanikio.

unfulfilled adj -siotimizwa, -siotimilizwa.

unfurl vt, vi fungua, kunjua; funguka,kunjuka; (of sail, flag n.k.) tweka.

unfurnished adj (house, apartments) -sio na samani.

ungainly adj si -zuri; -zito,

-ovyo ovyo.

unheard

ungenerous adj -sio -karimu, -nyimivu, bahili.

un-get-at-able adj -siofikika; -sioambilika.

ungifted adj -siojaaliwa, si hodari, -sio (na) kipawa.

ungird vt vua mshipi/mkanda/ msombo n.k.

ungodly adj 1 si -cha Mungu, -ovu. 2 (colloq) -a maudhi/kero. 3 (colloq) -bovu, -siofaa.

ungovernable adj -siodhibitika, -siozuilika, -siotawalika an ~ temper hasira isiyozuilika.

ungraceful adj -sio -zuri, -sio -a madaha; -zito. ~ly adv. ~ness n.

ungracious adj 1 (arch) -ovu. 2 -sio -a adabu. 3 -sio pendeza. ~ly adv. ~ ness n.

ungrammatical adj -sio -a kisarufi, -siosahihi (kisarufi). ~ly adv. ~ity n.

ungrateful adj 1 -sio na shukrani. 2 (of a task) siovutia. ~ness n.

ungrounded adj bila kisa/sababu/hoja; -siothibitishwa.

unguarded adj 1 (esp of a person and what he says) sio na hadhari, bila kufikiri; -sio -a busara. 2 -siolindwa. ~ly adv.

unguent n mafuta (ya dawa).

unhallowed adj 1 -sio fanywa takatifu; -siowekwa wakfu. 2 -ovu, -baya, -a shetani, -a najisi.

unhampered adj -siozuiwa, -siotatanishwa.

unhand vi (arch) achilia; ondoa mikono.

unhandsome adj hunde.

unhandy adj -sioelekevu wa kazi, -siofaa; -zito, -gumu.

unhanged adj -sionyongwa.

unhappy adj 1 -a huzuni, -a majonzi, --sio na furaha, -a moyo mzito. 2 -siofaa/stahili. unhappily adv. unhappiness n.

unhealthy adj -sio na afya, dhaifu, -a kuleta magonjwa; (colloq) -a hatari. unhealthily adv.unhealthiness n.

unheard -siosikiwa, -siosikilizwa. go

unheeding

~ tosikilizwa; tokuwa na mtu wa kusikiliza. ~-of adj -a ajabu, -geni, -sio na kifani, pya kabisa.

unheeding adj -sioangalia, -sioangalifu, si makini. unheeded adj -siosikilizwa, -sioangaliwa, -siofuatwa, -a kudharauliwa. unheedful adj -zembe, -siyeangalia, -siyejali.

unhelpful adj kimyakimya, -siosaidia.

unhesitating adj bila hofu/kusita. ~ly adv bila kusitasita.

unhindered adj -siozuiwa, -siopingwa, -siocheleweshwa.

unhinge vt 1 ondoa (mlango n.k.) kwenye bawabu zake. 2 rusha akili, tia wazimu.

unholy adj 1 -ovu, -a shetani, -chafu, -a najisi. 2 bovu.

unhonoured adj -sioheshimiwa, -siojaliwa, -siotukuzwa.

unhook vt fungua, toa katika ndoana.

unhoped-for adj -siotegemewa kutokea, -siotarajiwa.

unhorse vt tupa, rusha, ondosha kutoka juu ya farasi.

unhurt adj bila kuumia, bila kuumizwa, bila kupata madhara, -siodhurika.

unhygienic adj si -a afya, -a kuleta madhara kiafya; -sio safi, -siofuata kanuni za usafi.

uni- pref moja.

uniaxial adj -enye ekseli moja.

unicameral adj (of a parliament) -enye chumba kimoja tu; -enye bunge moja.

unicellular adj -a seli moja, -enye mwili wenye seli moja tu.

unicolour adj -a rangi moja.

unicorn n (in old stories) mnyama

kama farasi mwenye pembe moja.

unidentified adj -siotambuliwa. ~ flying object (abbr UFO) see flying saucer.

uniform adj -a mfano mmoja, sawasawa, -a kulingana; sare make ~ fanya sare/ sawa, sawazisha. n yunifomu/ sare. in ~ -liovaa

yunifomu/sare. ~ed adj liovaa sare. ~ly adv. ~ity n kuwa sawa; umoja; ulinganifu.

unify vt 1 fanya kuwa -moja,

unganisha. 2 fanya sare. unification n kuunganisha.

unilateral adj -a kuhusu upande (mtu, taifa) moja tu; -a upande mmoja.

unimaginable adj -siofikirika; -sioeleweka; -siowazika.

unimpaired adj -sioharibika;

-siodhurika; -siodhoofika.

unimpeachable adj safi kabisa, -sio na shaka, -a kuaminika kabisa.

unimpeded adj -siozuiwa, -siopingwa. unimportant adj -sio muhimu.

unimpressed adj -siovutiwa; -sioingiwa.

uninfected adj -sio ambukizwa.

uninflammable adj 1 -sioshika moto, -gumu kushika moto. 2 si -a harara, gumu kukasirika.

uninfluenced adj -siovutwa, -sioshawishiwa, -siogeuzwa, -sioathiriwa. uninfluential adj -sio na nguvu ya kushawishi.

uninformed adj -siokuwa na taarifa, -siojua.

uninhabitable adj 1 -sipokalika. uninhabited adj -sipokaa watu. 2 -kiwa, mahame.

uninhibited adj huria,

-siobanwabanwa. uninitiated adj -siofundishwa, -siofundwa, -sioingizwa (katika chama, madhehebu n.k.); -siopitia jando/unyago.

uninspired adj -siovutia, chapwa; -a kuchusha, chushi.

uninstructed -siofundishwa,

-sioelekezwa.

uninsured adj -siowekewa bima, -siodhaminiwa.

unintelligent adj -sio na

akili, -siotambuzi, zezeta.

unintelligible adj -sioeleweka, -siotambulikana.

unintended adj -siokusudiwa, -sionuiwa; -sioazimiwa, -siodhamiriwa. unintentional adj

uninterested

-siokusidiwa, si -a makusudi.

uninterested adj ~ (in) -siovutwa,

-siopendezwa, -sio na hamu.

uninterrupted adj -siokatizwa, mfululizo; bila kuzuiwa/kuingiliwa.

unintimidated adj -siotishiwa, -siokamiwa.

unintoxicating adj -siolevya, -siorusha akili.

uninventive adj -sio vumbuzi, -sio bunifu; -sio elekevu.

uninvited adj -siokaribishwa, -sioalikwa come ~ kuja bila kukaribishwa/kualikwa. uninviting adj si -a kutamanisha, si -a kuvutia.

union n 1 muungano, umoja. 2 (colloq) mapatano, maafikiano a happy ~ ndoa yenye furaha. 3 (society) jamii, chama. U~ Jack n bendera ya Waingereza ~ of sets mwungano wa seti. 4 (tech) kiungo. ~ism n falsafa ya umoja. 5 ~ist n mwanachama wa chama cha wafanyakazi; mtetezi wa vyama vya wafanyakazi. U~ist n (GB Politics) mpinzani wa kujitenga kwa Ireland; (US) mtetezi wa serikali ya muungano.

unique adj -a pekee, -sio na kifani ~ solution ufumbuzi wa pekee. ~ly adv. ~ness n.

unisex adj (of clothes) mtindo utumiwao na jinsi zote; -a jinsi zote.

unison n (in) ~ kwa mapatano/ maafikiano act in ~ tenda/fanya kwa pamoja.

unissued adj -siotolewa.

unit n 1 kitu kimoja, jamii ya vitu/watu; kitengo. 2 kizio ~ square kizio mraba. 3 namba nzima ndogo kuliko zote; namba 1 (moja). 4 (compounds) kitchen ~ n vifaa vya jikoni. ~ furniture n seti ya samani. ~ trust n amana ya kikundi. ~ary n, adj -a moja.

Unitarian n Mkristu asiyeamini utatu

Mtakatifu. ~ism n.

unite vt, vi 1 unga, unganisha. 2 ungana, unganika, -wa shauri moja, patana. 3 ~ (in something/to do something) fanya pamoja. ~d adj 1

unleash

-lioungana (kiroho /kisiasa); -liounganishwa. 2 -a pamoja. ~dly adv. unity n 1 umoja; mapatano; ulinganifu unity is strength umoja ni nguvu. the dramatic unities; the unities of place, time and action uwiano wa mahali, muda na vitendo katika mchezo wa kuigiza. 2 mwoano, makubaliano (ya hisia, malengo n.k.).

universal adj -a ote; -a watu wote; -a kuenea pote; -a wakati wote; -a mahali pote; -a kazi zote. a ~ joint n kiungo kinachoruhusu matumizi ya pande zote. a ~ rule n kanuni, faradhi. ~ suffrage n kura kwa wote. ~ism n falsafa ya kilimwengu; malimwengu. ~ity n. ~ly adv kilimwengu. ~ize vt fanya kilimwengu. universe n 1 the U~ n Ulimwengu, vitu vyote. 2 mifumo ya sayari.

university n chuo kikuu.

unjust adj -sio haki, -dhalimu, onevu; -siostahili. ~ifiable adj -sioweza kutetewa; -siothibitika. ~ified adj sio -a haki, -siothibitishwa. ~ly adv bila haki, kwa udhalimu.

unkempt adj chafu; (esp of hair) timtimu, -siochanwa.

unkind adj -sio na huruma; -sio -ema.

~ly adv. ~ness n ukosefu wa huruma.

unknowing adj -siofahamu; -sio na habari, -siojua. ~ly adv bila kujua/kuwa na habari. unknown adj -siojulikana, -siobainika ~ to me nisilolijua.

unlabelled adj -siobandikwa/ tiwa/fungiwa kipande; -siowekwa alama.

unlace vt fungua (kamba).

unlawful adj kinyume cha sheria, haramu, isiyo halali ~ assembly mkutano haramu, mkutano bila idhini, mkutano usioidhinishwa.

unlearn vt (ideas, habits etc) ondoa/acha (mawazo, tabia n.k.), jisahaulisha.

unleash vt fungulia mnyororo, (fig)

unleavened

achia huru.

unleavened adj (of bread) -siotiwa chachu/hamira.

unless conj ila; isipokuwa

he cannot work ~ he drinks coffee in the morning hawezi kufanya kazi asipokunywa kahawa asubuhi.

unlettered adj -sio na elimu, -siosoma; -siojua kusoma.

unlicensed adj bila leseni,

-sio na leseni.

unlike adj si sawa, tofauti na, isiofanana, -enye kuachana. ~ly adj -sioelekea (kutokea/ kuaminika); -sioyamkinika.

unlimited adj -sio na mpaka/ukomo ~liability dhima isiyo ukomo.

unlined adj 1 (of paper) pasipo mistari. 2 (of clothes) bila bitana.

unload vt, vi 1 shusha, tua, pakua shehena. 2 ~ (on to) (colloq) ondolea, ondosha (mzigo/kitu kisichotakiwa), tua tatizo.

unlock vt fungua ~ the door fungua mlango.

unlooked-for adj -siotazamiwa, -siotarajiwa.

unloose vt fungua; fungulia, achilia huru.

unlucky adj -sio na bahati; -a kisirani,

-a ndege mbaya be ~ -wa na bahati mbaya/mkosi. unluckily adv kwa bahati mbaya.

unman vt legeza moyo, katisha tamaa, dhoofisha. ~ly adj 1 dhaifu, oga. 2 (of a man) -a kike.

unmanageable adj -sioweza kuongozwa; -sioongozeka, -sioweza kuzuiwa, -siodhibitika.

unmanned adj -sio na rubani.

unmannered;unmannerly adj -sio na adabu, -fidhuli, -safihi.

unmarked adj -sio na alama, -siotambuliwa, -siogundulika.

unmarketable adj -siouzika; -sionunulika.

unmarried adj kapera, -seja, -siooa/olewa.

unmask vt,vi 1 vua sanamu. 2 funua; fichua.

unoccupied

unmatchable adj -siofananishika, -sio linganishika; -sio na kifano. unmatched adj -sio na kifani.

unmentionable adj -siotajika, -siosemeka, -baya sana. ~s n (arch or hum) chupi, nguo za ndani.

unmerciful adj -sio na huruma, -kali, katili.

unmindful adj ~ (of) -siokumbuka, -sahaulifu; -siozingatia, -siojali.

unmistakable adj dhahiri, wazi, bayana. unmistakably adv.

unmitigated adj kamili, kabisa.

unmixed adj safi; -sioghushiwa; -sio changanywa.

unmodified adj -siorekebishwa, -siobadilishwa/geuzwa.

unmoved adj (of person) -sioathirika/ingiwa na hisi; -sioshtuka.

unnamed adj -siotajwa jina, bila jina, -sio jina.

unnatural adj si -a asili, sio -a kawaida; -a kikatili ~ offence kosa kinyume cha maumbile/la kikatili. ~ly adv si kwa asili, si kwa urahisi, si kwa desturi, si kwa kawaida.

unnavigable adj si a kuendeka kwa

meli, -sio abirika.

unnecessary adj -siohitajika, si -a lazima it is ~ to say that si lazima kusema hivyo. unnecessarily adv.

unneighbourly adj -si ema, -sio fadhili.

unnerve vt ogofya, fadhaisha, legeza moyo, tia kiherehere.

unnoted adj -siofahamika, -siokumbukumbu, -sioandikwa.

unnoticed adj 1 bila kuonwa, -sioonwa, -siotambuliwa, -sioshughulikiwa, hivihivi.

unnumbered adj 1 bila namba/-siohesabika. 2 -ingi mno.

unobtainable adj -siopatikana, -lioadimika, adimu.

unobtrusive adj 1 -liofichama, -siojitokeza. 2 -siojitia, -siojitanguliza.

unoccupied adj -siyo na mkaaji/mkazi; -siotumika, tupu.

unofficial

unofficial adj si rasmi.

unopposed adj bila kupingwa be returned ~ pita bila kupingwa.

unorganized adj 1 -siopangwa. 2 -sio na tabia za kiumbe hai. 3 -sio mwanachama wa chama cha wafanyakazi.

unoriginal adj -sio -a asili/-sio na uasili, -a kufuata wengine.

unorthodox adj -sio -a desturi, tofauti na kawaida.

unpack vt fungua (mizigo); toa (kutoka mahali).

unpalatable adj -a kuchukiza, chapwa, -sio na ladha.

unparalleled adj -sio na kifani, -a pekee.

unpardoned adj -siosamehewa, -sioachiliwa. unpardoning adj -siosamehe; -a kisasi. unpardonable adj -siosameheka.

unparliamentary adj (of language, conduct) -siofaa kutumiwa bungeni.

unpatriotic adj -sio -a uzalendo; -siopenda nchi yake.

unperforated adj -siotobolewa.

unpersuaded adj -siosadikishwa; -siokubali ushauri, -sioshawishika. unpersuasive adj -siosadikisha, -sioshawishi.

unperturbed adj -tulivu, -sioshtuka. unplaced adj (in competition) -sio mmoja ya watatu wa kwanza.

unplastered adj -siopigwa lipu; -siochapiwa/kandikwa.

unplayable adj (of a ball in game) -siochezeka; (of ground) -siofaa kuchezea.

unpleasant adj -baya, -siopendeza, -a kuchukiza. ~ness n ugomvi, chuki, maudhi, ubaya. unpleasing adj -siopendeza, -siofurahisha.

unpledged adj -siofungwa kwa ahadi, -sioahidiwa.

unploughed adj -siolimwa kwa plau, -siotifuliwa.

unplug vt zibua; toa kizibo, toa plagi.

unpoetic(al) adj si -a kishairi.

unpolished n adj 1 -siong'arishwa, -siosuguliwa. 2 -sio na adabu/staha.

unprovided

unpolitical adj -siopendelea siasa, -siojishughulisha na siasa.

unpolluted adj safi; -siochafuliwa,

-sionajisiwa.

unpopular adj -siopendwa (na wengi). ~ity n kutopendwa na watu.

unpractical adj si -a amali, si

-tendaji.

unpractised adj -sio -zoevu, -siostadi.

unprecedented adj -siowahi kutokea, -sio na kifani; -a pekee.

unpredictable adj -siobashirika, -siotabirika, -sio na uhakika.

unprejudiced adj -siopendelea; -enye haki, -adilifu.

unpremeditated adj -siofikiriwa kabla. unprepared adj si tayari, bila kujitayarisha be caught ~ tekwa bakunja.

unpretending; unpretentious adj -siojifanya, -siojikuza, -siojidai.

unpreventable adj -siozuilika it was ~ haikuweza kuzuilika.

unprincipled adj -potovu; -a tabia mbaya; -sio aminifu, -sio na msimamo/maadili.

unprinted adj -siochapwa; -siopigwa

chapa. unprintable adj (of words) -siofaa kuchapa (kwa sababu ni chafu).

unprivileged adj -sio na haki; -sio na bahati; -lioonewa.

unprocurable adj -siopatikana, -sioweza kupatikana.

unproductive adj -siozaa, -sioleta faida, -a bure.

unprofessional adj (esp of conduct) -siofuata maadili ya weledi.

unprofitable n adj -sioleta faida;

-sio manufaa.

unprompted adj -sioongozwa, -siosukumwa, -siochochewa.

unpropitious adj -a ndege

mbaya, kisirani, -a bahati mbaya.

unprosperous adj -siositawi, -sioleta faida.

unprotected adj -siolindwa.

unproved adj -siothibitishwa, -sioshuhudiwa, -sio hakikishwa.

unprovided adj 1 ~ for bila msaada.

unprovoked

2 ~ with bila kupewa.

unprovoked adj -siochochewa; -siochokozwa.

unpublished adj -siotangazwa; -siochapishwa.

unpunished adj -sioadhibiwa, -sio adibishwa.

unpurified adj -siotakaswa/ -siosafishwa; -siochujwa.

unputdownable adj (colloq) (of a book etc) cha kuvutia kiasi cha msomaji kutoweza kukiweka chini, -sioachika.

unqualified adj 1 -sio na sifa kamili. 2 ~ as something/to do something -sio na uwezo/sifa za kufanya jambo.

unquenchable adj -siozimika, -siotulizika.

unquestionable adj pasipo shaka, -a hakika, -sio kanikana, -siokanushwa. unquestionably adv bila shaka. unquestioned adj -sioulizwa, -sioonewa mashaka; -siopingika. unquestioning adj (obedience) bila kuuliza/kupinga.

unquiet adj (formal) -sio tulivu; -enye vurugu/msukosuko.

unquote vi (imper only) (in a telegram, telephone message) funga alama za msemaji; maliza unukuzi. n mwisho wa kunukuu. unquotable adj -siodondoleka; -sionukulika.

unratified adj -siotiwa idhini.

unravel vt,vi 1 fungua, fumua. 2 (explain) fumbua, tatua.

unreadable adj (of a book, articles) -siosomeka.

unreal adj -a ndoto, -a njozi, -sio -a kweli, -sio halisi.

unrealized adj -sioonwa kuwa kweli, -siong'amuliwa; -siotekelezwa.

unreasonable adj -sio na busara/ mantiki; -enye kuzidi, muhali. unreasoning adj -siotumia busara/ akili.

unrecognized adj -siotambuliwa, -siofahamika; -siong'amulika, -siohisiwa.

unrecorded adj -sioandikwa, -siorekodiwa.

unrecoverable adj si -a kupatikana

unrevealed

tena.

unrectified adj -siosahihishwa, -siorekebishwa.

unredeemable adj -siokombolewa; -siofidiwa; -siokomboleka.

unreel vt (of thread) kunjua.

unrefined adj 1 -siotakaswa, -siosafishwa. 2 -sioadilishwa, -siostaarabika, -shenzi.

unregistered adj -sioandikishwa, -siosajiliwa, -siorajisiwa.

unrelated adj -sio na uhusiano.

unrelenting adj -sioachilia, -siopunguza (ukali/ugumu), -siolegea. unreliable adj si -aminifu; -siotumainiwa; siotegemewa. unreliability n.

unremembered adj -siokumbu- kwa, -siodhukuriwa.

unremitting adj -siolegea/ pumzika/choka/simama; -a kufululiza, -a kudumu, -a kuendelea.

unremunerative adj -sioleta faida,

-a bure; -siolipa.

unrepentant; unrepenting adj -siotubu; -siojuta.

unreported adj -siosimuliwa, -siotolewa taarifa; -sioshitakiwa.

unrequested n, adj -siosihiwa; -sioombwa, -siotakiwa.

unrequited adj -siolipizwa; -siotuzwa. unresented adj -siochukizwa na. unresentful adj-siochukia, -sio na chuki.

unreserved adj 1 (of a person, his character) wazi, kunjufu. 2 kamili, -sio na kikomo. ~ly adv.

unresolved adj -siofumbuliwa. unresponsive adj -sioitika, -sioshawishika, -siovutika.

unrest n vurugu, msukosuko.

unrestored adj 1 -siorudishwa; -siolipwa. 2 -siotengenezwa. 3 -sioponya.

unrestrained adj -siozuiwa; bila simile.

unrestricted adj -siozuiwa, -sio na mpaka, -sio na sharti, -siofungwa.

unrevealed adj -siofunuliwa; -siofichuliwa, -sioonyeshwa.

unrevenged

unrevenged adj -siolipizwa kisasi.

unrewarded adj -siopewa zawadi, -siotunzwa.

unrighteous adj -ovu, dhalimu,

-a dhambi; si -a haki. ~ly adv. ~ness n.

unripe adj -bichi, -changa.

unrivalled adj -sio na kifani, -a kupita -ote, -a kushinda -ote, -sio na mshindani.

unroll vt kunjua.

unruffled adj -tulivu.

unruled adj (of paper) -sio na mistari.

unruly adj -kaidi; -tundu;-tukutu; fidhuli.

unsaddle vt 1 tandua, ondoa matandiko (ya farasi n.k.). 2 (of a person) ondoa madarakani.

unsafe adj -a hatari.

unsaid adj -sionenwa, -siosemwa.

unsaleable adj -siouzika it is ~ haiuziki.

unsalted adj -siotiwa chumvi.

unsanctioned adj 1 -siopewa idhini, -sioidhinishwa, -sioruhusiwa, -sioridhiwa. 2 -siowekewa vikwazo.

unsatiated adj -sioshibishwa, -siokinaishwa, -siotoshelezwa. unsatisfactory adj -sioridhisha, -siofaa. unsatisfactorily adv. unsatisfied adj -siotosheka, -sioridhika. unsatisfying adj siotosha. unsavoury/(US unsavory) adj -siopendeza; fidhuli.

unsay vt (lit) futa/tangua usemi.

unscathed adj pasi kuumizwa, bila kuumia, -siodhurika, salama salimini.

unscholarly adj -sio -a kitaaluma.

unscientific adj si -a kisayansi.

unscramble vt (of scrambled message) weka upya ili ieleweke, paraganyua.

unscratched adj -siokunwa; -siokwaruzwa; -siochanjwa.

unscreened adj -siosetiriwa, -siofunikwa; -siochunguzwa/ kaguliwa; -siofichwa.

unscrew vt 1 toa parafujo (msumari wa hesi, skrubu), kongoa. 2 fungua (chupa n.k.).

unscripted adj -sioandikwa (kabla);

unskilled

-siosawidiwa.

unscrupulous adj si-nyofu, -a tabia mbaya, -sio na maadili, fidhuli. ~ly adv. ~ness n.

unseal vt vunja lakiri.

unseasoned adj (of wood) -changa (of food) -sio tiwa viungo.

unseat vt 1 ondosha madarakani. 2

rusha kutoka juu ya farasi.

unseconded adj -siosaidiwa, -siotiwa moyo; -siopewa kazi maalumu; -sioungwa mkono.

unseemly adj (of behaviour, etc) -siofaa, si -a adabu; si -zuri, -chafu.

unseen adj -sioonekana. n 1 the ~ peponi. 2 matini ya kutafsiri (bila ya kujiandaa kwanza).

unselfish adj -sio -choyo, -a hisani, -siojipendelea, karimu. ~ly adv. ~ness n.

unserviceable adj -siofaa,

-siotengenezeka, -liochakaa kabisa.

unsettle vt vuruga, tia wasiwasi, fadhaisha, hangaisha. ~d adj geugeu; -a kubadilikabadilika, -a wasiwasi, -a kuhangaika.

unsex vt ondosha jinsi. ~ed adj -sio tengwa/ainishwa kijinsi.

unshackle vt 1 fungua pingu. 2 ondoa kizuizi.

unshaken adj thabiti, imara, -siotikiswa. unshakable adj -siotikisika; -siodhoofika; -siotetemesheka.

unshapely adj -baya, -enye umbo baya, -sio na umbo.

unshaved adj -sionyolewa; -siochegwa. unsheltered adj -siofichwa; -siohifadhiwa, -siokingwa.

unship vt shusha kutoka melini.

unshod adj bila viatu.

unsightly adj -siopendeza macho, -a kuchukiza. unsightness n.

unsigned adj -siotiwa sahihi, -sioandikwa jina.

unskilled adj (of work) si stadi, -sio ujuzi/utaalamu. ~ labour n kazi isiyo na ujuzi/utaalamu, kazi ya kibarua. unskilful adj si -bingwa, si -stadi, -siojua kazi. unskilfulness n.

unskimmed

unskimmed adj (of milk) -sio enguliwa, -sioondolewa mafuta.

unsmiling adj -siotabasamu, -a kukunja uso.

unsociable adj -siopenda kukaa na watu.

unsold adj -siouzwa.

unsolicited adj 1 -sioombwa he did it ~ alifanya bila kuombwa.

unsolved adj -siotatuliwa, -siofumbuliwa.

unsophisticated adj -sio na uzoefu;

-a kishamba.

unsought adj -siotafutwa, -sioombwa.

unsound adj si -zima, -pungufu,

-sioridhisha person of ~ mind mtu asiye na akili timamu.

unsparing adj -sio nyimi, -siojizuia;

-paji.

unspeakable adj -siosemeka, -sioelezeka; (colloq) -baya sana, -a kuchukiza kabisa. unspeakably adv. unspecified adj -siotajwa, -sioainishwa.

unspectacular adj -a kawaida, si -a tamasha, si -a sherehe.

unspent adj -siotumiwa.

unspoiled adj -sioharibiwa, -siodekezwa, -sioengwaengwa.

unspoken adj -siosemwa, -sionenwa; -siotangazwa.

unspotted adj pasipo mawaa/doa; (fig) -eupe, safi.

unstable adj si thabiti, si imara; geugeu.

unstained adj pasipo mawaa; -eupe, safi.

unstamped adj (of letter) -siobandikwa stempu; -siopigwa mhuri.

unsteady adj si thabiti, si imara, -a kutetereka; geugeu.

unstinted adj -ingi give (somebody) ~ praise -pa mtu sifa nyingi. unstinting adj karimu, -paji. unstintingly adv.

unstratified adj -siofanya safu, -siofanywa tabaka, -siotabakishwa.

unstressed adj -siokazwa, -siotiwa mkazo.

untalented

unstrung adj 1 (mental) -liochanganyikiwa. 2 -liofumuka.

unstuck adj siobandikwa. come ~ (badly) (colloq) vurugika, shindikana.

unstudied adj (of behaviour)

-sio makusudi, -siokusudiwa; -siolazimishwa, -a asili.

unsubstantial adj 1 -epesi; -embamba; hafifu. 2 -a kama ndoto.

unsubstantiated adj -siothibitika.

unsuccessful adj -siofanikiwa, -siositawi, -siofaulu my attempt was ~ jaribio langu halikufanikiwa.

unsuitable adj -siofaa, -siostahili. unsuitability n kutofaa; kutostahili.

unsung adj -sioimbiwa, -sioghaniwa, -siosifiwa/tambuliwa (kwa nyimbo, mashairi n.k.); -liosahaulika.

unsupervised adj -siosimamiwa, -sioangaliwa, -sioongozwa.

unsupported adj -siochukuliwa, -siotegemezwa; -siosaidiwa, -siovumiliwa; -sioungwa mkono. unsupportable adj -siochukulika, si -a kuvumilika, si -a kustahimilika.

unsure adj si -a hakika, -a kutojua sana.

unsuspected adj -sioshukiwa, -siotuhumiwa, -sioonewa mashaka. unsuspecting adj -siotuhumu/shuku. unsuspicious adj -siodhania uovu, -sio na mashaka, -sio shuku, si -a kutuhumu.

unswayed adj -siogeuzwa, -sioshawishiwa, -sioyumbishwa.

unswerving adj thabiti, imara.

unsworn adj -sioapishwa; -sioapiwa ~ statement maelezo yasiyoapiwa ~ testimony ushahidi bila kiapo, ushahidi usioapiwa.

unsyllabic adj -sio silabi, -sio -a silabi. unsympathetic adj -sio na huruma.

unsystematic adj -sio na mpango/mfumo maalumu; -a bila taratibu.

untainted adj -siowaa; -sio aibu; -siooza, -siovunda.

untalented adj -siojaaliwa, -sioelekevu, -siokuwa na kipaji.

untamable

untamable adj (of animals) -sio fugika; -sio zuilika. untamably adv. untameness n. untamed adj (of animals) -siofugwa, -siozuiwa.

untangle vt tegua, rahisisha, achilia; weka wazi, fanya ieleweke.

untanned adj (of skin) -siotiwa dawa,-sio na rangi nyekundu.

untapped adj -siogemwa; -siotumiwa (bado).

untasted adj -sioonjwa/dhukiwa the dish remained ~ chakula hakikuonjwa.

untaught adj -siofunzwa, -sioadibishwa; -sioongozwa.

untenable adj -siothibitika, -sioshikika; -siolindika; -sioweza kutetewa.

untested adj -siojaribiwa; -siothibitishwa.

unthankful adj -sioshukurani, -sio na shukrani.

unthatched adj -sioezekwa.

unthinkable adj -siowazika.

unthinking adj -a pupa, bila kufikiri done in an ~ moment fanywa bila kufikiri. ~ly adv.

unthought of adj -siofikiriwa; -siotarajiwa.

unthread vt 1 (a needle) fumua. 2 (fig) fumbua, funua.

untidy adj (of a room, desk etc) -siotengenezwa, chafu, -liofujika; (of person) chafu, -sio nadhifu/tanashati. untidily adv.

untie vt fungua; fundua.

until prep conj see till.

untimely adj -a wakati usiofaa, -sio wakati wake, -a mapema mno.

untiring adj -siochoka, -enye bidii; -siochosha.

unto prep arch see to (prep).

untold adj 1 (beyond counting) kemkem, -siohesabika. 2 -siosimuliwa, -siohadithiwa.

untouchable adj -sioguswa. n (pl) the ~s n jamii ya Wahindi wa tabaka la chini kabisa.

untouched adj -sioguswa/ shughulikiwa; -siojadiliwa/elezwa;

unveil

bila kuonjwa/kubadilishwa; bila kuguswa/kuathiriwa.

untoward adj (formal) -siopendelewa, -a bahati mbaya, -siofaa, -sumbufu.

untraceable adj -siopatikana, -sioonekana.

untrained adj -siofundishwa, -jinga -siofundwa; -siofugwa; siofunzwa.

untrammelled adj -siozuiwa, -siopingwa, huru, -siodhibitiwa.

untransferable adj -siobadilishika, -siohamishika.

untranslatable adj -siofasirika, -siotafsirika. untranslated adj -siofasiriwa, -siotafsiriwa.

untravelled adj -siosafiriwa, -sioabiriwa; -siosafiri.

untried adj 1 -siojaribiwa, -sio mjarabu. 2 -siohukumiwa.

untrodden adj 1 -siokanyagwa, -siovyogwa. 2 -siotumiwa (bado).

untroubled adj -siotaabishwa, -siosumbuliwa.

untrue adj si kweli, si hakika, -a uwongo. untruth n uwongo. untruthful adj -a kusema uwongo; -ongo. untruthfully adv.

untrustworthy adj -sioaminika.

untutored adj -siofunzwa, jinga;

-a asili.

untwine vt sokotoa.

untwist vt fumua, tatanua, sokotoa.

unused adj 1 -siozoewa, -siozoelewa; -siotumika. 2 ~ to -siozoea.

unusual adj -sio -a kawaida, -sio -a desturi, -geni. ~ly adv.

unutterable adj -sioneneka, -siosemeka; -sioelezeka.

unvalued adj -sio (na) thamani; -siotiwa thamani.

unvanquished adj -sioshindwa; -siopigwa, -siotiishwa.

unvariable adj -siogeuka, -siobadilika. unvaried adj -a namna moja, ile ile, -siobadilishwa.

unvarnished adj 1 -siopakwa vanishi. 2 (plain, simple) -a kweli tupu, -siotiwa chumvi ~ truth kweli tupu.

unveil vt 1 funua; tandua, ondoa shela.

unventilated

2 onyesha (kwa mara ya kwanza).

unventilated adj -siopitisha/ruhusu hewa safi.

unverified adj -siohakikishwa, -siothibitishwa.

unversed adj -siojuzi, -sio (na)

maarifa ya; si zoevu.

unvisited adj -siotembelewa, -sioangaliwa, -siozuriwa.

unvoiced adj -siosemwa, -sionenwa,

-siotajwa.

unwanted adj -siotakiwa, -siohitajika.

unwarrantable adj -sioidhinishika, -sio tetewa; -sio kisingizio.

unwarranted adj bila sababu, -sio kisingizio; -siothibitishwa, -sioidhinishwa.

unwary adj si -enye hadhari, -zembe.

unwashed adj -siooshwa; -sioogeshwa.

unwatched adj -siolindwa.

unwavering adj bila kusita, thabiti, imara, sioyumba.

unweaned adj -sioachishwa ziwa, -sioachishwa, -siolikizwa.

unwearied adj si -legevu, -siochoka, -a kudumu, -enye bidii.

unweave vt fumua.

unwed(ded) adj -sio funga ndoa; (of women) -sioolewa.

unwelcome adj -siopendeza, -siotakiwa, -baya.

unwell adj -gonjwa, -sioweza, -siojiweza.

unwept adj -sioliliwa, -siotolewa machozi; -sio huzunikiwa.

unwholesome adj -a kudhuru afya, -a kuleta ugonjwa, -sio na afya, -baya. unwieldy adj -kubwa, -zito. unwieldiness n uzito. unwieldly adv.

unwilling adj -siotaka/ penda, -a kujikalifu/kujishurutisha. ~ly adv. ~ness n kutotaka, kutokubali.

unwind vt 1 fumua, fungua, sokotoa, zongoa. 2 (colloq) pumua, pumzika.

unwinking adj -sio pepesa; -angalifu, mahiri, hadhiri.

unwise adj -sio akili, -sio busara.

unwitnessed adj -sioonwa,

up

-sioshuhudiwa, -siotazamwa, -siothibitishwa.

unwitting adj pasipo kujua, -siokusudiwa, si -a kusudi. ~ly adv bila kujua, bila kukusudia, kwa ujinga.

unwomanly adj si -a mwanamke, si kama mwanamke; kidumedume.

unworkable adj -sioweza kufanyika, -sio fanyika.

unworkmanlike adj -baya, -a kazi mbaya, -sio stadi, si -a ufundi.

unworldly adj 1 si -a ulimwengu. 2 -nyofu. unworld liness n.

unworthy adj -siostahili, -siofaa;

-siothamani.

unwrinkled adj -siokunjamana, pasipo vifinyo, -siosinyaa, -siojikunyata.

unwritten adj -sioandikwa, -a kufahamika kwa akili tu, -a mapokezi, simulizi, -a desturi. an ~ law sheria ya mila na desturi (isiyo andikwa).

unyielding adj -gumu, -sionyororo, -sio kubali kushindwa.

unyoke vt fungulia.

unzip vt fungua zipu.

up1 adv 1 juu. what's ~ (colloq) kuna nini, habari gani. ~ to you juu yako. ~ and about hapa na pale. 2 zaidi two degrees ~ nyuzi mbili zaidi. 3 hadi travel ~ to Dodoma safiri hadi Dodoma. 4 kabisa we are hard ~ tumeishiwa kabisa. 5 sana, kwa sauti/nguvu zaidi speak ~ sema sana. 6 ~ against something -enye kupambana/kukabiliwa na. be ~ before somebody shtakiwa. ~ and down mbele na nyuma, huku na huko; juu chini. ~s and downs (fig) majaliwa, pata potea, mema na mabaya. on the ~(and up) (colloq) inayoendelea/stawi. ~ for something -enye kushtakiwa kwa jambo; pendekezwa/fikiriwa kwa jambo. be well ~ in/on something -wa bingwa/mahiri wa jambo. ~ to something -enye mashughuli na; sawa sawa na. ~ to somebody ni juu ya mtu, wajibu. ~ and coming

up

adj (of person) shababu, makini. -enye kupanda. vi,vt (hum or colloq) amka, ruka; (colloq) pandisha, ongeza.

up2 pref (kuelekea) juu.

up-beat n (mus) pigo lisilo na mkazo; (colloq) uchangamfu.

upbraid vt ~ somebody (for doing something/with something) karipia, kemea, laumu, shutumu. ~ing adj -a kukaripia, -a lawama. ~ingly adv.

upbringing n malezi.

up-country adv bara (mbali na pwani) go ~ enda bara adj -a bara.

update vt fanya (kuwa) -a kisasa, tengeneza upya.

up-end vt 1 angusha chini. 2 shinda. 3 fanya kusimama pembe. 4 shtua.

up-grade n (esp) on the ~ kusitawi, kupiga hatua. vt pandisha daraja/cheo.

upgrowth n usitawi; kumea, kukua (kwa kuelekea juu).

upheaval n mageuzi, mabadiliko (makubwa ya ghafla) the country was in a state of ~ nchi ilikuwa katika hali ya mageuzi makubwa.

upheld vt pt pp of uphold.

uphill adj (sloping) -a mwinuko, -a kupanda; (fig) -a shida, -gumu, -zito, -a taabu. an ~ task n shughuli ngumu sana adv kwa kupanda (kilima).

uphold vt 1 tetea, unga mkono. 2 (confirm) thibitisha.

upholster vt (of a room) weka zulia/pazia na kochi; (a chair) tia matakia, funika kwa nguo/ngozi. ~er n mwuza mapambo ya samani/ chumba. ~y n vifaa vya kutengeneza makochi/matakia; biashara ya kutengeneza makochi/ matakia.

upkeep n harija, gharama (za matunzo).

upland n (often pl) sehemu za mwinuko, nyanda za juu.

uplift vt (fig) inua (moyo); tia moyo.

upmost adj see uppermost

upstairs

upon prep (formal) see on.

upper adj 1 -a juu, bora. the ~ crust n (colloq) waungwana. the ~ storey n (fig colloq) bongo, akili. gain/ have/ get the ~ hand (of) shinda, dhibiti. the U~ House n (in parliament) (GB) Bunge la Malodi. ~ cut n (boxing) (m)chokonoo, (m)tunguo, ngumi ya kuchomeka. n sehemu ya juu ya kiatu. be down on one's ~s ishiwa, dhikika, -wa maskini, fukarika. ~most adj -a juu kabisa; -kuu, enye kutawala adv juu he said whatever came ~ most alisema kile kilichomjia kwanza akilini.

uppish adj (colloq) -juvi; -a kujigamba; -enye kiburi. ~ness n. ~ly adv. uppity adj (colloq) -juvi.

upright adj 1 -a wima, -a kiwimawima. ~ piano n piano yenye nyuzi za wima. 2 (honest) aminifu, -adilifu; -a kuheshimika, -enye heshima. n mhimili, mwimo, nguzo. ~ly adv. ~ness n 1 unyofu, uaminifu. 2 wima.

uprising n maasi, machafuko.

uproar n (sing only) vurumai, makelele, fujo, ghasia the meeting ended in an ~ mkutano uliisha kwa ghasia; katika hali ya vurumai. ~ious adj -a makelele (agh ya vikwakwa). ~iously adv.

uproot vt ng'oa.

upset vt,vi 1 pindua; pinduka. 2 vuruga, tibua; fadhaisha ~ ones stomach tibua tumbo. n 1 vurugu, mshtuo. 2 (sport) matokeo yasiyotarajiwa.

upshot n the ~ (of something) matokeo what is the ~ of it going to be matokeo yake yatakuwaje?

upside-down adj juu chini, pindu; (fig) shaghalabaghala, shelabela.

upstage adj (colloq) -a kujigamba/kujisifu, juvi adv (kuelekea) nyuma ya jukwaa. vt piku, vutia kwako/upande wako.

upstairs adv 1 ghorofani; juu. 2 (attrib) -a juu, -a ghorofani.

upstanding

upstanding adj kititi, wima; -enye siha, -enye nguvu, adilifu, imara.

upstart n (person) mtu aliyepanda cheo/hadhi ghafla na ambaye anajidaidai sana; fidhuli.

upstream adv kwa kukata maji;

-a kilimani, dhidi ya mkondo wa maji.

upsurge n mfoko wa wasiwasi/ ghadhabu.

upswing n ongezeko.

uptake n quick/slow on the ~ (colloq) -epesi/zito kuelewa jambo (lililodokezwa).

uptight adj. ~ (about) (sl) -enye fazaa/wahaka/kiherehere; -a upendeleo; -enye chuki; -a kuogofya.

up-to-date adj -a kisasa, -a siku hizi, mpya kabisa.

up-town adj (US)sehemu ya mji yenye makazi ya watu, kiungani.

upturn n unafuu.

upward adj -a kwenda juu,

-a kuelekea juu adv (often ~s) -a kuelekea sehemu ya juu; zaidi ya.

uranium n urani.

Uranus n (astron) Uranus: sayari ya saba kutoka jua.

urban adj -a mji, -a mjini, -a jiji, -a biladi ~ planning mipango miji. ~ization n. ~ize vt kuza/anzisha mji, fanya kuwa -a miji.

urbane adj ungwana; -a adabu sana, -enye malezi mazuri. urbanity n. Uungwana, adabu; utu wema. (pl) urbanities n adabu njema. ~ly adv.

urchin n mtukutu, msumbi; (often street ~) mtoto wa kikopo/ mapipani/barabarani.

urge vt 1 ~ somebody (to something) sihi sana, bembeleza, nyenga. 2 ~ somebody/something (on) onward/ forward sukuma, sukumiza. 3 ~ something (on/upon somebody) sisitiz(i)a kitu. n hamu kubwa, tamaa, uchu.

urgent adj 1 -a haraka, muhimu.

2 (of person, his voice) -a kusisitiza. urgency n haraka, umuhimu. ~ly adv kwa haraka.

usher

urine n mkojo. urinal n 1 (bed urinal) chombo cha kukojolea kitandani. 2 (public urinal) msala, sehemu ya kutabawali. urinary adj -a mkojo. the urinary system n mfumo wa mkojo. urinate vi kojoa, tabawali. uric adj -a mkojo.

urn n 1 chombo kirefu cha udongo au madini (hasa cha kutilia majivu ya maiti aliyechomwa). 2 buli.

ursine adj -a dubu.

us pron sisi; -tu she saw ~ alituona.

use n 1 matumizi; kutumia. in ~

-nayotumika. out of ~ -siotumika (tena). come in ~ anza kutumika. go/fall out of ~ totumika tena. make (good/the best) ~ of tumia (vizuri). 2 kazi. 3 faida. 4 uwezo (wa kutumia). 5 ruhusa (ya kutumia). 6 mazoea. vt 1 ~ (for) tumia you ~ a knife to cut meat unatumia kisu kukata nyama. 2 ~ something (up) tumia yote he has ~d up all his strength ametumia nguvu zake zote. 3 tumia (watu), tendea, fanyia ~d adj. -liotumika, -sio mpya ~d car gari lili-lotumika.usable adj -a (kuweza) kutumika. ~r n mtumiaji. ~ful adj 1 -a manufaa, -a matokeo mazuri. 2 (colloq) -enye uwezo, -a ufanisi. ~fully adv. ~fulness n. ~less adj 1 bure, -siofaa. 2 -sio na maana, -siosaidia/sio na manufaa. ~lessly adv. ~lessness n. usage n 1 matumizi. 2 desturi, mazoea.

used1 (anomalous finite) ~ to + inf wa na desturi/mazoea huko nyuma I ~ to walk to work every day huko nyuma nilikuwa na desturi ya kutembea hadi kazini kila siku there ~ to be kulikuwepo na zamani there ~ d to be lions in Kawe zamani kulikuwa na simba huko Kawe.

used2 adj ~ to I am ~ to hard work nimezoea kazi ngumu.

usher n bawabu vt 1 peleka, ongoza, hadi ~ somebody into the sitting-room peleka mtu sebuleni. 2 ~ something in ashiria, anzisha.

usual

usual adj -a kawaida, -a desturi. as ~ kama kawaida. ~ly adv kwa kawaida, aghalabu.

usurp vt,vi jitwalia bila haki, nyang'anya ~ on somebody's rights nyang'anya haki. ~ation n kunyang'anya. ~er n mnyang'anyi (ufalme, usultani, mamlaka n.k.).

usury n kula riba; kukopesha fedha kwa riba. usurer n mla riba. usurious adj -a riba, -a kula riba.

utensil n chombo; ala. (pl) ~s n vyombo vya nyumbani.

uterus n (anat) mji wa mimba, uterasi. uterine adj 1 -a mama mmoja, -a tumbo moja (baba mbalimbali). 2 -a uterasi.

utility n 1 manufaa, matumizi. 2 (public) huduma za umma (k.v. umeme, usafiri n.k.). utilize vt tumia. utilization n kutumia; matumizi. utilizeable adj -a kuweza kutumika. utilitarian adj -a kutafuta faida, -a kufaa, -a kuzingatia matumizi/manufaa tu (badala ya uzuri, haki, uadilifu n.k.). utilitarianism n falsafa kwamba njia bora katika maisha ni kutafuta kuridhisha watu wengi iwezekanavyo na kupima vitendo vya watu kwa kigezo hicho; -enye mawazo ya kuleta faida.

utmost adj -a juu/kubwa sana of the ~importance muhimu sana. n one's/the ~ kipeo do one's ~ fanya kila linalowezekana.

Utopia n jamii kamili/ timilifu ya kufikirika. ~n adj -a njozi, -a kufikirika.

utter1 adj kabisa, kamili, -tupu ~ darkness giza/kiza totoro. ~ly adv kabisa (kabisa). ~ness n.

utter2 vt toa sauti/ tamka. 2 nena, sema ~ a curse laani, apiza. 3 eneza (agh pesa bandia). ~ance n 1 usemi. 2 matamshi, maneno.

uxorious

uttermost n; adj see utmost.

uvula n kidakatonge, kimeo. ~r adj -a kidakatonge, -a kimeo.

uxorious adj -a kupenda mno mke, -enye mapenzi sana na mkewe. ~ly adv. ~ness n.

A | B | C | D | E | F | G | H | I | J | K | L | M | N | O | P | Q | R | S | T | U | V | W | X | Y | Z

INSTITUTE OF KISWAHILI RESEARCH, UNIVERSITY OF DAR ES SALAAM, P. O. Box 35110, DAR-ES-SALAAM, TANZANIA.

ęTaasisi ya Uchunguzi wa Kiswahili (TUKI) 2000 Second Edition 2000
ISBN 9976 911 29 7
All rights reserved. No part of this dictionary may be reproduced, stored in a retrieval system or transmitted in any form or by any means, electronic, mechanical, photocopying, recording or otherwise, without the prior permission of the Institute of Kiswahili Research.